दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

[Header]
४६ दत्तकमीमांसा ।

मानां तदभावबोधनार्थत्वात् तदेवाह सर्वेषामिति । वर्णपदोपादा-
नसामर्थ्यात् वर्णानामेव सजातिनियमः स्यात् नानुलोमजानामिति
तत्प्राप्त्यर्थं सर्व्वपदोपादानं, प्राप्तिश्च वर्णसमानधर्मत्वात् नच वर्ण-
विशेषणं तत् चकारानुपपत्तेः ततश्च वर्णानामनुलोमजानाञ्च जाति-
ष्वेवेति नियमो नान्यतो नान्येषु प्रतिलोमेष्वित्यर्थः ।
नन्विदं पूर्व्ववाक्यप्राप्तप्रत्यासत्त्यपवादकतयैव कुतो नेष्यते अदूर-
बान्धवमिति वसिष्ठवाक्यविरोधादिति चेन्न, तस्य ब्राह्मणवाक्यैक-
वाक्यतयोपसंहारादिति चेत्, मैवं अपवादलौकिकवैदिकप्रत्यासत्ति-

वर्णानामनुलोमजानाञ्च सजातिनियमे सिद्धे सर्वेषामेव वर्णानामिति
कथनेन ‘सिद्धे सत्यारम्भो नियमायेति’ न्यायात् वर्णानामनुलोमजाता-
नाञ्च सजातिनियममनूद्य प्रतिलोमजानाञ्च सजातिनियमो नास्तीति
विधानार्थं तदारम्भः सकारणानुवादो नैव दोषायश्च इति भावः ।
तदिति सर्वेषामिति पदं चकारानुपपत्तेः सर्वेषामित्येवेति चकारा-
नुपपत्तेः ।
नन्विदमिति।—ब्राह्मणानां सपिण्डेष्विति पूर्व्ववाक्ये सापिण्ड्यादि—
प्रत्यासत्त्यपवादकतयेत्यर्थः । तथाच विशेषवचनात् ब्राह्मणानां तथास्तु
क्षत्रियाणां सजातौ वा इति सामान्यवचनेन जातिमात्रे पुत्रेयग्रहणं
स्यान् न सापिण्ड्यादिप्रत्यासत्तिरादरणीया इति पूर्वपक्षयितुराशयः ।
यदूरबान्धवमिति ।—तथा च ब्राह्मणानां सपिण्डेष्वित्यादिविशेषवचने-
नैकवाक्यत्वात् अदूरबान्धवमितिवचनं ब्राह्मणमात्रविषयमेव नान्य-
विषयं, स्पष्टस्य तु विधेर्नान्यै रुपसंहार इष्यते इति न्यायविरोधा-
दित्यर्थः । अपवादेति ।—भ्रातृभ्रातृपुत्रादिषु पित्राद्यवयवसम्बन्धेन या
प्रत्यासत्तिः सा लौकिकी, लोके प्रत्यक्षसिद्धत्वात् भार्य्यादिषु च यस्मिन्नि-

दत्तकमीमांसा । ४७
नियामकवृद्धव्यवहाररूपन्यायविरोधात् प्रयोजनाभावादतिप्रस-
ङ्गात् । अनेनैव प्रत्यासत्तिसामान्यापवादे दौहित्रो भागिनेयश्चेति
प्रत्यासत्तिविशेषापवादामङ्गतेश्च तस्मात् यथोक्तव्याख्यैवं प्रयोजनव-
तीति ।
प्रत्यासत्तिसामान्यात्प्राप्तयोर्दौहित्र इति तुशब्दस्य चावधा-
रणार्थतया शूद्रैरेवेति नियमात् त्रैवर्णिकव्यावृत्तिः, तत्र हेतुमाह
ब्राह्मणादित्रय इति । क्वचिदपि शास्त्रे भागिनेयस्य त्रैवर्णिकसुतत्वा-
दर्शनात् शूद्रविषयत्वमेवे तिसमुदायार्थः, भागिनेय इत्यविवक्षितं
रस्थीनि मांसैर्मांसानीत्यादि श्रुतेरवयवैकत्वाक्षेपात् सच वैदिकप्रत्यासत्तिः
उक्तश्रुतिरूपवेदसिद्धत्वात् अपवादश्चासौ लौकिकवैदिकप्रत्यासत्ति-
श्चेति तन्नियामकस्तन्निर्णायको यो वृद्धव्यवहाररूपो न्यायस्तद्विरोधा-
दित्यर्थः । प्रयोजनाभावादिति ।—सन्निहितसपिण्डादिपरित्यागेन स-
जातिमात्रग्रहणव्यवस्थायां दृष्टप्रयोजनाभावात् इत्यर्थः । यतोति ।—
ब्राह्मणानां सपिण्डेष्वित्यादिना प्रथमं सपिण्डग्रहणस्य लक्षितत्वात्
तद्ग्रहणे सत्ये वक्ष्यमाणमनवबाधितं स्यात् । तत्सत्त्वे सजातिमात्रग्रह-
णेऽलक्ष्ये स्वीकार्ये वक्ष्यमाणमनुरूपातिप्रसङ्गादित्यर्थः । अने-
नैवेति ।—क्षत्रियस्यापि सजातौ वा इत्यनेनैवेत्यर्थः । प्रत्यासत्तिसामन्ये-
नेति ।—एतद्वचनेनैव सापिण्ड्यादिप्रत्यासत्तिसामान्यापवादे दौहित्रि
भागिनेयश्चेत्यनेन प्रत्यासत्तिविशेषस्यापवादासम्भवादित्यर्थः, तथाचा-
पवादस्यापवादोऽसम्भव इति भावः । उपसंहरति तस्मादिति ।
, तुशब्दस्येति । शूद्रैस्त्वित्यत्रेति ज्ञेयः । ननु ब्राह्मणादित्रये नास्ति
भागिनेयः अतः क्वचिदित्यत्र मुनेर्भागिनेयपदप्रयोगवैयर्थ्यात् तत्पदं
विवक्षितमेवेतिपरित्याग्य दिश्याह । हेताविति ।—

