द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

४४ द्रव्यगुणः ।
पाठीनः श्लेष्मलो वृष्यो निद्रालः पिशिताशनः ।
दूषयेद्रक्तपित्तञ्च कुष्ठरोगं करोत्यसौ ॥ २५ ॥
वर्मिमत्स्यस्तथा वृष्यो मधुरो रसपाकतः ॥ २६ ॥
कुलिशः कषायमधुरः कुञ्चकः कफपित्तहा ॥ २७ ॥
शृङ्गी तु वातशमनी स्निग्धा श्लेष्मप्रकोपिणी ॥ २८ ॥
मद्गुरो मधुरो वृष्यो विपाके मधुरो गुरुः ॥ २९ ॥
गुत्यमत्स्यो गुरुः स्निग्धः श्लेष्मलो वातनाशनः ॥ ३० ॥
कवय्यः स्निग्धमधुराश्चलदङ्गो गड़ोयथा ॥ ३१ ॥
क्षुद्रमत्स्यास्तु लघवो ग्राहिणो ग्रहणीहिताः ॥ ३२ ॥
मत्स्यकूर्मखगाण्डानि स्वादुवाजीकराणि च ॥ ३३ ॥
चरः शरीरावयवः स्वभावो धातवः क्रियाः ।
कुलिशः कुड़िश इति प्रसिद्धः । कुञ्चक इञ्चाकः । अन्ये
व्याघ्रमत्स्यमाहुः । स च आड़िमत्स्याकृतिर्बृहत्कायः ॥ २७ ॥
गुत्यमत्स्यो देशान्तरे प्रसिद्धः । अन्ये तु चन्द्रकमाहुः ॥ ३० ॥
चलदङ्गश्चेङ्ग इति प्रसिद्धः । गड़ो यथेति रूक्ष इत्यर्थः ॥ ३१ ॥
इदानीं गौरवलाघवज्ञानार्थं ये ये विवेचनीयास्तानाह
संक्षेपेण चर इति । अस्मिन्निति अन्नपानगुणाधिकारे । चर्य्यत
इति चरो देशो भक्ष्यश्च । चर गतिभक्षणयोरित्यतो निष्पन्नत्वात्
सामान्येन गृह्यते । कस्मिन् देशेऽयं विहरति धन्वनि अनूपे जले
वियति वा किं पुनरयमाहरति गुरु लघु शीतमुष्णं स्निग्धं
रूक्षं वा तद्विहाराहारगुणभावितशरीरधातवो मृगस्य पक्षिणो
वा तत्तद्गुणमेव मांसमिति । तथा हि चरकः

द्रव्यगुणः । ४५
लिङ्गं प्रमाणं संस्कारो मात्रा चास्मिन् परीक्ष्यते॥३४
चरोऽनूपजलाकाशधन्वायो भक्ष्यसंविधिः ।
इति । भक्ष्यसंविधिर्भक्षणम् । तत्रानूपजलाकाशधन्वाय
इत्यनेन गतिरूपश्चर उच्यते । भक्ष्यसंविधिरित्यनेन भक्ष्यरूप-
श्चर उच्यते । एतत् उदाहरणं यथा ।
जलजानूपजाश्चैव जलानूपचराश्च ये ।
गुरुभक्ष्याश्च ये सत्त्वाः सर्वे ते गुरवः स्मृताः ।
लघुभक्ष्यास्तु लघवो धन्वजा धन्वचारिणः ॥
इति । अत्र जलजत्वेन च जले वा अनूपे वा गतिरेव
दर्श्यते । न हि जलादौ ये जातास्ते प्रायोऽन्यत्रावतिष्ठन्ते । प्रायः
काकमद्गुप्रभृतयस्तद्ग्रहणार्थमाह जलानूपचराश्च य इति ।
एतेन सामान्येन जले प्रायोऽवस्थानादिह जलचरत्वम् । एवमनू-
पचराद्यपि ज्ञेयम्। गुरुभक्ष्या इत्यादिना तु भक्ष्यरूपचरकृतगुण-
कथनम् । धन्वजा धन्वचारिण इत्यपि गतिरूपचरगुणकथ-
नम् । अत्र चकारो लुप्तनिर्दिष्टो द्रष्टव्यः । तेन बाहुल्येन
आकाशचारिणामपि श्येनादीनां स्वजातिप्रसङ्घान्तरापेक्षया
लाघवं बोध्यम् आकाशस्य लघुत्वात् । ये तु ब्रुवते आकाश-
चारिणां गौरवलाघवानियमादकथनमिति । तन्न । तथा सति
आकाशस्य अप्रयोजनकत्वेन चरोऽनूपजलाकाशधन्वाद्य इत्या-
काशकथनं निष्प्रयोजनं स्यात् । एवञ्च देशविशेषाद्भक्ष्यविशेषाच्च
मृगादीनां गौरवं लाघवं वा निर्देश्यमिति चरपरीक्षाप्रयोजन-
मिति भावः । शरीरावयव इति शरीरावयवपरीक्षाप्रयो-
जनम् । यथा
ऊरुग्रीवं विहङ्गानां विशेषेण गुरु स्मृतम् । इति ।
श्लो०- सक्थिमांसाद्गुरुतरं क्रोड़स्कन्धशिरस्पदम् ॥

