दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

अथेदं चिन्त्यते योऽयं प्रतिनिधिविधीयते स किं पुत्रोत्पादन-
विधावुत पिण्डोदकादिविधाविति,उभयथाश्रवणात् । यथा अपुत्रे-
णैव कर्त्तव्य इत्यनेन पुत्रोत्पादनविधौ पिण्डोदकक्रियाहेतोरित्य-
नेन च पिण्डोदकादिविधाविति । तत्र नाद्यः पुत्रोत्पादनविधौ
पुत्रस्य भाव्यत्वेनानङ्गतया प्रतिनिध्ययोग्यत्वात् । न द्वितीयः विरो-
धात् । अपुत्रं प्रति पुत्रप्रतिनिधिः श्रूयते न तत्कृता पिण्डोदक-
क्रिया, पुत्रकर्त्तृका च पिण्डोदकादिक्रिया, न तं प्रति प्रतिनिधि-

इति न कश्चिद्विरोध इति प्राञ्चः । प्रमाणान्तरं दर्शयति पितापुत्रीय
इति । पितापुत्रीये पितापुत्रनामघटिते अमुकस्य पिता यजते इत्येतत्-
स्वरूपे सामनि गौनेषु सामाङ्गेति श्रुतेः । तथाच प्रवचनविधिस्तु
पुत्रवतै नापुत्रस्य, तन्निष्पत्त्यर्थं अपुत्रेण पुत्रप्रतिनिधिर्नैव कर्त्तव्य
इति भावः ।
अथेदमिति । अपुत्रेणैव कर्त्तव्य इत्यनेन औरसपुत्रोत्पादनाभावे
तदर्थं किं दत्तकादिः प्रतिनिधीयत पिण्डोदकाद्यपचारे तदर्थं दत्तकादिः,
क्रमेण पक्षद्वयं दूषयति तत्र नाद्य इति । पुत्रोत्पादेति—ऋतुगमनेन
पुत्रमुत्पादयेदितिविधावित्यर्थः । तथाचात्र पुत्रस्य भाव्यत्वेन विधेय-
त्वेन प्राधान्यादङ्गत्वाभावेन व्यङ्गापचारे प्रतिनिधिरिति प्रतिनिधिन्या-
यविरोधादितिभावः । न द्वितीय इति विरोधादिति—विरोधमुप-
पादयति अपुत्रमिति । न तत्कृतेति ।—पिण्डोदकक्रिया तत्कृता
अपुत्रकर्तृका न, पुत्रकर्त्तृकैव पिण्डोदकक्रिया इत्यन्वयः । न तं
प्रति प्रतिनिधिरिति ।—तं प्रति पुत्रं प्रति न प्रतिनिधिः श्रूयत
इति पूर्वेणान्वयः । तथाच पुत्रकर्त्तृके कर्मण्येव तं प्रति प्रतिनिधि-
विधानं सम्भवति न स्वान्यकर्त्तृके । एवञ्च पुत्रकर्त्तव्येऽपि पिण्डो-
३

१८ .दत्तकमीमांसा ।
विधिरिति । किञ्च पिण्डोदकादिविधिः पुत्रकर्तृको न च कर्तुः-
प्रतिनिधिः । अथापि क्रियाकर्तृत्वांशे प्रतिनिधिर्न फलभोगांशे,
यथा सत्रे सप्तदशानामन्यतमस्य मृतस्य क्रियाकर्तृत्वांशे प्रतिनिधि-
स्तथात्रापीति वाच्यम् । तदपि न, वैषम्यात् । सत्रे ह्यारब्धक्रियस्य
प्रतिनिधिः । प्रकृते त्वाद्यन्त्याकृतः क्रियारम्भस्यैवासम्भवात् कथं प्रति-
निधिसम्भवः न च प्रतिनिधिना क्रियारम्भो न्यायवित्सम्मतः ।
दकादिकर्मणि यदपुत्रं प्रति पुत्रप्रतिनिधिविधानं तदन्याय्यमिति
विरोध इति भावः । नन्वगत्या अन्यकर्तृकक्रियायामपि अन्यं प्रति
प्रतिनिधिविधानमङ्गीकर्त्तव्यमित्येतद्दृष्टान्तरमाह किञ्चेति । 'कर्तुः'
क्रियाकर्त्तुः, 'प्रतिनिधिः' प्रतिनिधित्वं, धर्मधर्मिणोरभेदात् । तथाच
क्रियाकर्त्तवैक्येन सौसादृश्याभावात् प्रतिनि

अथापुत्रस्य जीवच्छ्राद्धे स्वकर्त्तृक एव पिण्डादिविधिरिति
तत्रैव प्रतिनिधिरिति वाच्यं । तदपि न, पुत्रप्रतिनिधिसम्भवे जीव-
च्छ्राद्धविधेरेवाप्रवृत्तेः । किञ्च जीवच्छ्राद्धस्य स्वकर्त्तृकत्वेन स्वस्यैव
प्रतिनिधिः स्यात् न पुत्रस्य, पुत्रकर्त्तृकत्वाभावात् । तस्मान्नोक्त-
विधिद्वयेऽपि पुत्रप्रतिनिधिसम्भवः । किञ्च पिण्डोदकक्रियाहेतो-
रिति हेतुवचनमप्ययुक्तमेव व्यपक्षधर्मत्वात् । न ह्यपुत्रस्य पिण्डो-
दकक्रियाप्राप्तिरस्तीत्युक्तमेवेति । अत्रोच्यते नापुत्रस्य लोको-
ऽस्तीत्याद्यर्थवादानुगृहीते पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादिविधौ
पुत्रापचारे क्षेत्रजाद्येकादशविधः प्रतिनिधिविधीयते, तत्र च लोक-