हेतौ व्यर्थविशेषणतापत्तेः विवक्षायां भागासिद्धेश्च दौहित्रभागिनेयौ
शूद्रविषयौ शास्त्रान्तरे त्रैवर्णिकविषयलाभावात् यथा सुरापाना-
दाविति तेनोभयोस्त्रैवर्णिकविषयत्वासिद्धिः ।
अथेहं वाक्यद्वयं शब्दविधयैव स्वस्वविषये प्रमाणं नानुमान-
विधया, तेन भागिनेयमात्रस्यैव त्रैवर्णिकविषयत्वाभावो न दौहित्र-
भागिनेयस्य त्रैवर्णिकसुतत्वादर्शनादिति हेतौ भागिनेयविशेषणस्य
व्यभिचारावारकत्वेन वैयर्थ्यात् त्रैवर्णिकसुतत्वादर्शनादित्यनेनैव विव-
क्षितार्थलाभादिति भावः । भागासिद्धेरिति । दौहित्रभागिनेयौ
शूद्रविषयौ शास्त्रान्तरे भागिनेयस्य त्रैवर्णिकसुतत्वादर्शनादित्यनुमाने
पक्षांशे भागिनेये शास्त्रान्तरे भागिनेयस्य त्रैवर्णिकसुतत्वादर्शना-
दिति हेतोश्चरितार्थत्वेऽपि दौहित्ररूपपक्षांशे तस्याचरितत्वात् भागासिद्धि-
रिति, यथा अभिधेयं प्रमेयम् धर्मत्वादित्यत्र धर्मशब्दस्य पुण्यधर्मै-
कत्वकल्पनया भागासिद्ध्यभिधानं, तथाच न्यायविद् पक्षतावच्छेदकसा-
मानाधिकरण्येन हेत्वभावे भागासिद्धिरिति । सुरापानादाविति ।-
यथा सुरापाननिषेधस्तु गौड्याश्रय इति स्मृत इति शास्त्रात् सुरा-
पानं शूद्रविषयं त्रैवर्णिकविषयत्वाभावादिति सच्चेत्यर्थः ।
शूद्रैरेव दौहित्रभागिनेयौ पुत्रीकार्यौ इति नियमदार्थ्याय पूर्व-
पक्षासिद्धान्ताभ्यां विचारयति अथेति । इदमिति ।- 'दौहित्रो
भागिनेयश्चेति, 'ब्राह्मणादित्रयेनास्ति' इति वाक्यद्वयमित्यर्थः । शब्देति ।
शूद्ररूपेण स्व स्व विषये दौहित्रोभागिनेयश्चेति ब्राह्मणादित्रये
नास्तीति शब्दप्रमाणप्रमेये शूद्रकर्तृकं दौहित्रभागिनेयपुत्रीकरणरूपे
ब्राह्मणादीनां भागिनेयमात्रपुत्रीकरणनिषेधरूपे च । नानुमानविधया ।-
दौहित्रभागिनेयौ शूद्रविषयौ शास्त्रान्तरे त्रैवर्णिकसुतत्वादर्शनादित्य-
नुमानरूपेण तथाच शूद्राणां दौहित्रभागिनेययोः पुत्रीकरणविधिः

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit text from the page of Dattaka Mīmāṁsā:

दत्तकमीमांसा । ४८
मेवेति वाच्यं तदपि न, वाक्यभेदापत्तेः, दौहित्रस्य त्रैवर्णिकेषु विक-
ल्पापत्तेश्च । अट्टूरबान्धवत्वेन प्राप्तत्वात् शूद्राणामेवेति नियमेन
निषिद्धत्वात् ।
यदा शूद्राणामेवेति नियमेन दौहित्रस्य त्रैवर्णिकेषु निषेधः
सिध्यति । त्रैवर्णिकानां भागिनेय एव न भवतीति नियमेन दौहि-
त्रस्य प्राप्तिश्च सिद्ध्यतीति [विकल्पः । किञ्च शब्दविधया प्रामाण्ये
पूर्ववाक्ये किं नियमः परिसङ्ख्या वा स्यात् । कथं नियमः कथञ्च
परिसङ्ख्या । दौहित्रभागिनेयावेव शूद्राणामिति नियमः पक्षे
ब्राह्मणादीनां भागिनेयमात्रस्य पुत्रीकरणनिषेधः, दौहित्रो भागिनेय-
श्चेत्यत्र दौहित्रभागिनेयशब्दश्रवणात् ब्राह्मणादित्रये नास्तीत्यत्रापि
भागिनेयशब्दव्यञ्जनादिति भावः, तथाच वाक्यद्वयं नैकवाक्यतानि-
षद्धितं । दूषयति तदपि नेति । वाक्यभेदापत्तेः ।—नचैतदिष्यते 'सम्-
भव्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदोन चेष्यते, इति न्यायविरोधात् । मुने-
र्दौहित्रपदश्रवणात् वाक्यद्वयमस्तु का क्षतिरित्यत दौहित्रस्येति ।
विकल्पं दर्शयति अट्टूरबान्धवेत्यादिना शूद्राणामेवेति नियमेन त्रैव-
र्णिकेषु दौहित्रस्य निषेधात् वैदिकप्रमाणत्वेनोभयोस्तुल्यबलत्वात्
तुल्यबलविरोधे विकल्प इति न्यायावकाशात् ।
ननु दौहित्रभागिनेयौ शूद्राणामेवेति नियमेन ब्राह्मणादीना-
मुभयोर्निषेधप्राप्तौ भागिनेयमात्रस्य निषेधार्थं ब्राह्मणादित्रये नास्ती-
त्यस्य वाक्यस्य सार्थक्ये क विकल्पस्यावसर इत्याह यदेति । 'पूर्ववाक्ये'
दौहित्रो भागिनेयश्चेति पूर्ववाक्ये इत्यर्थः । विधिपरिसङ्ख्ययोः
शरीरमाह दौहित्रभागिनेयावेवेति । नियम इति ।—पक्षे प्राप्तस्या-
प्राप्तपक्षान्तरप्रापणं नियम इति लक्षणत्वात् । परिसंख्यामाह पक्ष