४६ द्रव्यगुणः ।
इत्यादि । स्वभाव इति स्वभावस्तद्रव्यजातिप्रभवः स्वाभा-
विको धर्मः । तत् प्रतिनियतं गुरुलाघवम् । यथा
स्वभावाल्लघवो मुद्गास्तथा लावकपिञ्जलाः ।
इत्यादि । धातव इति शोणितादयः । तदुदाहरणञ्च
धातूनां शोणिताद्यानां गुरु विद्यात् यथोत्तरम् ।
इति । क्रियेति क्रिया चेष्टा तद्यथा
अलसेभ्यो विशिष्यन्ते प्राणिनो ये बहुक्रियाः ।
इति । विशिष्यन्त इति लघुत्वेन विशिष्टा भवन्तीत्यर्थः ।
लिङ्गमिति लिङ्गं स्त्रीत्वादि यदाह
गौरवं लिङ्गसामान्ये पुंसां स्त्रीणास्तु लाघवम् ।
इति । लिङ्गसामान्य इति जातिसामान्ये । तथाच हारीतः
चतुष्पादेषु लघ्वी स्त्री विहगेषु लघुः पुमान् ।
इति । जतुकर्णेऽप्युक्तम्
बन्ध्या छागी प्रशस्ता स्यादभावे वर्करीमता ।
तथाच पराशरः ।
चतुष्पात्सु स्त्रियो ग्राह्याः पुंमांसो विहगेषु च ।
इति । यत्तु भाषितं काशिराजेन छागमेव नपुंसकं
तदनार्षं सर्वतन्त्रविरोधात् । प्रमाणमिति
महाशरीरा गुरवः स्वजातौ लघवोऽन्यथेति ।
संस्कारोऽन्यथात्वं तद्यथा मांसरसगुणनिर्देशे सुश्रुतः
स्नेहगोरसधान्याम्लफलाम्लैरन्वितञ्च यत् ।
यथोत्तरं गुरुं विद्यादिति । चरकेऽपि
गुरूणां लाघवं विद्यात् संस्कारात् सविपर्य्ययम् ।
व्रीहेर्लाजा यथाच स्युः शक्तूनां सिद्धपिण्डकाः ॥
इति । सविपर्य्ययमिति संस्काराल्लघूनामपि गौरवं विद्या-
दित्यर्थः । गुरोरपि व्रीहेर्लाजा लघव इत्यर्थः । लघूनां...

द्रव्यगुणः । ४७
कृशात् स्वयं मृतान्मांसं विषव्याड़हतादपि ।
बालं तोयाग्निविक्निन्नं रोगिशुष्कं न पूजितम् ॥
अगोचरभृतं यच्च मेध्यं वृद्धं तथैव च ।
सिद्धं पर्युषितं तद्वद्दुर्गन्धि ग्रथितञ्च यत् ॥
क्रिमिजग्धञ्च यन्मांसमायुष्कामो विवर्जयेत् ॥ ३५॥
एभ्योऽन्येषामुपादेयं मांसं दोषविवर्जितम् ।
लावतित्तिरिसारङ्गकुरङ्गैकपिञ्जलाः ॥
मयूरवर्म्मिकूर्माश्च श्रेष्ठा मांसगणेष्विह ॥ ३६ ॥
शक्तूनां सिद्धपिण्डका गुरव इत्यर्थः । सिद्धपिण्डका इत्याग्निपा-
चिताः पिण्डाः । मात्रेति मात्रावशाद् गुरूणामपि लघुत्वं लघू-
नामपि गुरुत्वमित्यर्थः । तदुक्तम् ।
अल्पादाने गुरूणान्तु लघूनाञ्चातिसेवने ।
मात्रा कारणमुद्दिष्टं द्रव्याणां गुरुलाघवे ॥
इति । मात्रा चेति चकारेण वह्निरनुक्तोऽपि मात्रायाः
कारणभूतः समुच्चीयते । तेन मात्राया भूयस्त्वाल्पीयस्त्वेनाग्नि-
रपि परीक्ष्यत इत्यर्थः । तेनाग्निवलमभिसमीक्ष्य भूयसी अल्पी-
यसी वा मात्रा कार्य्येति केचित् । एवं चरादिकं परितः सर्वतो-
भावेन विचार्य्य मांसादिद्रव्याणां गुरुलाघवं वाच्यमिति
पिण्डार्थः ॥ ३४ ॥
यादृशं मांसमनुपादेयं तदाह कृशादिति । अगोचरभृतमि-
त्यानूपं धन्वदेशे पुष्टम् । मेध्यमिति मेदुरम् । सिद्धं पर्युषित-
मिति पक्वं सत् पर्युषितम् ॥ ३५ ॥
उपादेयमाह एभ्य इति । सारङ्गो गौरहरिणः । वर्म
शकलं तदस्यास्तीति वर्मी रोहितः तदुक्तं चरके रोहितो मत्स्या-

४८ द्रव्यगुणः।
पोताधानास्तु सर्वेषां सुस्निग्धा लघुदीपनाः ।
महाप्रमाणा गुरवः क्रियावन्तोऽल्पचेष्टिनः ॥३७॥
मत्स्याण्डानि विशेषेण वातपित्तहराणि च ।
ज्ञेयानि हृद्यरुच्यानि कटुपाकीनि चैवहि ॥३८॥
हंसवीजं परं बल्यं वृंहणं वातनाशनम् ।
पाके लघुतरं प्रोक्तं सर्वामयविवर्जितम् ॥ ३९ ॥
विष्टम्भिनः शुष्कमत्स्या अबल्या दुर्जरा मताः ।
सिङ्गला ग्रहणीदोषशमनी पवनापहा ॥ ४० ॥
इति मांसादिवर्गः ।
शाकानि प्रायशस्तानि विष्टम्भीनि गुरूणि च ।
रूक्षाणि बहुवर्चांसि सृष्टविण्मरुतानि च ॥ १ ॥
पत्रं पुष्पं फलं नालं कन्दं संस्वेदजं तथा ।
शाकं षड्विधमुद्दिष्टं गुरु विद्याद् यथोत्तरम् ॥२॥
नामिति। ब्रह्मदेवोऽपि वर्मी महाशकलो रोहितभेदः न तु
सर्पाकारमत्स्य इत्याह ॥ ३६ ॥
इति मांसादिवर्गः ।
अत्र व्यञ्जनेषु श्रेष्ठत्वात् प्रथमं मांसगुणमभिधाय अनन्तरं
शाकगुणे वाच्ये प्रथमं शाकानां सामान्यगुणमाह शाकानीति ॥१॥
तत्र शाकभेदेन गुणभेदमभिधातुं शाकभेदमाह पत्रमिति ।
संस्वेदजमिति छत्रकादि ॥ २ ॥