'श्रौतं कर्म स्वयं कुर्यादन्योऽपि स्मार्त्तमाचरेत् । अशक्तौ श्रौतमप्यन्य-
कुर्यादाचारमन्ततः' इति वचनात् ।
ननु ह्यपुत्रस्य स्वकर्तृकश्राद्धविधिरस्ति स एव क्रियाकर्त्ता तदप-
चारे क्रियाकर्तृत्वार्थं प्रतिनिधिः सुलभ एव इत्याशङ्कते अथेति । दूष-
यति तदपि नेति । स्वस्यैव प्रतिनिधिः—दत्तकादिरितिशेषः । तथाच
दत्तकादेः स्वप्रतिनिधित्वं स्यात् न पुनः पुत्रप्रतिनिधित्वम् । नचेष्टा-
पत्तिः । अपुत्रेणैव कर्त्तव्य इत्यादिबचनविरोधादितिभावः । तस्मान्नो-
क्तविधिद्वयेऽपीति पुत्रोत्पादनविधौ पिण्डोदकादिविधौ चेत्यर्थः ।
दूषणान्तरमाह किञ्चेति, व्यपक्षधर्मत्वादिति । अपुत्रः पुत्रप्रतिनिधि-
मान् पिण्डोदकक्रियावत्त्वादित्यनुमाने हेतोरव्यपक्षधर्मत्वात्, अपुत्रस्य
पुत्रकर्तृकक्रियाप्राप्त्यभावेन न हेतोरमुख्यपक्षवृत्तित्वमितिभावः ।
पूर्वपक्षं समाधत्ते अथेहं चिन्त्यत इति । अत्रोच्यत इति सिद्धान्त
इति शेषः । नापुत्रस्य लोकोऽस्तीत्यस्य निन्दार्थवादत्वात् तेनानुगृहीते
उत्तमिते तत्सहचरिते पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादिविधौ इत्यर्थः ।

२० दत्तकमीमांसा ।
पुत्रयोः साध्यसाधनभावनिर्वाहकावान्तरव्यापारभूतक्रियापेक्षायां
पिण्डोदकक्रियाहेतोरित्युच्यते ।
यदेति । वन्ध्याष्टमेऽधिवेत्तव्येत्यादिवदत्रावधिं प्रतीक्षाभावं
बोधयति । 'पिण्डः' श्राद्धम् । 'उदकम्' अञ्जलिदानादि । 'क्रिया'
और्ध्वदेहिका दाह्यादि, ता एव हेतुः पुत्तीकरणे निमित्तं । हेतो-
रित्येकत्वनिर्देशात् मिलितानामेषां निमित्तं न प्रत्येकमिति
गमयति । तेन चैकैकार्थेन पृथक् पुत्तीकरणं किन्तु सर्वार्थमे-
कमेव पुत्तीकरणमित्यर्थः । पुत्राभावे पिण्डादिलोपप्रसङ्गात् ।
अतएव मनुः—पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिण इति ।
क्रियालोपादिति व्यतिरेके हेतुः । पुत्रप्रतिनिध्यभावे क्रियालोपा-
दित्यर्थः । यद्वा अलोपादितिपदच्छेदः अलोपादिति ल्यब्लोपे
क्रियापेक्षेति—तथाच पुत्रेण लोकान् जयतीत्यनेन पुत्रस्य साधनत्वं
लोकस्य साध्यत्व यदुक्तं तदवान्तरव्यापारभूतश्राद्धादिक्रिययैव भवति
नतु स्वतः, चान्यथा क्रीतादिभिः पुत्रैरपि अलोकतापरिहारो भवतु
इति भावः ।
यदेति । अपुत्रेणैव कर्तव्य इत्यत्र वचने । वन्ध्याऽष्टमेऽधिवेत्तव्या
दशमे च मृतप्रजा । एकादशे स्त्रीजननी सद्यस्त्वप्रियवादिनीत्यादौ
प्रथमर्तपेच्या षण्मासादिकाष्टविषेदनादिवत् नात्र काचप्रतीक्षा ।
अपुत्रतावधारणमात्रेण ब्राह्मणादिभिरुपनीतः शूद्रेण विवाहयोग्येने
युत्ति ग्राह्य इति भावः । इदमुलक्षणम् । यदेत्यनेन कालाशुद्ध्यादि-
रपि नापेक्षणीयः पुत्तोत्पादनविधेर्नित्यत्वात् निरवकाश नैमित्तिकत्वाच्च ।
नैमित्तिकानि काम्यानि निपतन्ति यथा यथा । तथा तथैव कार्याणि न
कालस्तु विधीयते । स्वरूपस्याप्यवकाश इति बोध्यम् । ननु चौरसा-

Here is the line-by-line transcription of the text from the image:

पञ्चमी, अलोपार्थमित्यर्थः। यद्यपि पुत्राभावे तु पत्नी स्यादित्या-
दिना पुत्राभावे पत्न्यादीनामपि क्रियाधिकारः श्रूयते तथापि
नापुत्रस्य लोकोऽस्तीत्यादिश्रवणात् पुत्रकृतक्रियाजन्या लोकाः, न
स्त्र्यादिकृतक्रियया जन्यन्त इत्यवश्यं वाच्यम्। अन्यथा पुत्रपत्न्यादीनां
तुल्यफलकक्रियाधिकारे तुल्यतया विकल्पापत्या अभावविधाना-
नुपपत्तेः। तस्मात् पुत्रकृतक्रियाजन्यलोकविशेषसिद्धौ पुत्रप्रतिनिधि-
रावश्यक इति। उक्तञ्च मेधातिथिना, तत्र च यदौरसस्य प्रथम-
कल्पिकत्ववचनं तन्न व्यवहारोपयोगि किन्तूपकारातिशयाय। यद्यौ-

भावे कथं दत्तकादिः प्रतिनिधिः क्रियते पिण्डोदकादिक्रियायाः पत्न्या
द्यपि निर्वाहादित्यत आह क्रियाधिकार इति। प्रेतक्रियाधिकार
इत्यर्थः। जन्यन्त इति -। इदमप्युपलक्षणं पत्न्याः पार्व्वणपिण्डदानानधि

' or is it 'म'?
Wait, look: 'त्य', 'ग्रि', 'म', 'वा', 'क्यै'!
Wait, look at 'ग्रि': the 'ि' is on 'ग्र'. After 'ग्र' there is 'म'!
Wait, is it 'म'? Yes, it's a small 'म', very clear! "त्यग्रिमवाक्यै-".