५० दत्तकमीमांसा ।
दौहित्रादि पक्षे च भ्रातृव्यादेः प्राप्तत्वात् । शूद्राणामेव दौहित्र-
भागिनेयाविति च परिसङ्ख्या दौहित्रादिश्चतुर्ष्वपि वर्णेषु युगपत्-
प्राप्तत्वात् । तथाच भ्रातृव्यादिविधायकसामान्यशास्त्रस्य बाधः,
सर्वेषामेव वर्णानां जातिष्वेव न चान्यत इत्यत्र जातिपदस्य दौहि-
त्रादिपरतया सङ्कोचः, दौहित्रभागिनेययोरभावे पुत्रीकरणा-
भावप्रसङ्गश्चेति । परिसङ्ख्यापक्षे तु शूद्राणामिवेत्यनेनैव त्रैवर्णिकेषु
तन्निषेधसिद्धौ ब्राह्मणादित्रये नास्ति इत्यादि पुनस्तन्निषेधकवाक्य-
वैयर्थ्यापत्तिरिति । तस्मादनुमानविधेव वाक्यद्वयव्याख्या साधीय-
सीति । किञ्च न्यायमूलिकाया अनुमानविधायाः श्रुतिमूलिकायाः
इति ।—पक्षे रागपक्षे शूद्राणामेव दौहित्रभागिनेयाविति । तथाच
एकस्य दौहित्रविषयकपुत्रीकरणस्य शूद्रेषु त्रैवर्णिकेषु च प्राप्तस्य
त्रैवर्णिकेभ्यो निवृत्यर्थं शूद्रेषु विधीयते इति तात्पर्ये एकस्यानेकत्र
प्राप्तस्य वन्यतो निवृत्यर्थं एकत्र पुनर्वचनं परिसङ्ख्येति लक्षणात् ।
क्रमेण दूषयति तथाच इति बाध इति—नियमस्य स्वांशेऽन्ययोगव्यवच्छेद-
फलकत्वमिव सदतिरिक्त सदैवेवम् अन्ययोगव्यवच्छेदफलकत्वमपीति
तात्पर्यम् । जातिपदस्येति ।—शूद्रविषय इति शेषः । ननु दौहित्र-
भागिनेयवचनेन सर्वेषामपि वर्णानामिति सामान्यशास्त्रस्याप्य-
भावस्य सामान्यविशेषन्यायात् कथं स्याद् दौहित्रभागिनेयोरिति ।
पुत्रीकरणाभावप्रसङ्गश्चेति ।—इष्टापत्तौ समाचारविरोधादिति भावः ।
परिसंख्यापक्षे दोषमाह शूद्राणामिवेतीति ।—तन्निषेधसिद्धाविति
विधानेनैवान्यत्र प्रतिषेधसिद्धेरिति । न्यायात् उपसंहरति तस्मा-
दिति । दृष्टान्तं प्रदर्शयति किञ्चेति । न्यायमूलिकाया इति ।—
स्मृतेर्विरोधे न्यायस्तु बलवान् व्यवहारत इत्यादि वचनारूढमा-

शब्दविधाया गुरुत्वात् श्रुतिकल्पने श्रुतिद्वयकल्पनाच न्यायमूलकत्वे
च नास्तीतिवर्त्तमानोपदेशो लिङ्गम्
यदा तु दौहित्रो भागिनेयो वा शूद्राणां विहितः सुत इति
पाठस्तदापि शूद्राणामेव शूद्राणामपीति वेत्यन्वयसंशयव्युदासाय
नियमपरतामेव स्पष्टीकर्त्तुं " ब्राह्मणादिष्वित्यस्य सह तैरेकवाक्य-
तैव नियमपरता चेयं । दौहित्रभागिनेयकर्मकपुत्रीकरणभाव-
नायामनियमेन चतुर्णामपि वर्णानां कर्त्तृत्वेन प्राप्तौ शूद्रनियमेन
शूद्राणामेवेत्यन्वयः सिध्यति, तथा च भागिनेयपदं दौहित्रस्याप्युप-
नापेक्षया शब्दवोधस्य गौरवात् । न्यायमूलकतयैकवाक्यत्वे प्रमाणं
दर्शयति न्यायमूलकत्वे चेति, तथाच भिन्नवाक्यत्वे दौहित्रभागि-
नेयश्च शूद्रेषु क्रियते सुत इतिवत् ब्राह्मणादिष्वग्रे नास्तीत्यत्रापि क्रियते
कर्त्तव्योवेत्यादिविध्यर्थकक्रियापद मुनीनामुचितं स्यात्, नास्तीति विध्य-
वाचकवर्त्तमानार्थैकप्रयोगस्यानौचित्यादिति भावः । वर्त्तमानोपदेश
इति ।—वर्त्तमानकथनमित्यर्थः । 'लिङ्ग' हेतुः ।
अन्वयसंशयव्युदासेति —तथाच दौहित्रोभागिनेयो वेत्यत्र वा-
शब्दस्यावधारणार्थत्वसमुच्चयार्थत्वसम्भवात् तदर्थलाभः, "वा स्याद्वि-
कल्पोपमयोरेवार्थे च समुच्चये" इतिकोशात् । एकवाक्यतैवेति, नियम-
परतैवेति ।—यदा तु दौहित्रो भागिनेयो वा इति पाठस्तदापि
तत्पाठेऽपि नियमपरता इत्यर्थः । इयं दौहित्रभागिनेयौ शूद्राणा-
मेवेत्येवंरूपा एतदेवाभिप्रेत्य स्वयमेव व्याचष्टे दौहित्रेति । अनिय-
मेनेति ।—ब्राह्मणाना सपिण्डेषु कर्त्तव्य पुत्रसङ्ग्रह इत्यादि सामा-
न्यवचनात् । शूद्रनियमेनेति ।—दौहित्रभागिनेयश्चेत्यनेनेतिशेषः ।
शूद्राणामेवेत्यन्वय इति ।—अन्यथा ब्राह्मणाना सपिण्डेषु इति सामा-