द्रव्यगुणाः । ४६
जीवन्ती सर्वदोषघ्नी चक्षुष्या मधुरा हिमा ॥३॥
तण्डुलीयमसृक्पित्तविषनुत् स्वादुपाकतः ॥४॥
वास्तूकस्तु सरो हृद्यो दोषनुत् पाकतो लघुः ।
सक्षारः क्रिमिहा मेध्यो रुच्योऽग्निवलवर्द्धनः ॥५॥
लघुपत्री तु या चिल्लो सा वास्तूकसमा मता ॥६॥
तत्र शाकेषु जीवन्ती श्रेष्ठा । उक्तं हि वाग्भटे
वरा शाकेषु जीवन्ती मारिषस्त्ववरः स्मृतः ।
इति । तद्गुणमाह जीवन्तीति । जीवन्ती स्वनामख्याता
स्वर्णनाड़ इति चक्रः । सा द्विधा मधुरा अमधुरा च । तत्र
मधुराया एव त्रिदोषहन्तृत्वम् । अमधुरायास्तु वातपित्तह-
न्तृत्वमेव । तदुक्तं वृद्धवाग्भटे
चक्षुष्या सर्वदोषघ्नी जीवन्ती मधुरा हिमा ।
शाकानां प्रवरा न्यूना द्वितीया किञ्चिदेव तु ॥
तत्रामधुरायाः किञ्चिन्न्यूनत्वेन न त्रिदोषहरत्वमिति बोध-
यति । अतएवाह चरकः
भण्डी शतावरीशाकं बला जीवन्तिजञ्च यत् ।
पर्वेच्छाः सर्वपुष्पाश्च वातपित्तहरं मतम् ॥ इति ॥ ३ ॥
तण्डुलीयं क्षुद्रमारिषः । पाकत इत्यनन्तरं चकारो लुप्त-
निर्दिष्टो ज्ञेयः । तेन रसतोऽपि स्वादुरित्यर्थः ॥ ४ ॥
दोषनुदिति । त्रिदोषहरः पाकतो लघुरिति कटुरित्यर्थः ।
उक्तञ्च
कटुविपाके क्रिमिहा मेधाग्निवलवर्द्धनः ।
सक्षारः सर्वदोषघ्नो वास्तूको रोचनः परः ।
चरकेऽपि त्रिदोषघ्नत्वमुक्तम् ॥ ५ ॥
५

५० द्रव्यगुणः ।
मूलकपोतिका कण्ठ्या सर्वदोषहरी लघुः ।
कटुतिक्तरसा हृद्या रोचनी वह्निदीपनी ॥७॥
महत्तद्गुरु विष्टम्भि तीक्ष्णमामं त्रिदोषकृत् ॥८॥
तदेव स्निग्धसिद्धन्तु वातनुत् कफपित्तकृत् ॥६॥
शुष्कन्तु शोथशमनं गरदोषहरं लघु ॥ १० ॥
तत्फलं कफवातघ्नं तत्पुष्पं कफपित्तजित् ॥११॥
हिलमोची तु कुष्ठघ्नी भेदनी कफपित्तनुत् ॥१२॥
उपोदिका सरा स्निग्धा वल्या श्लेष्मकरी हिमा ।
चिल्ली गौरवास्तूकः । क्षेत्रवास्तूक इत्यन्ये ॥ ६ ॥
मूलकस्य बालमहदामसिद्धशुष्कभेदेन गुणमाह मूलक-
पोतिकेति । मूलकपोतिका अतिबालमूलकम् । अत्र स्निग्ध-
सिद्धाया एव मूलकपोतिकायाः सर्वदोषहरत्वम् अन्यथा तु
दोषकृत्त्वम् यदाह मूलकगुणे वाग्भटः
वातश्लेष्महरं शुष्कं सर्वमामन्तु दोषलम् ।
इति । अत्र सर्वमिति बालं वृद्धञ्च । सर्वपदञ्च पूर्वेण
परेण च सम्बध्यते । तेन सर्वदोषहरस्यापि बालमूलकस्या-
मावस्थायां दोषलत्वं न तु वृद्धस्यैवेत्यरुणः ॥ ७ ॥
महतः परिणतस्य मूलकस्य गुणमाह महदिति । आम-
मित्यनग्निपक्वमिति निबन्धसंग्रहः ॥ ८ ॥
शुष्कमूलकगुणमाह शुष्कमिति । अस्य च वातकफहरत्वं
ज्ञेयम् । यदाह
बालं दोषहरं वृद्धं त्रिदोषं मारुतापहम् ।
स्निग्धसिद्धं विशुष्कन्तु मूलकं कफवातजित् ॥ १० ॥
मूलकफलपुष्पयोर्गुणमाह तत्फलमिति ॥ ११ ॥