Line 14:
कवाक्यत्वादित्यलं ।
Wait, "कवाक्यत्वादित्यलं ।"
Yes, 'कवाक्यत्वादित्यलं ।' (इति + अलं).

Line 15:
प्रयत्नत इति पञ्चम्यन्तमिदम्, यस्मात्तस्मादिति सामानाधि-
Wait: "पञ्चम्यन्तमिदम्," -> yes, comma.

Line 16:
करण्यात् । ततश्च येन केनापि प्रयत्नेन पुत्रप्रतिनिधिः कार्य इत्यर्थः ।

Line 17:
तत्र च प्रयत्नसामान्यश्रुतावप्येकादशपुत्रश्रवणादेकादशैव प्रयत्नाः
Yes, "प्रयत्नाः" with visarga!

Footnote line 18:
क्रिया, तथाच क्रियापदं कर्मव्युत्पन्नमिति भावः । 'द्वितीयः' पुत्रोत्पा-
Wait,

दत्तकमीमांसा। २३
अभ्यनुज्ञायन्ते। तेषापि कलौ, अनेकेधा कृताः पुत्रा ऋषिभिर्ये
पुरातनैः । न शक्यास्तेऽधुना कर्तुं शक्तिहीनतया नरैरिति बृहस्प-
तिस्मरणात्, दत्तौरसेतरेषान्तु पुत्रत्वेन परिग्रह इति च शौनकेन
पुत्रान्तरनिषेधात् दत्तौरसावेवाभ्यनुज्ञायेते । दत्तपदं कृत्रिमस्या-
प्युपलक्षणम्, औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिमकः सुत इति कलि-
धर्मप्रस्तावे पराशरस्मरणात् ।
नचैवं क्षेत्रजोऽपि पुत्रः कलौ स्यादिति वाच्यं। तच्च नियोग-
निषेधेनैव सन्निषेधात्। अस्तु तर्हि विहितप्रतिषिद्धत्वात् विकल्प इति
चेन्न, दोषाष्टकापत्तेः । कथन्तर्ह्यत्र क्षेत्रजग्रहणमिति चेत्, औरस-
जकानीनगूढजाद्यपुत्राणां शुद्धिजन्ममन्त्राच्छन्नादितोजन्माद्युत्पत्ति-
हीनतया प्रायशः कलौ जनानां तादृशशक्तेरभावात्। तथाच बृह-
स्पतिः ।—उक्तो नियोगो मनुना निषिद्धः स्वयमेव तु। युगह्रासादश-
क्योंऽयं कर्तुमन्यैर्विधानतः । तपोदानसमायुक्ताः कृतत्रेतायुगे नराः ।
द्वापरे च कलौ नॄणां शक्तिहानिर्हि निर्मिता इति। शौनकेनेति ।—
इमान् धर्मान् कलियुगे वर्ज्यानाहुर्मनीषिण इत्यादिनति ज्ञेयः।
नियोगनिषेधेनेति—यथा नियोगधर्मो नो नानुबन्ध्यावधोऽपि वा।
तथोद्धारविभागस्तु नैव सम्प्रति वर्तते इति याज्ञवल्कीयात्। ‘अनु-
बन्ध्या’ एकवत्सा। अनुबन्ध्येत्युपलक्षणं, वन्ध्यापीति ज्ञेयं, मैत्रावरुणो गां
वशामनुबन्ध्यामालभेतत्यादिष्वेकवाक्यत्वात् । औरसः क्षेत्रजश्चैवेति,
विहितप्रतिषिद्धेति ।—नान्यस्मिन् विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजा-
तिभिरित्याभ्यां मनुपराशरवचनाभ्यामिति ज्ञेयः ।
विकल्प इति—ऐच्छिक इति शेषः, वैदिकप्रमाणत्वेन तुल्यबलत्वात् ।
दोषाष्टकं यथा—प्रामाण्याप्रामाण्यलपरित्यागप्रकल्पनात् । तदुज्जीवन-

२४ दत्तकमीमांसा ।
विशेषणत्वेनेति ब्रूमः । तथा च मनुः स्वक्षेत्रे संस्कृतायान्तु स्वयमुत्-
पादयेद्धि यं । तमौरसं विजानीयात् पुत्रं प्रथम कल्पिकमिति ॥
तयोर्मध्ये दत्तकविधिरभिधीयते। स च कः कीदृशः कथञ्च ग्राह्य
इति त्रितयं निरूपणीयं । तत्र क इत्याह शौनकः। ब्राह्मणानां
सपिण्डेषु कर्त्तव्यः पुत्रसंग्रहः। तदभावेऽसपिण्डे वा अन्यत्र तु
न करयेदिति। 'सपिण्डेषु' सप्तमपुरुषावधिकेषु सपिण्डेष्वितिसामन्य-
श्रवणात् समानासमानगोत्रेष्विति गम्यते । तत्र समानगोत्रतायां
"सगोत्रेषु कृता ये स्युर्हत्तक्रीतादयः सुताः। विधिना गोत्रतां