५९ दत्तकमीमांसा ।
लक्षणमेव, अन्यथा दौहित्रभागिनेययोः शूद्रविषयत्वनियमा-
सिद्धेः । सिद्धो वा दौहित्रस्य त्रैवर्णिकविषये विकल्पापत्तिरित्युक्त-
मेव । यद्येवं तर्हि भागिनेयस्य त्रैवर्णिकविषयत्वाभाव एव दौहित्र-
भागिनेययोः शूद्रविषयत्वेन साध्यतामिति चेन्न । शूद्रविषयत्वा-
दित्यनेनैव सिद्धौ दौहित्रभागिनेयपदोपादानवैयर्थ्यात् । अविव-
क्षायामुभयाविवक्षातो भागिनेयमात्राविवक्षायाः लघुत्वात् । तस्मात्
यथोक्तमेव साधीय इति ।
न्यवचनात् दौहित्रभागिनेययोः शूद्राणामपि प्राप्तौ दौहित्रभागि-
नेयश्चेति वचनस्य नियमरूपविधायकत्वाभावेनानुवादकत्वेन च वैयर्थ्यं
स्यात् इति भावः । अन्यथेति ।—भिन्नवाक्यत्वेनोपलक्षणत्वाभावे
दौहित्रभागिनेयौ शूद्राणामेवेति नियमासिद्धेरित्यर्थः । ननु भिन्न-
वाक्यत्वेऽपि दौहित्रभागिनेयावेव शूद्राणामिति नियम स्यात् स्याच्च
भागिनेयस्यैव ब्राह्मणादीनां निषेधनियमः कथं नियमासिद्धिरित्याह
सिद्धौ वेति ।—नियमसद्भावित्यर्थः । दत्तमपि दूषणं स्मारयति
त्रैवर्णिकेति । उक्तमेवेति ।—यदा शूद्राणामित्यादिना प्राप्तिश्च
सिध्यतीत्यन्तेन ग्रन्थसन्दर्भेणोक्तमित्यर्थः । वैपरीत्येनैकवाक्यत्वं वचन-
व्यापत्तिमुखेन प्रदर्शयति यद्येवमिति । भागिनेयस्त्रैवर्णिकसुतत्वा-
भाववान् दौहित्रभागिनेययोः शूद्रविषयत्वादित्येवानुगमस्तत् किं
वैपरीत्येनेति तात्पर्यं । दूषयति नेति ।—ननु यथा भवन्मते
दौहित्रभागिनेयौ शूद्रविषयौ क्वचिदपि प्राप्तौ भागिनेयस्य त्रैव-
र्णिकसुतत्वाभावत्वादित्यनुमाने भागिनेयपदस्य वैय्यर्थ्यमाशङ्कयाह तथा
अस्मन्मतेऽपि भागिनेयश्चेत्येवंविषयत्वाभाववान् दौहित्रभागिने-
ययोः शूद्रविषयत्वादित्यनुमाने दौहित्रभागिनेययोरविवक्षात्तु इतरत्र

तदेतत् स्पष्टमाह शौनकः। सपिण्डापत्यकसैव सगोत्रजमथा-
पिवा। अपुत्रकोऽदिशो यस्मात् पुत्रत्वे परिकल्पयेत्। समानगोत्र-
जाभावे पालयेदन्यगोत्रजं। दौहित्रं भागिनेयञ्च मातृष्वसृसु-
तन्विनेति। एतेन भागिनेयपदं दौहित्रमातृष्वस्रेययोरुपलक्षणमिति
स्पष्टमेव सिद्धम्। युक्तञ्चैतत् विरुद्धसम्बन्धस्य त्रिष्वपि समानत्वा-
दित्यलं बहुना।
नान्याजातीयः पुत्रीकार्य इत्युक्तं तदतिक्रमे कथमित्यत आह
शौनकः। यदि स्यादन्यजातीयो गृहीतोऽपि सुतः क्वचित्। अंश-
भाजं न तं कुर्य्याच्छौनकस्य मतं हि तदिति। अन्या ग्रहीत्रपेक्षया
उत्कृष्टा अपकृष्टा वा जातिर्यस्यासौ गृहीतो विधिनापीत्यर्थः।
अंशोधनस्य। अंशपदसामर्थ्यात् कृत्स्नधनव्युदासोऽर्थसिद्ध एव, सम-

षात् अविषक्षायामिति। दौहित्रभागिनेयेत्युभयपदाविवक्षापेक्षया
मदुक्तव्याख्याने भागिनेयपदमात्राविवक्षायां लाघवादित्यर्थः। तथा-
चात्र वचने द्विजपदात् दौहित्रभागिनेयपदाच्च दौहित्रभागिनेययो-
नैवत्रिकसत्त्वाभावः स्पष्टमेव सिध्यति, तदा च शूद्राणामेव दौहि-
त्रभागिनेयाविति नियमशरीरं सुलभमेव न क्वाप्यनुपपत्तिरितिभावः।
भागिनेयपदमिति। ब्राह्मणादिष्वये नास्ति इतिवचनात्
भागिनेयपदं। यच्च दौहित्रादीनां पुत्रान्तरत्वे प्रमापयति विरुद्ध-
सम्बन्धस्येति। विरुद्धसम्बन्धस्तु स्वयमेव वक्ष्यति विरुद्धसम्बन्धो गृह्य-
परिशिष्ट उक्तोदिगा नान्याजातीय इति। —सर्वेषामेव वर्णानां
जातियेव न चान्यत इत्युक्तेरितिशेषः। कथमिति का व्यवस्थेत्यर्थः।
कृत्स्नधनव्युदास इति। —सदाचीनन्यूनतरफलदानंरंअंशरलाभानेऽपि