˙द्रव्यगुणः। ५१
स्वादुपाकरसा हृद्या वातपित्तमदापहा ॥ १३ ॥
सुनिषण्णन्तु संग्राही अविदाहि त्रिदोषनुत् ॥१४॥
मारिषो मधुरः शीतो विष्टम्भी गुरुपित्तनुत् ॥१५॥
पालङ्गा बह्वविण्मूत्रा कफघ्नी तण्डुलीयवत्॥१६॥
कासमर्दोऽग्निदः कण्ठ्यः
स्वादुस्तिक्तस्त्रिदोषनुत् ॥१७॥
कालशाकं गरश्लेष्मशोथघ्नं दीपनं कटु ॥ १८ ॥
कलायपत्रं मधुरं रूक्षं भेदि च वातलम् ॥१९॥
सतीलकं त्रिदोषघ्नं कटुपाकं सतिक्तकम् ॥२०॥
सुनिषण्णकं सुसुनिया इति ख्यातम्। ब्रह्मदेवस्तु तल्ल-
क्षणमाह।
चाङ्गेरीसदृशैः पत्रैः सुनिषण्णं चतुर्दलम्।
शाको जलान्विते देशे चतुष्पत्रीति सूच्यते ॥ १४ ॥
तण्डुलीयवदित्यनेन मधुररसपाकत्वादिकमतिदिश्यति।
अस्याश्च कफहरत्वं रूक्षत्वादिप्रकर्षात् ॥ १६ ॥
अस्य च त्रिदोषहरत्वेऽपि विशेषात् पित्तहरत्वं बोध्यम्।
यदाह सुश्रुतः।
मधुरः कफवातघ्नः पाचनः कण्ठशोधनः।
विशेषतः पित्तहरः सतिक्तः कासमर्दक इति ॥ १७ ॥
कलायस्त्रिपुटकलायः। सतीलाख्यस्य वक्ष्यमाणत्वात् ॥१९॥
सतीलको वर्त्तुलकलायः। अस्य च त्रिदोषहरत्वेऽपि विशे-
षात् कफपित्तहरत्वं ज्ञेयम्।
कफपित्तहरं तिक्तं शीतं कटु विपच्यते।

५२ द्रव्यगुणः।
षाणकं दुर्जरं स्वादु कौसुम्भन्तु कफापहम् ॥२१॥
पुवर्नवायुग्ममुष्णावीर्य्यं रसायनं सरम् ।
कफानिलामदुर्नामव्रध्नशोथोदरापहम् ॥ २२ ॥
कञ्चटं तिक्तकं ग्राहि रक्तपित्तापहं स्मृतम् ॥२३॥
चाङ्गेरी तु कषायोष्णा मधुरा वह्निदीपनी ।
साम्ला वातकफौ हन्ति ग्रहण्यर्शीविकारनुत् ॥२४॥
चुक्रकं दुर्जरं भेदि अम्लं पित्तकरं गुरु ॥ २५ ॥
कलम्बिका गुरुर्वृष्या कषाया स्तन्यवृद्धिदा ॥२६॥
सार्षपं गुरु शाकञ्च बद्धमूत्रं त्रिदोषकृत् ॥ २७ ॥
ग्रीष्मसुन्दरकस्तिक्तो रोचनः कफपित्तनुत् ॥२८॥
नाड़ीचः पिच्छिलः शीतो विष्टम्भी वातकोपनः ।
रक्तपित्तहरः स्वादुर्मण्डूक्यद्याश्च तद्गुणाः ॥२६॥
पटोलपत्रं पित्तघ्नं नालं तस्य कफापहम् ।
फलं तस्य त्रिदोषघ्नं मूलं तस्य विरेचनम् ॥३०॥
निम्बः पित्तकफच्छर्दिव्रणहृल्लासकुष्ठनुत् ॥३१॥
पर्पटस्तु सवेत्राग्रस्तिक्तः पित्तकफापहः ॥ ३२ ॥
इति चरकसंवादात् ॥ २० ॥
स्वादिति । रसतः पाकतश्च । कफापहमिति कफहरम् ॥२१॥
चाङ्गेरीगुणे साम्लेति ईषदम्ला ॥ २४ ॥
मण्डूकी मण्डूकपर्णी मणिमणीतिख्याता । आदिशब्दाद्
गोजिह्वादीनां ग्रहणम् । गोजिह्वा दार्वीशाकः ॥ २६ ॥

द्रव्यगुणाः। ५३
त्रिदोषशमनी वृष्या काकमाची रसायनी।
नात्युष्णा शीतवीर्य्या च भेदनी कुष्ठनाशिनी ॥३३॥
वायुं वत्सादिनी हन्यात् पित्तघ्नी तु सुवर्चला ॥३४॥
राजक्षवकशाकन्तु त्रिदोषशमनं लघु ।
ग्राहि शस्तं विशेषेण ग्रहण्यर्शोविकारिणाम् ॥३५॥
दीपनाः कफवातघ्नाश्चिरबिल्वाङ्कुराः सराः ॥३६॥
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लचपद्मादिपल्लवाः ।
कषायस्तम्भनाः शीता हिताः पित्तातिसारिणाम्३७
अवलगुजः कटुः पाके तिक्तः पित्तकफापहः ॥३८॥
वार्त्ताकं कटु तीक्ष्णोष्णं मधुरं कफवातजित् ।
वत्साद्नी गुडूची। अस्याश्च पित्तकफहन्तृत्वं बोध्यम् ।
तदुक्तं सुश्रुते ।
अटरूषकवेत्राग्रगुडूचीनिम्बपर्पटाः ।
किराततिक्तसहितास्तिक्ताः पित्तकफापहाः ॥
इति। अन्ये तु पत्रप्रधाने गुडूचीशाके तिक्तरसप्राधान्यात्
पित्तकफहरत्वमेवेत्याहुः । सुवर्चला सूर्य्यावर्त्तभेदः। अन्येतु
मारिषसदृशनालमार्त्तगलसदृशपत्रं लम्पकमाहुः ॥ ३४ ॥
राजक्षवको दुग्धिका। अन्येतु राजक्षवको बृहत्पत्रः
क्षवयुकारक इत्याहुः ॥ ३५ ॥
चिरबिल्वः करञ्जकः ॥ ३६ ॥
अवलगुजो बागुजोत्यन्नम् ॥ ३८ ॥
जीर्णमिति परिणतम्। अत्र जीर्णं पित्तलमित्यनेना-
परिणतस्यापि पित्ताविरोधित्वमिति बोधयति। अतएव माध-