ज्ञानाभ्यां प्रत्येकस्योद्देश्यता । व्रीहिभिर्यजेत यवैर्यजेत इति श्रूयते,
तत्र व्रीहिप्रयोगे प्रतीतदवप्रामाण्यापरित्यागः अप्रतीतयवाप्रामाण्य-
कल्पनं यवे उपादीयमाने परित्यक्तयवप्रामाण्योञ्जीवनं स्वीकृतय-
वाप्रामाण्यहानिः । यवैर्यजेतेत्यनेन यवस्य प्रतीतत्वात् व्रीहिभिर्यजेतेत्य-
नेन व्रीहिमात्रस्य साधनत्वावगमात् यवस्याप्रतीतत्वात् व्रीहिप्रयोगे
यवस्य परित्याग एव यासीत्, यत उक्तं परित्यक्तयवेति । 'उञ्जीवनं'
संस्थापनम् । 'अप्रामाण्यहानिः' प्रामाण्यमित्यर्थः । इति यवे चत्वारि
दोषाः, एवं व्रीहावपि चत्वार इत्यष्टौ दोषा इति। इवमिष्टोऽष्ट-
दोषोऽपीति क्वचित् पाठः ।
'सपिण्डेषु'. सप्तमपुरुषायधिकेषु, सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनि-
वर्त्तत इत्याद्युक्तेषु इत्यर्थः । सामान्यश्रवणादिति । - सगोत्रासगोत्र-
त्वाविशेषादित्यर्थः । 'समानगोत्राः' भ्रातृपुत्रादयः । 'असमानगोत्राः'
दौहित्रमाट्यत्रेयादयः । सगोत्रेष्विति । न सापिण्ड्यं न साप्तपौरुष्यं
पिण्डनेपामन्यरूपं यावन्तः पितृयज्ञाः स्युरित्यनेन तस्य पिण्डान्वयरूप-
श्चैमुदकिकशापिण्ड्यस्य यदुक्तप्रायत्वात् । प्रमाणमित्यस्य शमानगोत्र-

दत्तकमीमांसा। २५

यान्ति न सापिण्ड्यं विधीयते इति वृद्धगौतमीयं वचनं प्रमाणम् ।
गोत्रतां 'सन्ततित्वम्,' दत्ताद्या अपि तनया निजगोत्रेण संस्कृताः ।
आयान्ति पुत्रतां सम्यगन्यबीजसमुद्भवा इति कालिकापुराणात्
सन्ततिर्गोत्रजनन-कुलान्यभिजनान्वयाविति त्रिकाण्डीस्मरणाच्च ।
नतु गोत्रतापदेन गोत्रसम्बन्धो विधीयते सगोत्रेष्वेव पुत्रीकर-
णेन तस्य साहजिकतया विधानायोगात् ।
न सापिण्ड्यं विधीयत इत्यसपिण्डस्य पुत्रीकरणे, सापिण्ड्यस्य
प्रतिग्रहीतुः पाञ्चपौरुषं साप्तपौरुषञ्च निषिध्यते असमानगोत्रस्य

तायामित्यनेनान्वयः । विधिनेति—विधिनेयं वाक्यमात्रस्य साधारण-
त्वात् । 'गोत्रतां' सन्ततित्वं, प्रकरणात् सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजना-
न्वायित्यमरकोशाच्चेति भावः । दत्ताद्या इति—'निजगोत्रेण' प्रतिग्र-
हीतुर्गोत्रेणेत्यर्थः । निजगोत्रेण संस्कृता इत्यनेनास्य वचनस्य भिन्नगोत्र-
विषयता स्वयमेवगम्यते । साहजिकतया प्राप्ताविति शेषः । विधाना-
योगात् प्राप्तत्वादिति शेषः, अप्राप्तप्रापकरूपस्य विधित्वसम्भवे अनुवाद-
त्वायान्याय्यत्वादिति भावः ।
न सापिण्ड्यमिति, असपिण्डस्य पुत्रीकरण इति । तथा च सपिण्ड-
पुत्रीकरणे पञ्चपौरुषस्य सप्तपौरुषस्य च प्रत्यक्षशब्दसापिण्ड्यस्य
सद्भावात् निषेधानवकाशात् । पाञ्चपौरुषं साप्तपौरुषमिति ।—पाञ्च-
पौरुषसापिण्ड्यप्राप्तिः पितृमातृसम्बन्धा चासप्तमादविवाहाः कन्या
भवन्ति चापञ्चमादन्येषामिति शङ्खवचनात् साप्तपौरुषविषयतादा
मुख्यरूपा मुख्यविषयत्वाद्वा, उद्वहेत् सप्तमादूर्द्धं तदभावे तु सप्तमीम् ।
पञ्चमीं तदभावे तु पिण्डदानेत्वयं विधिः । सप्तमीय तथा षष्ठी पञ्च-
४

पुत्त्रीकरणे, गोत्ररिक्थे जनयितुर्न भजेद्दत्त्रिमः सुत इति मानवं
दत्तक्रीतादिपुत्त्राणां बीजवप्तुः सपिण्डता । पञ्चमी सप्तमो .
तद्गोत्रं तत्पालकस्य चेति बृहन्मानवं वचःप्रमाणं । सोऽयं मुख्यः
कल्पः, तदसम्भवेऽनुकल्पमाह तदभावेऽसपिण्डे वेति । तेषां स-
पिण्डानाम्भावेऽसपिण्डोऽपि पुत्त्रीकार्य्यः । 'असपिण्डाः' सप्तम-
पुरुषवद्भिर्भूताः असम्बन्धिनश्च, तेऽपि द्विविधाः समानगोत्रा
असमानगोत्राश्चेति । तत्रापि पूर्व्वोदाहृतमेव वचनं प्रमाणम् ।
नीच तथैव च । एवमुद्वाहयेत् कन्यां न दोषः शाकटायनः । तृती-
याम्बा चतुर्थीम्बा पञ्चम्योभयोरपि । असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च
या पितुः । सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने । या तु देशानु-
रूपेण कुलमार्गेण चोद्वहेत् । निर्व्व स व्यवहार्य्यः स्यादेतदेव प्रतीयत ।
इति चतुर्विंशतिमतीयात् । सप्तमादूर्द्ध्वंमिति मुख्यः कल्पः । तदभावे तु
सप्तमीमितिवचनात् पञ्चमादूर्द्ध्वंमिति मुख्यः कल्पः, तदभावे पञ्च-
मीमिति पञ्चम्यैऽप्ययं सर्व्वमतेनानुकल्प इति केशववैजयन्तीति बोध्यम् ।
मानवमित्यग्रिमेत्यान्वयः । बीजवप्तुः सपिण्डता इत्यनेन चानयो-
र्सप्तमीचविषयत्वं स्पष्टमवगम्यत इति समानगोत्रविषयत्वे गोत्ररिक्थे
जनयितुरित्यादीनामसङ्गतेः । सोऽयं सगोत्रसपिण्ड इत्यर्थः । 'अस-
म्बन्धिनः' सजातीया इत्यर्थः । सर्व्वेषामेव वर्णानां जातिष्वेव नचा-
न्यत इति वचनात् । तेऽपीति—सप्तमपुरुषवद्भिभूता ह्यसम्बन्धिनो-
ऽपीत्यर्थः, अष्टमपुरुषादिसगोत्रसन्ततिपरम्पराः । दौहित्रमातुल-
पुत्रादयस्तु असमानगोत्राः सजातीयाः ह्यसम्बन्धिनः सगोत्रा अपि
सम्भवन्ति । असमानगोत्राः साहजिका एवेत्यर्थः । पूर्व्वोदाहृतेति ।
ब्राह्मणानां सपिण्डेष्वितिवचनम् ।

