द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

७६ द्रव्यगुणः।
बिल्वादप्यत्र तज्ज्ञेयमामं तद्धि गुणोत्तरम् ॥५७॥
व्याधितं क्रिमिजुष्टञ्च पाकातीतमकालजम् ।
वर्जनीयं फलं सर्वमपर्य्यागतमेव च ॥ ५८ ॥
इति फलवर्गः ।
धारं कारन्तु तौषारं हैमं खाम्बु चतुर्विधम् ॥१॥
धारन्वच द्विधा प्रोक्तं गाङ्गं सामुद्रमेव च ॥ २ ॥
बिल्वादप्यत्रेति बिल्वमेव परमपक्वं श्रेष्ठम्। गुणोत्तरमिति
गुणतः श्रेष्ठम् ॥ ५७ ॥
यादृशं फलमनुपादेयं तदाह व्याधितमिति ॥ पाकातीत-
मिति अतीतपाककालम् अतिपाके क्लिन्नमित्यर्थः । अकालज-
मनुचितकालसम्भूतम् । अपर्य्यागतमपरिणतम् ॥ ५८ ॥
इति फलवर्गः ।
पूर्व्वमन्नमुक्तं तदुपकरणानि च मांसशाकफलान्युक्तानि
इदानीं पानं वक्तव्यम्। पानेषु पानीयस्य प्राधान्यात् प्रथमं
तद्गुणा वाच्याः । तत्रान्तरीक्षजलस्य सर्वजलश्रेष्ठत्वात् तद्भेदमाह
धारमिति । धाराभवं धारमैन्द्रमित्यर्थः । करकापर्य्यायः कर-
शब्दः तद्भवं कारम् । तौषारं शिशिरभवम् । हैमं संहतिभूत-
हिमभवम् । चरके तु हिमतुषारयोरभेदात् त्रिविधमेवोक्तम्
॥ १ ॥
तत्र धारभेदमाह धारमिति। ननु चरके धाराख्यमान्तरी-
क्षजलमेकविधमेवोक्तं यथा
जलमेकविधं सर्वं पतत्यैन्द्रं नभस्तलात् ।