५४ द्रव्यगुणः।
रोचनं वह्निजननं जीर्णन्तु पित्तलं मतम् ॥ ३६॥
कण्डूकुष्ठक्रिमिघ्नानि कफवातहराणि च ।
फलानि बृहतीनान्तु कटुतिक्तलघूनि च ॥४०॥
कारवेल्लः सकर्कोटो रोचनः कफपित्तनुत् ॥४१॥
कूष्माण्डकं पित्तहरं बालं मध्यं कफावहम् ।
पक्वं लघूष्णं सक्षारं दीपनं वस्तिशोधनम् ॥
सर्वदोषहरं हृद्यं पथ्यञ्चेतोविकारिणाम् ॥४२॥
सक्षारा मधुरा रूक्षा रुच्या वातकफापहा ।
वेन वार्त्ताकगुणे हृद्यं रुच्यमपित्तलमित्युक्तम् । अन्ये तु पठन्ति
सा बाला कफपित्तघ्नी पक्वा सक्षारपित्तला ।
सदाफला त्रिदोषघ्नी रक्तपित्तप्रसादनी ॥ ३६ ॥
अन्ये तु कण्टकारीफलं पृथगेव पठन्ति ॥ ४० ॥
कारवेल्लः स्वनामख्यातः । कर्कोटो बृहत्कर्कोटोऽल्प-
कर्कोटी च ॥ ४१ ॥
कूष्माण्डस्य बालावस्थाभेदेन गुणमाह कूष्माण्डकमिति ।
मध्यस्य कफावहत्वेन वातपित्तहरत्वं सूच्यते । यदाह वाग्भटः
कूष्माण्डं वातपित्तजित् । अतएव कफमावहति करोतीति
कफावहमिति डल्लनोऽप्याचष्टे । अयन्तु सौश्रुतः श्लोकः । पक्व-
मित्यत्र शुक्रमिति पठ्यते । तथापि स एवार्थः । पक्वस्य शुक्ल-
वर्णत्वात् चक्रेण स्पष्टार्थं पक्वमित्युक्तम् । सर्वदोषहरमिति
सर्वग्रहणं रक्तोपसंग्रहार्थम् । सर्वदोषसहमित्यन्ये पठन्ति ।
अत्रायमर्थः न करोति न वा शमयतीत्यर्थ इति निबन्धसंग्रह-
कृतः । चेतोविकारा अपस्मारादयः ॥ ४२ ॥

द्रव्यगुणः। ५५

अश्मरीभेदनी गुर्वी नाडी कूष्माण्डसम्भवा ॥४३॥
एर्वारुकं सकर्कारु सुपक्वं कफवातकृत् ।
सक्षारं मधुरं रुच्यं दीपनं नातिपित्तलम् ॥४४॥
बालं सनीलं त्रपुषं तेषां पित्तहरं स्मृतम् ।
तत् पाण्डुकफकृज्जीर्णमम्लं वातकफापहम् ॥४५॥
शीर्णवृन्तं कफहरं सक्षारं मधुरं हि तत् ।
भेदनं दीपनं हृद्यमानाहाष्ठीलनुल्लघु ॥ ४६ ॥
अलावुः शीतला रूक्षा गुर्वी वर्चःप्रभेदिनी ॥४७॥
अलावुनाड़िका गुर्वी मधुरा पित्तनाशिनी ।
वातश्लेष्मकरी रूक्षा शीतला मलभेदिनी ॥४८॥
तिक्तालाबुरहृद्या तु वामनी वातपित्तजित् ॥४९॥

कफवातकृदिति कफवातकरम्। एर्वारुकं लोमशाकं
कर्कोटीति डल्लनः। राजकर्कोटीत्यन्ये। फुटोति संज्ञया गौड़े
प्रसिद्धमिति त्रिविक्रमः। कर्कारु कर्काटीभेदः ॥ ४४ ॥
त्रपुषं मायाम्बु। सनीलमिति नीलावस्थम्। बालमित्य-
भिनवम्। पाण्ड्विति पाण्डुवर्णं मध्यावस्थमित्यर्थः। कफकृत्
कफकरं जीर्णमिति परिणतम् ॥ ४५ ॥
शीर्णवृन्तं सुखाग्रकमिति चक्रः। अत्र शीर्णमित्यादिः
मधुरं हितमित्यन्तो बालस्य गुणः। भेदनं दीपनं हृद्यमिति
मध्यस्य आनाहाष्ठीलनुल्लघ्विति जीर्णस्येति निबन्धसंग्रहः।
अत्राष्ठीला मूत्राष्ठीला न तु वाताष्ठीला। अस्या वातप्रशमक-
त्वादिति चक्रः ॥ ४६ ॥

५६ द्रव्यगुणः ।
कुमुदोत्पलनालास्तु सपुष्पाः सफलाः स्मृताः ।
शीताः स्वातुकषायाश्च कफमारुतकोपनाः ॥५०॥