तदयं निर्गलितोऽर्थः। समानगोत्रः सपिण्डो मुख्यः, तदभावे
ऽसमानगोत्रः सपिण्डः। यद्यप्यसमानगोत्रः सपिण्डः समानगोत्रोऽ-
सपिण्डश्चेत्युभावपि तुल्यकक्षौ एकैकविशेषणराहित्यादुभयोस्तथापि
गोत्रप्रवर्त्तकपुरुषात् सापिण्ड्यप्रवर्त्तकपुरुषस्य सन्निहितत्वेनाभ्यर्हि-
तत्वम्। तेन चासमानगोत्रोऽपि सपिण्ड एव ग्राह्यो मातामह-
कुलीनः सर्वथा सपिण्डाभावेऽसपिण्डस्तत्रापि सोदकः आचतु-
र्द्दशात् समानगोत्रः प्रत्यासन्नः, तदभावे असमानोदक सगोत्र
एकविंशात्। तस्याप्यभावे असमानगोत्रोऽसपिण्डश्चेति। तदाह
शाकलः। सपिण्डापत्यकश्चैव सगोत्रजमथापि वा। अपुत्रको
द्विजो यस्मात् पुत्रत्वे परिकल्पयेत्। समानगोत्राभावे पाल-
येदन्यगोत्रजमिति। सगोत्र इत्यनेन सोदकसगोत्रौ गृह्येते।
अत्र च पूर्व्वपूर्व्वस्य प्रत्यासत्त्यतिशयेन निर्देश इति। तदेवाह वशि-

तदयमिति। समानगोत्रः सपिण्डो भ्रातृपुत्रादि। असमानगोत्र
सपिण्डो दौहित्रमातुलपुत्रादि। 'तुल्यकक्षौ' तुल्यबलावित्यर्थः।
एकैकेति। असमानगोत्रसपिण्डे समानगोत्रत्वविशेषणराहित्यं सगोत्र-
सपिण्डे सपिण्डत्वविशेषणराहित्यमित्यर्थः। गोत्रप्रवर्त्तकपुरुषात् समा-
नोदकभावस्तु निवर्त्तेताचतुर्द्दशादिति, जन्मनाम्नोः स्मृतेरेके तत्परं
गोत्रमुच्यते इत्युक्तषट्षदशपुरुषादित्यर्थः। सापिण्ड्यप्रवर्त्तकपुरुषस्य
सन्निहितत्वेन सप्तमान्तर्गतत्वेन पञ्चमान्तर्गतत्वेन ग्रहीतृदेयोभयपिण्ड-
दातृत्वेन च अभ्यर्हितत्वादित्यर्थः। एकविंशादिति।—सप्तभिर्गुणितत्वात्
सपिण्डसमानोदकयोः सप्तसङ्ख्यातत्वात् सप्तादष्टिवन्यायादित्यर्थः।
सगोत्रजमिति—सोदकेति—सोदक-सगोत्रयोः सगोत्रजत्वा विशेषा-

ष्ठोऽपि । अदूरबान्धवं बन्धुसन्निकटमेव प्रतिगृह्णीयादिति ।
अस्यार्थः अदूरश्चासौ बान्धवश्चेत्यदूरबान्धवः सन्निहितः सपिण्ड
इत्यर्थः । सान्निध्यञ्च द्विधा सगोत्रतया स्वल्पपुरुषान्तरेण च
भवति । तत्र सगोत्रः स्वल्पपुरुषान्तरः सपिण्डो मुख्यः, तदभावे
बहुपुरुषान्तरोऽपि सगोत्रः सपिण्डः, तदभावि असमानगोत्रः
सापिण्ड्यस्याप्यभावे बन्धुसन्निकृष्टः सपिण्ड, बन्धूनां सपिण्डानां
सन्निकृष्टः सपिण्डः स्वस्यासपिण्डः सोदकः इत्यर्थः पर्य्यवस्यति ।
तत्रापि सन्निकर्षो द्विविधः, सगोत्रतया* स्वल्पपुरुषान्तरेण च,
स्वस्यासपिण्डोऽपि स्वसमानगोत्रः स्वल्पपुरुषान्तरः सपिण्डानां
सपिण्डो मुख्यस्तदभावे बहुपुरुषान्तरोऽपि सगोत्रः सपिण्डसपिण्ड-
सोदक इति यावत् । सपिण्डसोदकासम्भवे समानगोत्र एकविंशात्
ग्राह्यः । तदभावेऽसमानगोत्रोऽसपिण्डोऽपि ग्राह्यः । तदभावेऽस-
पिण्डेवेति शौनकीयात् । सन्देहे चोत्पन्ने दूरबान्धवं शूद्रमिव
स्थापयेदिति वशिष्ठलिङ्गाच्च । दूरे बान्धवा यस्यासौ ‘दूरबान्धवः,’
गोत्रसापिण्ड्याभ्यामसंनिहित इत्यर्थः । सन्देहोऽत्र कुलशीलादि
विषयः । स चासपिण्डेऽसगोत्रे च भवतीति सोऽप्यनुज्ञायते ।
अन्यत्र तु न कारयेदिति । यद्यपि सपिण्डासपिण्डेभ्योऽन्यो

