द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः। १६
पलाण्डुर्मधुरो वृष्यः कटुः स्निग्धोऽनिलापहः ।
बल्यः पित्ताविरोधी च कफकृद्रोचनो गुरुः ॥ २४॥
ग्राही गृञ्जनकस्तीक्ष्णो ग्रहयर्शोविकारनुत् ॥ २५॥
इति लवणादिवर्गः ।
कषायानुरसं नातिपित्तलं दाड़िमं स्मृतम् ।
दीपनोयं रुचिकरं हृद्यं वर्चोविबन्धनम् ॥ १ ॥
अनिलापहो वातप्रशमकः। कफकृदिति नात्यर्थं कफ-
करः। पित्ताविरोधीति किञ्चित्पित्तकर इत्यर्थः। यदाह।
नात्युष्णवीर्य्योऽनिलहा कटुश्च तीक्ष्णो गुरुर्नातिकफावहश्च।
बलावहः पित्तकरोऽथ किञ्चित् पलाण्डुरग्निं परिवर्द्धयेच्च ॥
पलाण्डु पेयाज इति ख्याते ॥ २४ ॥
गृञ्जनक गाजर इति नाम्ना मगधादौ ख्यातः ॥ २५ ॥
इति लवणादिवर्गः ।
यद्यपि शाकेषु फलपाठाच्छाकानन्तरमेव फलगुणाभिधानं
युक्तं तथापि शाकसंस्कारत्वेनान्तरङ्गत्वात् अल्पवक्तव्यत्वाच्च
सूचिकटाहन्यायेन प्रथमं लवणादिवर्गमभिधाय अनन्तरं फल-
गुणानाह कषायानुरसमिति। नातिपित्तलमिति। योग्यतया
अम्लदाड़िममेवैवंगुणं बोध्यम् ईषत्पित्तकरमित्यर्थः। चरकेऽपि
सर्वं पित्तलमम्लमन्यत्र दाड़िमामलकादिति इत्यत्र भट्टारहरि-
चन्द्रेण दाड़िमग्रहणं निरस्य ॰ अन्यदामलकादित्येव पाठः