े - धे - न प्र - ति - ग्र - ह - नि - षे - ध - म - प्यु - प - पा - Yes! Exactly:तत् स्मारयति इदानीमिति । अत्र दाननिषेधेन प्रतिग्रहनिषेधमप्युपपा-`

Line 23:
दयति, स्वत्वेति । 'आक्षिपति' विषयीकरोति । अनेनैवेति ।—नैक-
Wait, let's look at दयति, स्वत्वेति:
Is there a comma? Yes, दयति, स्वत्वेति ।
Wait, look at स्वत्वेति:
Is it स्वत्वेति?
In the main text (L8), it says: अत्र स्वस्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वापादनस्य...
In the commentary: दयति, स्वत्वेति । or दयति, 'स्वत्वेति'?
There is दयति, स्वत्वेति ।
Wait, then 'आक्षिपति' has single quotes: 'आक्षिपति'!
Then विषयीकरोति ।
Then अनेनैवेति ।—नैक- (or is it a dash: ।— or -? It's an em-dash/hyphen: ।—नैक-).

Let's check

' = शि
'क्षा' = क्षा
'या' = या with something?
Wait, look at line 19 last character:
It is: 'र्थ' or 'य' with 'ा'?
Wait, line 19 has:
दृ ष्टा दृ ष्टा ध्यै शि क्षा र्था ?
No, look at line 20:
First letter: looks like 'ध' with 'ी': धी? No, there is 'ा' before 'धी'?
Wait, the letters of line 20 first word are:
Letter 1: 'थ' or 'ध' with 'ा': 'धा'?
Letter 2: 'धी' (dhī)
Letter 3: 'न' (na)
Letter 4: 'त्वं' (tvaṁ)
Wait! "धाधीनत्वं"? Or "थाधीनत्वं"? Or "याधीनत्वं"?
Wait, look at line 19:
What if line 19 ends with: "...शिक्षार्था-" and line 20 is "-याधीनत्वं"?
Wait, what if it is "दृष्टादृष्टार्थशिक्षार्थी" / "याधीनत्वं"?
Wait, look at line 19 again:
"दृष्टादृष्टाद्यैशिक्षार्था" - wait, could it be "दृष्टादृष्टार्थशिक्षायाम्"?
Wait, let's look at the letters after "दृष्टादृष्टा":
It is 'र्थ' with 'े

५६ दत्तकमीमांसा ।
नचैवं विधवाया आपद्यपि पुत्रदानं न स्यात् भर्तुरनुज्ञाना-
सद्भावात् परिग्रहवदिति वाच्यम् । मानवीयलिङ्गदर्शनेन तथाकल्प-
नात् नैरपेक्ष्यैकत्वश्रवणाच्च । स्त्रीनिरपेक्षस्यैकस्यापि भर्तुर्दानाधि-
कारः । दद्यान्माता पिता यं वा माता पिता वा दद्यातामिति
मातृनिरपेक्षैकपितृनिर्देशात् बीजस्य प्राधान्यात् अयोनिजा अपि
पुत्रा दृश्यन्त इति बौधायनीयहेतुदर्शनाच्च । भारतेऽपि । माता
भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव हीति । श्रुतिरपि-आत्मा
वै जायते पुत्र इति । मानवे दद्यातामित्युभयकर्तृकताश्रवणा-
च्छोभयाधिकारो मुख्यः । अतएव वशिष्ठः शुक्रशोणितसम्भवः पुत्रो
नैरपेक्ष्यश्रवणाच्चेति ।—बहुपुत्रेष्वित्यत्र पत्नीनैरपेक्ष्येण बहुपुत्रकर्तृक-
पुत्रदानश्रवणादित्यर्थः । एवं भर्तृव्यपेक्षायां क्वापि पुत्रदानं सिध्यती

दत्तकमीमांसा। ५७
मातापितृनिमित्तकस्तस्य प्रदानविक्रयपरित्यागेषु मातापितरौ प्रभ-
वत इति। बौधायनोऽपि। मातापित्रोरेव संसर्गसाम्यादिति।
अतएव माता पिता वा दद्यातामिति मनुना मातुर्भर्त्त्रनुज्ञानसापे-
क्षत्वात् जघन्यत्वं स्त्र्यनुज्ञाननिरपेक्षत्वात् पितुर्मध्यमत्वं जनकत्वा-
साम्यात् उभयोर्मुख्यत्वमभिप्रेत्य पूर्वपूर्वानिरसादुत्तरोत्तरमभि-
धितम्। नचेदमेकमेव वाक्यं द्विवचनान्तैकक्रियाश्रवणादिति
वाच्यम्, मध्ये विकल्पसङ्गतेः, तस्मात् कल्पत्रयमेव। अतएव
योगीश्वरः। दद्यान्माता पिता यं वेति प्रत्येकमेकवचनान्तमेव
क्रियापदमुदाजहार, तत्रापि निमित्तमाह प्रयत्नत इति। प्रकृष्टो
यत्नो यस्मिन् कालेऽसौ 'प्रयत्नः' आपत्कालस्तेन चापत्काल एव
पुत्रदानं नान्यथेत्यर्थः। यथाह कात्यायनः। आपत्काले तु
कर्त्तव्यं दानं विक्रय एव वा। अन्यथा न प्रवर्त्तेत इति शास्त्रविनि-
श्चय इति। प्रक्रमात् पुत्रदाराणाम्। मनुरपि। माता पिता वा