ति" ?
Wait! Look at the first character of L6:
Is it "इति"?
It looks like a Devanagari digit or 'इति'?
Wait! Look at:
L6: "[something] सिद्धम् ।"
Wait! Could the first characters be "इति"?
Wait, look at L6 again:
First glyph has a curve like 'इ', then a vertical line with loop like 'ति'?
Wait, look at the very beginning of L6:
There is: 'इति'? No, look:
It is: इति!
Wait, why does L6 have:
इति सिद्धम् । अतएव मनुः । सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो
Look at: "सिद्धम् ।"
Before "सिद्धम् ।", there is clearly "इति"!
Wait, what is that symbol before "सिद्धम्"?
It is इति! The 'इ' has a top horizontal, down, s-curve, then 'ति' is 'त' with 'ि'.
Wait, why does L5 end with:
"पुत्रीकार्य्ये"?
Wait, in Sanskrit: "न पुत्रीकार्य इति सिद्धम्" - the 'इति' is on line 6!
Wait, at the end of line 5, the word is:
"पुत्रीकार्य्य" or "पुत्रीकार्ये"?
Wait, if it's "पुत्रीकार्य इति", by sandhi: पुत्रीकार्य

तीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरित्युदाहृतयोगीश्वरवचन-
विरोधात् जातिष्वेव न चान्यत इति शौनकवचनविरोधाच्चो-
पेक्ष्यम् । यत्तु मनुना स्वयं दत्तश्च शौद्रश्च षड्दायादबान्धवा
इत्यत्र शौद्रस्य पुत्रप्रतिनिधित्वेन परिगणनं कृतं तच्छूद्रेण
दास्यामुत्पादितस्य अनूढोत्पन्नस्य मुख्यपुत्रलाभावात् पुत्रप्रति-
निधित्वमभिप्रेत्येति व्याख्येयम्, जातोऽपि दास्यां शूद्रेण काम-
तोऽंशहरो भवेत् । मृते पितरि कुर्युस्तं भ्रातरस्त्वर्द्धभागि-
नम् ॥ अभ्रातृको हरेत् सर्व्वं दुहितॄणां सुतादृते इति योगी-
श्वरस्मरणात् । तस्मात् सदृशं दातुः प्रतिग्रहीतुश्च सवर्णमित्य-
परार्कव्याख्यैवात्र साधीयसी । याज्ञवल्क्योऽपि सजातीयेष्वयं
प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरिति ।
सन्निहितसगोत्रसपिण्डेषु च भ्रातृपुत्र एव पुत्रीकार्य्य इति ।
अभ्युपगतञ्चैतद्विज्ञानेश्वराचार्य्यैरपि भ्रातृपुत्र एव पुत्रीकार्य्य
इति । अत्र सोदरभ्रातृपुत्र एव पुत्रीकार्य्य इत्याह, मनुः ।
भ्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत् पुत्रवान् भवेत् । सर्व्वे ते तेन पुत्रेण
पुत्रिणो मनुरब्रवीदिति ॥ अत्र भ्रातॄणां प्रतिग्रहीतृत्वप्रतिपाद-
नात् ग्राह्याभावोऽवगम्यते । एकजातानामित्यनेनैकेन पित्रा
एकस्यां मातरि जातानामेव ग्रहीतृत्वं न भिन्नोदराणां भिन्न-

भ्रातृपुत्र एवेति । तत्सद्भावेऽन्यो न ग्राह्य इत्येवकारेण द्योत्यते ।
भ्रातॄणामिति ।—अन्यथा सपिण्डत्वेन तस्यापि ग्राह्यत्वापत्तेरिति भावः ।
एकेनैकस्यां मातरीति—तथाचैकशेषेण तदर्थलाभ इति भावः ।
भिन्नपितृकाणामिति—द्वौ सुतौ विवदेयातां द्वाभ्यां जातौ स्त्रिया धने

[H] दत्तकमीमांसा । ३१

पितृकार्यं वेति गम्यते । भ्रातृणामिति पुंस्त्वनिर्देशात् पदद्वयो-
पादानसामर्थ्याच्च सोदराणां भ्रातृभगिनीनामपि परस्परपुत्त्रग्रही-
तृत्वाभावोऽवगम्यते । तदाह वृद्धगौतमः । ब्राह्मणादित्रये नास्ति
भागिनेयः सुतः क्वचिदिति भागिनेयपदं भ्रातृपुत्त्रस्याप्युपलक्षणम् ।
तेन भगिन्या भ्रातृपुत्त्रो न ग्राह्य इत्यर्थः सिद्ध्यति, भ्रातॄणामेव
ग्रहीतृत्वप्रतिपादनात् । यद्यपि भ्रातृपुत्त्रौ स्वसृदुहितृभ्यामित्यने-
नैकशेषोऽवगम्यते ततश्च भ्रातृभगिनीपुत्त्रयोः भ्रातृभगिनीभ्यां पर-
स्परं पुत्त्रीकरणमवगम्यते, तथाप्येकजातानामिति भ्रातृविशेषणेन एकं
जातं जातिर्येषां ते एकजाताः, जातिर्जातन्तु सामान्यमिति कोषात्
तेषां समानजातीयत्वप्रतिपादनात् भ्रात

शब्दः सकृदेवार्थं गमयतीति न्यायविरोधादिति चेन्न । असंसृष्ट्यपि
चादद्यात् संसृष्टो नान्यमातृज इत्यत्र संसृष्टपदस्य सोदरपरत्वेन
ससृष्टपरत्वेन च विज्ञानेश्वराचार्य्यव्याख्यातत्वादिहापि तथैवेति न
दोष इत्यलम् ।
बहुवचनं द्वित्वस्याप्युपलक्षणम्, बहुषु द्वयोः सम्भवात् । यदि हि
द्विपिता स्यादेकस्मिन् पिण्डे द्वौ द्वावुपलक्षयेदिति द्विपिटकत्व-
सम्भवाच्च । एक एकोऽपि चेदित्यनेन द्वयोर्बहूनाम्बा पुत्रवत्त्वे सुतरां
सुकरं पुत्रग्रहणमन्येषामपुत्राणां गमयति नैकीयैकपुत्रग्रहणं
व्यावर्तयति एकपदोपादानसामर्थ्यात् तेनेत्येकत्वनिर्देशाच्च । पुत्रः
पुत्रौ पुत्रा वा विद्यन्ते यस्येति मतुप् । तेन चैकस्यापि पुत्रस्य
दानाभ्यनुज्ञाने नत्वेवैकं पुत्रं दद्यादिति निषेधस्यानवकाशः, स
हि सन्तानाय पूर्वेषामिति हेतुवचनप्रतिपादितपित्रादिपूर्वसन्तानस्य
पितृद्वयसाधारणेनापि पुत्रेण निर्वाहादुक्तनिषेधस्य साप्रतिक-

