द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

७० द्रव्यगुणाः ।
तिन्दुकं तुवरं स्वादु गुरु पित्तकफापहम् ॥२८॥
स्निग्धं स्वादु कषायञ्च राजादनफलं गुरु ॥२९॥
कषायमधुरं रूक्षं तोदनं कफवातजित् ।
रिति ख्याता। भूमिजम्बूरल्पफला। अत्र पुनरविशेषात् जाम्ब-
वशब्देन सर्वजम्बूफलमुच्यते ॥ २७ ॥
तिन्दुकं गाव इति ख्यातं केन्दुरिति केचित्। तुवरं
कषायरसं कषायरसत्वञ्चास्य आमावस्थायां स्वादुरसतास्य पक्वा-
वस्थायामेव विज्ञेयम्। पित्तकफापहत्वञ्चास्यामपक्वसाधारणो
गुणः। उक्तञ्च।
आमं कषायं संग्राहि तिन्दुकं वातकोपनम् ।
विपाके गुरु सम्यकं मधुरं कफपित्तजित् ॥
अत्रामस्य वातकोपित्वेन पित्तकफहन्तृत्वमर्थलभ्यमेव ॥२८॥
राजादनफलम् खर्जूरसदृशं क्षीरिकायाः फलमिति
चन्द्रिका ॥ २९ ॥
तोदनं वामप्रियं फलम् वारणाम्लिकेति दाक्षिणात्येषु
ख्यातम्। ननु पित्ताग्निवर्द्धनमित्युभयोपादानं न युज्यते।
सुश्रुते न खलु पित्तव्यतिरेकेणान्योऽग्निरुपलभ्यते इत्यादिना
पित्ताग्न्योरभेदस्योक्तत्वात्। अनुमानञ्च पित्ताग्न्योरभेदसाध-
कम् यथा अग्नित्वेन व्यवह्नियमाणं तेजः पित्तावयवरूपम् ।
पित्तवर्द्धनपित्तक्षपणकैर्वृद्धिह्रासयोगित्वात् प्रदेशान्तरस्थपित्ता-
वयववदिति। आगमा अपि अग्निपित्तयोरभेदसाधका यथा।
कनकं रजतं ताम्रं कृष्णायस्तपु सीसकम् ।
चिरस्थानाद्विलीयन्ते पित्ततेजःप्रतापनात् ॥
इति। तथा षष्ठी कला पित्तधरा इत्यादिना अग्न्याधा-
रतया ग्रहण्युक्ता। तथा भोजेऽपि।