विशिष्टशब्दप्रयोगे प्रयोक्तुः कौशल्यात् प्रयोगस्य सौगम्याच्च। संसर्ग-
साम्यादिति।—जनकत्वरूपसम्बन्धसाम्यादित्यर्थः। पूर्वपूर्वानिरसादिति।
—माता पिता वेत्यादिमनुवचने प्रथमतः मातृपदप्रयोगः कृतः, तत्र
पितरमपेक्ष्य मातुराधमत्वमस्वरसं विचिन्त्य पितृपदप्रयोगः कृतः पिता
वेति। तत्रापि शुक्रमशोणितमित्यादिवचनेनोभयोस्तुल्यकर्त्तृतामस्वरसबीजं
विचिन्त्य दद्यातामिति द्विवचनान्तक्रियोदाहरणेन पित्रोः प्रयोगः कृत
एवेति भावः। विकल्पेति।—माता पिता वेति वाक्यद्वयेनेतिशेषः।
अतएवेति।—यत एव कल्पत्रयं अतएवेत्यर्थः। तत्रापीति पुत्रग्रहणे-
ऽपीत्यर्थः। प्रयत्नत इति।—नैकपुत्रेण कर्त्तव्यं पुत्रदानं प्रयत्नत इत्य-
र्थेति ज्ञेयः। अत्र कात्यायनवचनं प्रमाणयति यथाह कात्यायन इति।
८

५८ दत्तकमीमांसा ।
दद्यातां यमद्भिः पुत्रमापदीति । 'आपदि' दुर्भिक्षादौ । नापदि दाने
दातुर्दोषः अन्यथा न प्रवर्त्तेतेति निषेधात् यद्वा प्रयच्छत इति प्रति-
ग्रहीतुः प्रयत्नादापद्यपुत्रत्व इति । अपुत्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्रप्रति-
निधिः सदेत्यविधारणात् व्याख्यातश्चैवमेवापरार्कचन्द्रिकाभ्याम्
आपदि ग्रहीतुरपुत्रत्व इति ।
विशेषात्तरमपि कालिकापुराणे । दत्ताद्या अपि तनया निज-
गोत्रेण संस्कृताः । आयान्ति पुत्रतां सम्यगन्यबीजसमुद्भवाः । पितु-
र्गोत्रेण यः पुत्रः संस्कृतः पृथिवीपते । आचूडान्तं न पुत्रः स पुत्रतां
याति चान्यत इति । चूडाद्या यदि संस्कारा निजगोत्रेण वै कृताः ।
दत्ताद्यास्तनयास्ते स्युरन्यथा दास उच्यते । ऊर्द्ध्वन्तु पञ्चमाद्वर्षा-
न दत्ताद्याः सुता नृप । गृहीत्वा पञ्चवर्षीयं पुत्रेष्टिं प्रथमञ्चरेत् ।
पौनर्भवञ्च तनयं जातमात्रं समानयेत् । कृत्वा पौनर्भवष्टोमं जात-
मात्रस्य तस्य वै । मन्त्रैस्तु कुर्य्यात् संस्कारान् जातकर्मदिकान्
नरः । कृते पौनर्भवष्टोमे ततः पौनर्भवः सुत इति ।
दत्तेति अन्यबीजसमुद्भवा अपि दत्ताद्यास्तनया निजगोत्रेण
प्रतिग्रहीत्रा स्वगोत्रेण सम्यक् स्वसूक्तोक्तविधिना जातकर्मादिभिः
पुत्रमापाद्यामिति दानादीत्यर्थः । दातुर्दोष इति—तथाच दातुः प्रत्य-
वायमात्रं न प्रतिग्रहीतुः । प्रत्यवायाश्रयत्वात् दाने नियमस्येति भावः ।
आपदि अपुत्रत्व इति । — तथाचापुत्रत्वरूपायामापदि प्रतिग्रहीतुः
प्रयत्नात्सम्पदात् ।
विशेषान्तरमपीति । अन्यं विवरणं स्वयं वदति दत्तेत्यादिभिः ।
स्वसूक्तोक्तेति । — स्वगृहोक्तविधिना स्वप्रणीतविधिना स्वोक्ताग्नीय-

शब्दार्ह इति ।"
Then what does "पुत्रशब्दार्ह" mean?
"प्रशस्तपुत्रशब्दार्ह"? Or "पुत्रशब्दोऽत्र प्रशस्तवाची"?
Look at the letters of word 2:
Letter 1: 'प्र'
Letter 2: 'श'
Letter 3: 'ं' (anusvara)
Letter 4: 'स'
Wait: 'प्रशंसा' or 'प्रशस्त'?
Wait, what if it is:
"प्रशंसशब्दे ।" -> no, look at the end:
...शब्दे? No, 'शब्दो'!
"प्रशंसशब्दोऽपत्यप्रधानोऽयमर्थः"?
No, look at the letters between 'प्र' and 'शब्दो':
Is it 'शस्त'?
प्र - श - स्त - श - ब्दो = "प्रशस्तशब्दो"!
Wait, look at: "प्रशस्तशब्दोऽपत्यप्रधानोऽयमर्थः"?
Why would "प्रशस्तशब्द" be "अपत्यप्रधान"?
Wait! Could it be "पुत्रशब्दो"?
Wait, look at the first letter of word 2:
Does it have 'प्र'?
Look at line 13: 'प्रागेवाभिधानात्' - 'प्र' has a diagonal stroke to bottom-left.
In line 19, word 2:
It has a loop: 'प' with a bottom hook! That's 'पु