हस्तिमध्वालुकादीनि रक्तपित्तहराणि च ।
गुरूणि स्वादुशीतानि स्तन्यशुक्रकराणि च ॥१॥
विदारीकन्दो बल्यश्च वातपित्तहरश्च सः ।
मधुरो बृंहणो वृष्यः शीतः स्वर्य्योऽतिमूत्रलः ॥२॥
वातपित्तहरी वृष्या स्वादुतिक्ता शतावरी ।
महती सैव हृद्या च मेधाग्निवलवर्द्धिनी ॥
ग्रहयर्शोविकारघ्नी वृष्या शीता रसायनी ।
कफपित्तहरास्तिक्तास्तस्या एवाङ्कुराः स्मृताः ॥३॥
तरूटविसशालूकक्रौञ्चादनकशेरुकम् ।
शृङ्गाटकाङ्गालोडाञ्च गुरु विष्टम्भि शीतलम् ॥४॥
कन्दगुणमाह हस्तीत्यादि । हस्त्यालुकं मध्वालुकञ्च स्वना-
मख्यातम् ॥ १ ॥
विदारीकन्दो द्विविधः अल्पबहुक्षीरभेदेन । तत्राल्पक्षीरः
हस्तिपादक इति ख्यातः । बहुक्षीरस्तु दीर्घमूलस्तस्य कन्दो
भूमिकुष्माण्ड इति लोके ॥ २ ॥
महदल्पभेदेन शतावरी द्विविधा तस्या एवेति शतावर्या
इत्यर्थः ॥ ३ ॥
तरूटकं कह्लारकन्दः । क्रौञ्चादनं घेचुलुका । अङ्ग्लोद्यं
ह्रस्वोत्पलकन्दः । शृङ्गाटकं फलमपि कशेरुकादिकन्दगुण-

द्रव्यगुणः। ५७
पिण्डालुकं कफहरं गुरु वातप्रकोपणम् ॥ ५ ॥
वज्राख्यकन्दः श्लेष्मघ्नः कटुपाकश्च पित्तकृत् ॥ ६॥
वेणोः करीराः कफला मधुरा रसपाकतः ।
विदाहिनो नातिबलाः सकषाया विरूक्षणाः ॥ ७॥
ऐन्दुकञ्च नदीमाषं विषदं गुरु शीतलम् ॥ ८ ॥
शूरणो दीपनो रुच्यः कफघ्नो विशदो लघुः ।
विशेषादर्शसां पथ्यो भूकन्दस्त्वतिदोषलः ॥६॥
माणकं स्वादु शीतञ्च गुरु चापि प्रकीर्त्तितम् । १०॥
कदल्या वलकृन्मूलं वातपित्तापहं गुरु ॥ ११ ॥
आमवातकरी कच्ची कफकृद्गुरुपिच्छला ॥१२॥
सामान्यादिहैव पठ्यते । कशेरुकं द्विविधं क्षुद्रं महच्च । तत्र
क्षुद्रं चिञ्चोटक इति ख्यातं महत्तु राजकशेरुकम् ॥ ४ ॥
कफं हरतीति कफहरम् ॥ ५ ॥
वज्राख्यकन्दः सुरेन्द्रकन्दः चामघाम इति लोके ॥ ६ ॥
अत्र केचिन्मधुररसपाकस्य विदाहित्वं नोपपद्यत इति कटु-
का रसपाकत इति पठन्ति । अन्ये तु मधुरस्यापि विदाहित्व-
प्रभावादेव समर्थयन्ति ॥ ७ ॥
ऐन्दुकं निच्चारम् । नदीमाषकम् उन्दोमान इति ख्यातम् । ८॥
शूरणो वनकन्दः । भूकन्द इति ग्राम्यकन्दः । अयमेव
सुश्रुते स्थलकन्दसंज्ञया पठ्यते । भूकन्दः प्रावृड्भवः प्रसिद्ध
एवेत्यरुणः ॥ ६ ॥
बलकृत् बलकरम् ॥ ११ ॥
कफकृत् कफकरी ॥ १२ ॥

५८ द्रव्यगुणः ।
वाराहकन्दः श्लेष्मघ्नः कटुको रसपाकतः ।
मेहकुष्ठक्रिमिहरो बल्यो वृष्यो रसायनः ॥ १३॥
तालस्य नारिकेलस्य खर्जूरस्य शिरांसि च ।
कषायस्निग्धमधुरबृंहणानि गुरूणि च ॥ १४ ॥
गुवाकस्य शिरस्तद्वद् भेदनं मदकारकम् ॥ १५॥
बालं ह्यनार्त्तवं जीर्णं व्याधितं क्रिमिभक्षितम् ।
कन्दं विवर्जयेत् सर्वं·यो वा सम्यक् न रोहति ॥ १६॥
शणस्य कोविदारस्य कर्बूदारस्य शाल्मलेः ।
पुष्पं संग्राहि शस्तञ्च रक्तपित्ते विशेषतः ॥ १७॥
वृषागस्त्यस्य पुष्पाणि क्षयकासापहानि च ॥ १८॥
आगस्त्यं नातिशीतोष्णं नक्तान्धानाञ्च शस्यते ॥ १९॥
राजवृक्षस्य निम्बस्य मुष्ककार्काशनस्य च ।
कफपित्तहरं पुष्पं कुष्ठघ्नं कुटजस्य च ॥ २० ॥
सतिक्तमधुरं शीतं पद्मं पित्तकफापहम् ॥ २१ ॥
वाराहकन्दो वकालुक इति ख्यातः ॥ १३ ॥
मूलप्रसङ्गेनाग्रगुणमपि केषाञ्चिदाह तालस्येति ॥ १४ ॥
हेयं कन्दमाह बालमिति । न रोहति न जायते ॥ १६ ॥
पुष्पशाकगुणमाह शणस्येति ॥ १७ ॥
आगस्त्यो वङ्गसेनः । तयोर्मध्ये आगस्त्यस्य विशेषगुणमाह
आगस्त्यमिति ॥ १८ ॥
राजवृक्षः स्वर्णालुः । निबन्धसंग्रहस्तु रक्तवृक्षस्येति पठि-
त्वा रक्तचन्दनस्येति व्याचष्टे । मुष्कको घण्टापारुलौ ॥ २० ॥