बहुवचनं ।—भातॄणामित्यत्र बहुवचनं द्वित्वस्याप्युपलक्षणमिति ।
बहुष्विति—तथाच बहुषु द्वित्वस्य प्रत्यक्षत्वादिति भावः । द्विपिता-
चेति। द्विपितेत्यर्थः । तथाच एक इत्यस्य एकोऽपि चेदित्यर्थकत्वे
कैमुतिकन्यायादेकस्याविवक्षितत्वेन द्वयोर्बहूनाञ्च पुत्रवत्त्वे ह्यन्येषां
पुत्रग्रहणमस्तु गुरुन्वेत्यादिवचनबोधितगुर्व्यादिग्रहणमिव एकस्य पुत्र-
वत्त्वे तु बहुपुत्रग्रहणमन्येषां माभूदिति चेन्न एकपदोपादानवैयर्थ्यात् ।
तेनेत्येकवचनान्ततच्छब्देन ह्यन्येषामपिकैकपुत्रग्रहणे मनेरभिप्रतत्वात्
तथाच वचनेऽपिनं गृहीतः केवलं द्वयोर्बहूना वा पुत्रवत्त्वेऽन्येषां पुत्र-
ग्रहणप्राप्तये व्यर्थतया व्यर्थः संशय इति कैमुतिकन्यायावसरः । नतु

दत्तकमीमांसा । २३
विषयतासिद्धेः । किञ्च दानस्य स्वत्वनिवृत्तिपूर्वकपरस्वत्वापादन-
रूपत्वात् तस्य चानेन निषेधात् प्रकृते चैकस्योभयसाधारणीकरणेन
स्वत्वनिवृत्त्यभावात् कन्यादान इव दानपदार्थस्य गौणत्वात् । पुत्र-
पदस्यौरसे मुख्यत्वादौरसत्वमेव पुत्राणां सिद्धयति । तेन च भ्रातृ-
कृतपुत्रप्रतिनिधीनां परिग्रहणाभावोऽवगम्यते । भवेदित्यनेन
पुत्रवत्तायाः सत्ताप्रतिपादनात् भूतपुत्रत्वं भविष्यत्पुत्रत्वञ्च
व्यावर्तयति । तेन अतीतेन भ्रातृपुत्रेणान्यस्य भ्रातुर्न पिता
पुत्रस्य जातस्य पश्येज्जीवतो मुखमित्यादि फलसम्बन्धः न चाना-
गतपुत्रप्रतीक्षायां पुत्रान्तरपरिग्रह इति ।
तच्छब्देनापुत्राणामेव भ्रातॄणां परामर्शात् जनकस्य स्वपुत्रं-
सस्वत्वाभावव्यावर्त्तनाय सर्वे इति । त इत्यत्र स च, तौ च, ते च
[

३४ दत्तकमीमांसा ।
कापुराणे वेतालभैरवयोः शङ्करात्मजयोरेकेन पुत्रेणोभयोः
पुत्रवत्त्व' लिङ्गं दृश्यते । ऋषय ऊचुः ।—अपुत्रस्य गतिर्नास्ति श्रूयते
लोकवेदयोः । वेतालभैरवौ यातौ पुरा वै तपसे गिरिं ॥ पूर्वं लब्ध-
तदारौ तौ तयोः पुत्रा न च श्रुताः । तेषान्तु सम्यगिच्छामः श्रोतुं
संस्थानमुत्तमं ॥ मार्कण्डेय उवाच । अपुत्रस्य गतिर्नास्ति प्रेत्य चेह
च सत्तमाः । स्वपुत्रैर्भ्रातृपुत्रैश्च पुत्रवन्तो हि स्वर्गताः ॥ सम्यक्
सिद्धिमवाप्येह यदा वेतालभैरवौ । हरस्य मन्दिरं यातौ कैलासं
प्रति हर्षितौ ॥ तदा हरस्य वचनान् नन्दी तौ रहसि द्विजाः ।
प्राहिदं वचनं तथ्यं सान्त्वयन्निव बोधरुत् ॥ नन्द्युवाच । अपुत्रौ
पुत्रजनने भवन्तौ शङ्करात्मजौ । यतेतां जातपुत्रस्य सर्वत्र
सुलभा गतिः । मार्कण्डेय उवाच । तस्येदं वचनं श्रुत्वा नन्दिनः
प्रीतमानसौ । एकमेव करिष्यावो नन्दिनस्त्वित्यभाषताम् ॥ ततः
कदाचिदुर्व्वश्यां भैरवो मैथुनं गतः ॥ तस्यां स जनयामास सुवेशं
नाम पुत्रकम् ॥ तमेव चक्रे तनयं वेतालोऽपि स्वकं सुतम् । ततस्तौ
तेन पुत्रेण स्वर्गीयां गतिमवापतुरिति ॥
नन्विदमेकस्यानेकपुत्रत्वं किं युगपदुत्पत्त्यतेऽथवा क्रमेण, नाद्यः
युगपत् प्रतिगृह्णीयुुरिति विध्यभावात्, नापरः पूर्व्वसंस्कारविरुद्धे
इति । एवास्यानेकपुत्रत्वे पौराणिकलिङ्गं दर्शयति—अपुत्रस्येति ।
अक्षतदाराविति ।—एतद्धि अक्षतदारस्यापि पुत्रग्रहणे लिङ्गं; तेन च
क्षतदारस्यापि तद्दारमरणे श्राद्धिकन्यायात् पत्न्यग्रहणं निष्पद्रवमिति
पर्युदसितं, अपुत्रत्वस्य हेतोर्विशेषात् ।
पूर्व्वं इति । पूर्व्वसंस्कारसंस्कृते इत्यर्थः । तदिति ।—तथाच
जातकर्म्यादिसंस्काराणां शरीरशुद्धिजनकत्वात् तैरेव देहशुद्धेर्जाता-