६० दत्तकमीमांसा ।
णता न श्रूयते तथापि तदङ्गभूते वृद्धिश्राद्धे तत्सम्बन्धावगमाभावात्
प्रधानेऽपि तत्सम्बन्ध इति । चूडादिषु साक्षादेव तत्सम्बन्धः । शिखा
अपि च कर्त्तव्याः कुमारस्यार्षसंख्ययेति स्मरणात् । संस्कारैः
पुत्रत्वमित्युक्तम् तानेवान्वयव्यतिरेकाभ्यामाह पितुर्गोत्रेणेति । यः
पुत्र आचूडान्तं चूडान्तैः संस्कारैः पितुर्जनकस्य गोत्रेण संस्कृतः
षोऽन्यतोऽन्यस्य पुत्रतां न याति अयमत्राभिसन्धिः । कृतचूडस्य
परिग्रहीतृपुत्रताभावप्रतिपादनं असाधारणपुत्रतां विषयीकरो-
तीत्यवश्यं वाच्यम् । अन्यथा गृहीत्वा पञ्चवर्षीयमित्यनेन कृतचूड-
स्यापि परिग्रहीतृपुत्रताप्रतिपादनविरोधात् गृहीतेत्यस्य च कृत-
चूडविषयत्वावगमाभावः स्फुटमिष्यते । ततश्च चूडान्तसंस्कारसंस्कृतस्य
परिग्रहे द्वयामुष्यायणता भवति गोत्रद्वयेन संस्कृतत्वात् तस्य च
फलं गोत्रद्वयसम्बन्ध इत्यग्रे वक्ष्यते । अनेन जातकमीदीनां
चूडान्तानां संस्काराणां पुत्रताहेतुत्वमुक्तम् । आचूड़मिति वक्तव्ये
यदन्तपदं तदकृतार्थम समग्रशिखस्य पुत्रीकरणाभ्यनुज्ञानार्थं

कारः, औरसाभावे क्षेत्रजाद्याः क्रीतान्ताः सर्व्व क्रमेण राज्याधिकारिणः,
तेषामभावेऽपि पौनर्भवस्वयन्दत्तासा न राज्याधिकारिण इति ।
आर्षसंख्ययेति । प्रवरसंख्ययेत्यर्थः । तथाच येषां यावन्तः प्रवरा-
स्तेषां तावत्यः शिखाः कर्त्तव्या इति भावः । संस्कारैः पुत्रत्वमित्युक्त-
मिति । दत्ताद्या अपि तनया निजगोत्रेण संस्कृता इत्यनेन वचने-
नेति ज्ञेयम् । तानेवेति । —संस्कारानेव पुत्रत्वहेतुतयेत्यर्थः । अन्व-
येति । —संस्कारस्य सत्त्वे पुत्रत्वस्य दर्शनं तदसत्त्वे तददर्शनमित्यर्थ-
रूपाभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्यर्थः । यदकृतार्थसमेति । —तथाच जन-
केन शिखाच्छेदात् पूर्व्वस्मिन् कर्म्मणि कृतेऽपि प्रतिग्रहीत्रा प्रवर-

दत्तकमीमांसा । ६१
प्रधानानिष्पत्त्या पुत्रतार्हत्वात् चूडाद्या इति बहुवचनाच्च ।
अकृतजातकर्माद्यसम्भवे कथमित्यत आह चूडाद्या यदीति ।
यदि चूडाद्याः संस्कारा निजगोत्रे प्रतिग्रहीतृगोत्रेण कृता वैश-
ब्दोऽवधारणे तदैव दत्ताद्यास्तनयाः स्युरन्यथा ते दासा
उच्यन्ते इति । चूडा आद्या येषां ते तथेति नतु चूडाया आद्या
इति पूर्वेण पौनरूक्त्यापातात् । अनेन जातकर्मोद्यन्नप्राशनान्तानां
जनकगोत्रे ऽप्यनुष्ठानेऽपि न विरोधः । तथाच अकृतजातकर्मादि-
संस्कार्या शिखाच्छेदनमात्रे कृते तस्य पुत्रत्वमनुक्तमिति भावः ।
प्रधानानिष्पत्येति प्रधानस्य चूडाच्छेदनरूपसंस्कारस्यानिवृत्त्या अनि-
ष्टापत्तेरित्यर्थः । चूडाद्या • इतीति ।—तथाच चूडाया यदि संस्कारा
इत्यत्र केवलं शिखाशब्दवाच्यचूडाशब्दश्रवणात् मुख्यार्थलाभ इति
भावः ।
अकृतजातेति ।—दत्ताद्या अपि तनया निजगोत्रेण संस्कृता
इत्यनेनाकृतजातकर्मणो ग्रहणमभिहितं तदसम्भवे तादृशस्याप्राप्तौ
कर्ता किं कुर्यात् । चूडाद्या यदीतीति ।—ननु चूडाया आद्या इति
षष्ठ्यर्थसमासाश्रयणं प्रहाय किमिति बहुव्रीहिराश्रीयते तत्रोत्तर-
पदकालिकत्वेन सत्पुत्रतान्वयबाधादित्यत आह पूर्वेणेति ।—दत्ताद्या
अपि तनया निजगोत्रेण संस्कृता इत्यनेनेत्यर्थः, तत्र हि प्रतिग्रहीतृ-
गोत्रेण चूडायाः पूर्वसंस्काराणां जातकर्मान्नप्राशनान्तानां करणेन
पुत्रत्वमुक्तं । अत्रापि तत्कथने पौनरुक्त्यापातादित्यर्थः । तथाचात्र तद्-
गुणसंविज्ञानबहुव्रीह्याश्रयणेन चूडाप्रभृतिसंस्कारा इति प्रतिपादितं।
अनेनेति ।—अनेन चूडाद्या यदि संस्कारा इत्यनेनेत्यर्थः । अकृत-
जातकर्मादिरिति :—प्रथममभिहितत्वात् मुख्यं ज्ञात्वा प्रथमं कल्पं