द्रव्यगुणः। ५८
मधुरं पिच्छिलं स्निग्धं कुमुदं ह्लादि शीतलम्॥२२
सिन्दुवारं जीवनीयं हिमं पित्तविनाशनम् ।
यथावृक्षं विजानीयात् कुसुमस्य गुणागुणान् ॥२३॥
छत्रकास्तु पलालिक्षुकरोषचितिरेणुजाः ।
सर्वे संस्वेदजाः शीताः कषायाः स्वादुपिच्छिलाः ॥
गुरवश्छर्द्यतीसारज्वरश्लेष्मामयप्रदाः ॥ २५ ॥
कर्कशं परिजीर्णञ्च क्रिमिजुष्टमदेशजम् ।
विवर्जयेत् पत्रशाकं यदकालविरोहि च ॥ २६ ॥
सतीलो वास्तूकश्चुचुश्चिल्लीमूलकपोतिका ।
मण्डूकपर्णी जीवन्ती शाकवर्गे प्रशस्यते ॥ २७ ॥
धान्येषु मांसेषु फलेषु चैव
शाकेषु चानुक्तमिहाप्रमेयात् ।
सिन्दुवारं निर्गुण्डीपुष्पमिति डल्लन उपसंहरति ॥ २३ ॥
यादृशं पत्रशाकं हेयं तदाह कर्कशमिति ॥ २५ ॥
उक्तेषु प्रधानतमं शाकमाह सतील इति । सतीलो वर्त्तुल-
कलायः । चुच्छु चेउ इति लोके । चिल्लो क्षेत्रवास्तुकः । मण्डू-
पर्णी मणिमणीतिलोके । ब्राह्मीति डल्लनः । जीवन्ती स्वर्णनाड
इति चक्रः । डल्लनस्तु जीवन्ती जीवा तण्डुलीयसहगीत्या-
चष्टे ॥ २७ ॥
द्रव्याणामानन्त्यादनुक्तद्रव्यगुणज्ञानोपायमाह धान्येष्विति ।
फलानि वक्ष्यमाणानि । चकाराद्द्रवद्रव्यकृतान्नादीनां समु-

६० द्रव्यगुणाः ।
आस्वादतो भूतगुणैर्ग्रहीत्वा
तदादिशेद्द्रव्यमनल्पबुद्धिः ॥ २८ ॥
शाकं हिनस्ति वपुरस्थि निहन्ति नेत्रम्
वर्णं विनाशयति शुक्रमथासृजञ्च ।
ओजःक्षयं प्रकुरुते पलितञ्चकाले
हन्ति स्मृतिं गतिमिति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः॥२६॥
ख्यः। इहेति शास्त्रे । अप्रमेयादिति भावपरो निर्देशः। तेना-
नन्त्यादित्यर्थः । अयञ्चावचने हेतुः। अत्रैवार्थे चरकोऽप्याह।
अन्नपानैकदेशोऽयमुक्तः प्रायोपयोगिकः ।
द्रव्याणि न हि निर्दिष्टुं शक्यं कार्त्स्न्येन नामभिः ॥
इति । अप्रमोहादिति च क्वचित् पाठः । अन्ये तु
अनुक्तमपि प्रमादादिति पठन्ति । तन्न प्रमादोऽनवधानं
मिथ्याज्ञानमिति यावत् । तत्तु मुनीनां नास्त्येवेति । आस्वा-
दत इति रसतः। रसानां मधुरादीनां ये गुणाः शीतोष्ण-
त्वादयः । यानि वा कर्माणि वातादिहरणह्लादनादीनि तैस्तै-
र्गुणकर्मभिस्तत्तदनुक्तद्रव्यमादिशेत् ब्रूयादित्यर्थः । भूतगुणै-
श्चेति चकारात् पार्थिवादिद्रव्यारम्भकाणां भूतानां ये गुणाः
स्थूलसान्द्रत्वादयस्तैर्द्रव्यस्य पार्थिवादिकमवधार्य्य पार्थिवादि-
द्रव्यप्रतिबद्धैर्गुणकर्मभिरेव तत्तदनुक्तं द्रव्यमादिशेदित्यर्थः ।
तत्तद्भूतगुणग्रहणञ्च किञ्चित् प्रत्यक्षतः किञ्चिदुपयुक्तवचनतः ।
किञ्चिदुपयोगतश्चेति ज्ञेयम् ॥ २८ ॥
इति शाकवर्गः ।

द्रव्यगुणः । ५१
शाकेषु सर्वे निवसन्ति रोगा
रोगो हि देहस्य विनाशहेतुः ।
तस्माद्बुधैः शाकविवर्जनं हि
कार्य्यं तथाम्लेषु स एव दोषः ॥ ३० ॥
इति शाकवर्गः ।
सैन्धवं दीपनं हृद्यं चक्षुष्यं रोचनं लघु ।
स्निग्धं वृष्यञ्च मधुरं शीतं दोषघ्नमुत्तमम् ॥ १ ॥
सामुद्रं मधुरं पाके नात्युष्णमविदाहि च ।
भेदनं स्निग्धमीषच्च शूलघ्नं नातिपित्तलम् ॥ २॥
विडं सक्षारतीक्ष्णोष्णं सूक्ष्मं दीपनरोचनम् ।
शूलहृद्रोगशमनं रुचं वातानुलोमनम् ॥ ३ ॥
सौवर्चलन्तु वीर्य्योष्णं विशदं कटुकं लघु ।
गुल्मशूलविबन्धघ्नं हृद्यं सुरभि दीपनम् ॥ ४ ॥
सैन्धवादीनां व्यञ्जनसंस्कारकत्वात् शाकानन्तरं लवणादि-
वर्गमाह । अत्रापि लवणेषु सैन्धवस्य श्रेष्ठत्वात् प्रथमं तद्गुण-
माह सैन्धवमिति । अत्र मधुरमित्यनन्तरं चकारो योज्यः ।
तेनषण्मधुरत्वं बोध्यते चशब्दसमुचितत्वात् । दोषघ्नमिति
त्रिदोषहरम् । उत्तममिति लवणेषु श्रेष्ठम् । उक्तञ्च ।
त्रिदोषघ्नं समधुरं सैन्धवं लवणोत्तममिति ॥ १ ॥
दक्षिणसमुद्रे भवतीति सामुद्रं करकचलवणम् । २ ॥
विडं कृत्रिमं स्वनामख्यातम् । ३ ॥
६