तत्सजातीयसंस्कारान्तरानुत्पत्तेरिति चेन्न । सप्तदशावराश्च-
तुर्विंशतिपरमाः सत्रमासीरन्नितिवत् तत्सर्वशब्दयोर्द्वन्द्वैकशेषेण
प्रतिग्रहीतृभ्रातृसाहित्यस्य च विवक्षितत्वात्, तेन दानमपि सहितेभ्य
एव सिद्धति, यथा तुलापुरुषे सहितानामेव ऋत्विजां सम्प्रदानत्वं
प्रतिग्रहीतृत्वञ्चेति । तदाहः—इत्यावाह्य सुरान् दद्यादृत्विग्भ्यो
हेमभूषणमित्यत्र ऋत्विग्भ्य इति बहुवचनान्मिलितानामेव 'सम्प्रदा-
नत्वम् । तेन च सर्वेषामुपरि गुरुहस्तं कृत्वा तदधःक्रमेण स्वेच्छा-
दीनामृत्विजां हस्तानाधाय भूषणानि देयानीति वाचस्पति-
मिश्राः । नच युगपदनेकपुत्रत्वानुपपत्तिरपि, युगपत्प्रतिग्रहेण
द्रौपदीभार्यात्ववत् अस्य विलक्षणस्यैवानेकपुत्रत्वस्य प्रसिद्धद्वा-
मुष्यायणत्ववत् स्वीकारात् ।
पुत्रिण इत्यत्र पुत्र एवास्यास्तीति भवनार्थकेनास्तिना पुत्र-
भवनप्रतिपादनात् अभावितस्य च भवनायोगात् प्रतिग्रहीतृव्यापार
त्वात् अशुद्धिरूपप्रतियोग्यभावात् तत्सजातीयसंस्कारस्य निरर्थकत्वा-
दित्यर्थः । सप्तदशावरा इति ।—सप्तदशभ्यो न्यूनाश्चतुर्विंशतेरधिका न
भवन्तीत्यर्थः, मध्ये यथाकाममिति । उपासीरन् कुर्युरित्यर्थः ।
तुलापुरुषेति ।—तुलापुरुषदाने इत्यर्थः । सम्प्रदानत्वमिति ।—वचनं
प्रमाणयति इत्यावाह्येति । 'गुरुहस्तं' गुरोः प्रधानस्य ऋत्विजो हस्त-
मित्यर्थः । 'विलक्षणस्य' अन्यासाधारणस्येत्यर्थः ।
अभावितस्येति ।—अकृतस्य, यथाविधिपरिगृहीतस्येति यावत् ।
प्रतिग्रहीतृव्यापार इति ।—तथाच भ्रातृपुत्रस्य यथाविधि परिग्रहेणैव
पुत्रत्वं न तु तत्सत्तामात्रेणैवेति भावः । यत्र प्रमाणं दर्शयति तथा-

याचिष्येते । तथाचात्रिः । अपुत्रेणैव कर्त्तव्यः पुत्रप्रतिनिधि-
र्सदेति । वशिष्ठोऽपि पुत्रं प्रतिग्रहीष्यन् बन्धूनाहूय राजनि चावेद्य
निवेशनस्य मध्ये व्याहृतिभिर्हुत्वा अदूरबान्धवं बन्धुसन्निकृष्टमेव
प्रतिगृह्णीयादिति । शौनकोऽपि । दातुः समक्षं गत्वा तु पुत्रं
देहीति याचयेत् । याचयेदिति प्रयोजके णिच्, तेन याचनार्थदूत
ब्राह्मणद्वारा याचयेदिति । एतेनाकृतस्यैव भ्रातृपुत्रस्य पितृव्य
पुत्रत्वम् । अपुत्रस्य पितृव्यस्य तत्पुत्रो भ्रातृजो भवेत् । स एव
तस्य कुर्वीत श्राद्धपिण्डोदकक्रियामितिवृद्धपराशरस्मरणात्
इतिचोद्यं निरस्तम्, प्रतिग्रहीतृव्यापारं विना तत्पुत्रत्वानु-
पपत्तेः ।
नच गूढोत्पन्नदत्तात्मनोः कर्त्तृव्यापाराभावः, गृहे प्रच्छन्न
उत्पन्नो गूढ़जस्तु सुतः स्मृत इति दत्तात्मा तु स्वयं दत्त इति
कर्त्तृव्यापाराश्रवणादिति वाच्यम्, तत्रापि फलस्य क्रियासामाना-
धिकरण्यान्यथानुपपत्त्या तत्कल्पनात् । तस्मात् भ्रातॄणामेक-
जातानामिति, अपुत्रस्य पितृव्यस्येतिवचनं न यथाश्रुतमेवार्थवत्
त्रयोदशपुत्रापत्तेः । नवेष्टापत्तिः, पुत्रान् द्वादश यानाह नॄणां
स्वायम्भुवो मनुः । तेषां षड्बन्धुदायादाः षडदायादबान्धवा इति
चात्रिरिति । कर्त्तव्य इत्यनेन कृतिरूपप्रतिग्रहीतृव्यापारो बोध्यते ।
अपुत्रस्य पितृव्यस्येति ।—अपुत्रस्य पितृव्यस्य भ्रातृजस्तत्पुत्रोभवे-
दित्यन्वयः ।
फलस्येति । 'क्रिया' व्यापारः । तथाच व्यापारं बिना फलानुपपत्ते-
र्पुत्ररूपफलस्यौत्पत्तिकधर्मत्वात् तत्रापि प्रतिग्रहीतृव्यापारोऽवश्यं वक्तव्य