६० दत्तकमीमांसा ।

णता न श्रूयते तथापि तदङ्गभूते वृद्धिश्राद्धे तत्सम्बन्धावश्यंभावात्
प्रधानेऽपि तत्सम्बन्ध इति । चूडादिषु साक्षादेव तत्सम्बन्धः । शिखा
अपि च कर्त्तव्याः कुमारस्यार्षसंख्ययेति स्मरणात् । संस्कारैः
पुत्रत्वमित्युक्तम् तानेवान्वयव्यतिरेकाभ्यामाह पितुर्गोत्रेणेति । यः
पुत्र आचूडान्तं चूडान्तैः संस्कारैः पितुर्जनकस्य गोत्रेण संस्कृतः
सोऽन्यतोऽन्यस्य पुत्रतां न याति अयमत्राभिसन्धिः । कृतचूडस्य
परिग्रहीतृपुत्रताभावप्रतिपादनं असाधारणपुत्रतां विषयीकरो-
तीत्यवश्यं वाच्यम् । अन्यथा गृहीत्वा पञ्चवर्षीयमित्यनेन कृतचूड-
स्यापि परिग्रहीतृपुत्रताप्रतिपादनविरोधात् गृहीत्वेत्यस्य च कृत-
चूडविषयत्वावश्यंभावः स्पष्टमिष्यते । ततश्च चूडान्तसंस्कारसंस्कृतस्य
परिग्रहे द्वयामुष्यायणता भवति गोत्रद्वयेन संस्कृतत्वात् तस्य च
फलं गोत्रद्वयसम्बन्ध इत्यग्रे वक्ष्यते । अनेन जातकर्मदीनां
चूडान्तानां संस्काराणां पुत्रत्वहेतुत्वमुक्तम् । आचूड़मिति वक्तव्ये
यदन्तग्रहणं तदकृतार्थसमसंख्यशिखस्य पुत्रीकरणाभ्यनुज्ञानार्थं

कारः, औरसाभावे क्षेत्रजाद्याः पौत्रान्ताः सर्व्वे क्रमेण राज्याधिकारिणः,
तेषामभावेऽपि पौनर्भवस्वयन्दत्तदासा न राज्याधिकारिण इति ।
आर्षसंख्ययेति । प्रवरसंख्ययेत्यर्थः । तथाच येषां यावन्तः प्रवरा-
स्तेषां तावत्यः शिखाः कर्त्तव्या इति भावः । संस्कारैः पुत्रत्वमित्युक्त-
मिति । दत्ताद्या अपि तनया निजगोत्रेण संस्कृता इत्यनेन वचने-
नेति शेषः । तानेवेति । — संस्कारानेव पुत्रत्वहेतुतयेत्यर्थः । अन्व-
येति । — संस्काराणां सत्त्वे पुत्रत्वस्य दर्शनं तदसत्त्वे तददर्शनमित्येवं
रूपाभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्यर्थः । अकृतार्थसमेति । — तथाच जन-
केन शिखाच्छेदात् पूर्व्वस्मिन् कर्म्मनिचये कृतेऽपि प्रतिग्रहीत्रा प्रवर-

on the left foot of म and repha on top, very typical 19th-century Calcutta / Bombay font for र्म्म).
In L19: जातकम्मान्ना... wait, look at L19: जातकम्मोन्नप्राशनान्तानां?
Let's look closely at जातकम्मा...:
जा त क म्मा or र्म्मा? There is a repha: र्म्मा!
Wait, is it जातकम्मोन्न?
Wait, in L6: जातकर्माद्यन्नप्राशनान्तानां
In L19: जातकम्मोऽन्नप्राशनान्तानां or जातकर्म्यान्नप्राशनान्तानां or जातकर्मान्ना...?
Look at the character after क: र्म्मा (or म्मो? It has an o-matra? No, look at द्य in L6: जातकर्माद्यन्न...).
Wait! In L19: जातकर्म्याद्यन्नप्राशनान्तानां?
Let's read: जा त क र्म्मा द्य न्न प्रा श ना न्ता नां!
Wait, is that a द्य?
Compare with L6: `जातकर्मा

" has 'संस्कृत'. In line 8-9, it's "मसंस्कृतमित्यर्थः" (often anusvara represents s or vice versa, or 'स्' is faint). Let's check closely: 'म' followed by 'सं' with anusvara, then 'कृ'. It looks like 'मसंस्कृतमित्यर्थः' where 'स्कृ' might be just 'स्कृ' or 'संकृ'. Looking at the glyph, it has 'स', anusvara, 'कृ': 'मसंस्कृतमित्यर्थः' - wait, is there a 'स्' ligature? It looks like 'संस्कृत'. Let's write मसंस्कृतमित्यर्थः or as printed मसंस्कृतमित्यर्थः.
Line 10:
पुत्रेष्टिमिति । अयमत्राभिसन्धिः अग्नये पुत्रवते पुरोडाशमष्टाक-
Line 11:
पालं निर्वपेदिन्द्राय पुत्रिणे पुरोडाशमेकादशकपालं प्रजाकामो-
Line 12:
ऽग्निरेवास्मै प्रजां प्रजनयति वृद्धामिन्द्रः प्रयच्छतीति वाक्ये प्रजा-
Wait, is it "वृद्धामिन्द्रः" or "वृहामिन्द्रः"?
Look at TS 2.2.4.4:
"अग्नये पुत्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदिन्द्राय पुत्रिणे पुरोडाशमेकादशकपाल

• व: wait!
  पदेनैव has प, दे, नै, व?
  Wait, look at L7:
  पदेनैव तत्सूचनात्?
  Let's look at पदेनैव:
  प - द - े - न - ा - च (wait, is it पदेनैव or पदेनाच or पदेन च?
  Look at L7:
  पदेनैव?
  Wait! In commentary line 23:
  किं मानमित्याह प्रथमपदेनेति ।
  In root text L6-7:
  प्रथम- / पदेनैव or पदेनेति or पदेन च?
  Let's look at the letters in L7:
  प दे नै व: wait, does it have an ai-matra?
  Wait, look at: प - दे - न - ा - च -> पदेनैव?
  Look at the character after न:
  It has a vertical stroke ा, and then च!
  पदेनाच?
  Wait! प्रथमपदेन च तत्सूचनात्!
  Wait, look at पदेन:
  प - दे - न - ा - च: is that पदेन च?
  Wait, why is there a vertical bar before च?
  Wait, पदेनैव vs