६२ द्रव्यगुणः।
सौवर्चलगुणाः कृष्णलवणे गन्धवर्जिताः ॥ ५ ॥
सतिक्तं कटु सक्षारं तीक्ष्णमुत्क्लेदि चौद्भिदम् ॥ ६ ॥
रोमकं तीक्ष्णमुष्णञ्च व्यवायि कटुपाकि च ।
वातघ्नं लघु विष्यन्दि सूक्ष्मं विड्भेदि मूत्रलम् ॥ ७
दीपनं पाचनं भेदि लवणं गुड़िकाह्वयम् ।
कफवातक्रिमिघ्नञ्च लेखनं पित्तकोपनम् ॥ ८ ॥
क्षारास्तु दीपनाः सर्वे रक्तपित्तकराः सराः ।
गुल्मार्शोग्रहणीदोषशर्कराश्मविनाशनाः ॥ ९ ॥
ज्ञेयौ वह्निसमौ क्षारौ सर्जकायवशूकजौ ।
शुक्रश्लेष्माविवन्धार्शोगुल्मप्लीहविनाशनौ ॥ १० ॥
सौवर्चलं प्रसिद्धम् ॥ ४ ॥
भुवमुद्भिद्योत्पन्नस्य क्षारोदकस्य सूर्य्यरश्मिभिर्वर्द्धितापाद्वा
कयनाद्यल्लवणमुत्पद्यते तदौद्भिदमिति निवन्धसंग्रहः । चक्रस्तु
ऊषरदेशोद्भवमुत्चारिकालवणमौद्भिदलवणमित्याह । अन्ये तु
पाक्यलवणमौद्भिदमित्याहुः ॥ ६ ॥
रुमा नाम नदी तद्भवं रोमकन् । साम्भरिदेशोत्थं लवणं
गड़लवणमिति ख्यातमित्यन्ये । विष्यन्दीति कफस्रावकारक-
मिति डल्लनः । सूक्ष्मस्रोतोऽनुसारित्वात् सूक्ष्मम् ॥ ७ ॥
पाक्यलवणविशेषगुड़िकालवणगुणमाह दीपनमिति । पाका-
दतिकठिनीभावेन गुड़िकाकारं लवणं गुड़िकालवणम् ॥ ८ ॥
क्षाराणामपि लवणरसत्वात् क्षारगुणानप्यत्रैवाह क्षारा
इति ॥ ९ ॥
क्षारविशेषगुणमाह ज्ञेयाविति ॥ १० ॥

द्रव्यगुणः। ६३

अग्निदीप्तिकरस्तीक्ष्णस्तृष्णाघ्नश्चार उच्यते ॥ ११ ॥
आर्द्रकं रोचनं हृद्यं कटूष्णं वृष्यमेव च ।
कफानिलहरं स्वर्य्यं विबन्धानाहशूलनुत् ॥१२॥
शुण्ठी तु कफवातघ्नी सस्नेहा लघुदीपनी ।
वृष्योष्णा रोचनी हृद्या विपाके मधुरा कटुः ॥१३॥
पिप्पल्यार्द्रा स्वादुशीता गुर्वी श्लेष्मप्रकोपिणी ॥१४॥
सा शुष्का मधुरा पाके वृष्या पित्तप्रसादनी ।
स्निग्धोष्णा दीपनी वातश्लेष्मनुच्छ्वासनाशिनी॥१५॥
मरिचं लघु तीक्ष्णोष्णं रूक्षरोचनदीपनम् ।
रसे पाके च कटुकं कफघ्नं पित्तकोपनम् ॥१६॥
स्वादु पाक्यार्द्रमरिचं गुरु श्लेष्मप्रकोपि च ॥१७॥
आर्द्रकादीनामपि व्यञ्जनसंस्कारकत्वादत्रैव तद्गुणमाह
आर्द्रकमिति ॥ ११ ॥
श्लेष्मप्रकोपिणीति स्ववर्गापेक्षया । न श्लेष्मशमनीत्यर्थ इति
डल्लनः ॥ १४ ॥
मधुरपाकियतया पित्तं प्रसादयतीति चक्रः । अन्ये तु
पित्ताविरोधिनीति पठन्ति । ईषत्पित्तविरोधिनीति च व्याच-
क्षते । केचित्तु पित्तकोपिनीति पठन्ति व्याख्यानयन्ति च ।
सा पित्तशमनी पूर्वं दर्शिता वीर्य्यवादिना ।
शास्त्रकारेण निर्दिष्टा सा तु पित्तप्रकोपिणी ॥
तच्चार्द्रा पित्तशमनी शुष्का पित्तप्रकोपिणी इति ॥ १५ ॥
मरिचमिति शुष्कमरिचमित्यर्थः ॥ १६ ॥
श्लेष्मप्रकोपीति । श्लेष्मणोऽन्यतश्च तस्य प्रकोपणम् कटु-