दत्तकमीमांसा (नन्दपण्डित - हिन्दू दत्तक-ग्रहण विधि एवं न्याय का आधारभूत ग्रन्थ)

दत्तकमीमांसा । ११

चारिण इति मनुना ब्रह्मचर्येणैव तत्परिहाराभिधानादिति
सकलमकलङ्कम् ।
अपुत्रेणेत्येकवचनाच्च न द्वाभ्यां त्रिभिर्वा एकः पुत्रः
कर्त्तव्य इति गम्यते । नन्वेवं दत्तकादीनां द्व्यामुष्यायणत्वस्मरणं
विरुद्ध्येत । तथा च प्रयोगपारिजाते स्मृत्यन्तरम् । द्व्यामुष्यायणा
ये स्युर्द्दत्तकक्रीतकादयः । गोत्रद्वयेऽप्यनुद्वाहः शुङ्गमैरग्निरयोर्द्य-
थेति । मैवं । द्व्यामुष्यायणत्वस्य जनकपरिग्रहीतृद्वयाभिप्राय-
कृत्वात् । निषेधश्च परिग्रहीतृद्वयमभिप्रेत्येति न विरोधः । प्रति-
निधिश्च क्षेत्रादिरेकादशविधः । क्षेत्रजादीन् सुतानेतानैकादश
यथोदितान् । पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिण इति
मानवात् । तत्र च येषु दम्पत्योरन्यतरावयवसम्बन्धस्तेषां न्यायादेव

अपुत्रेणेति । तथाच एकत्वस्य विधेयविशेषणतया विवक्षितत्वा-
दितिभावः । “न द्वाभ्यामिति” प्रतिग्रहीतृद्वयाभिप्रायको निषेध इति
वक्ष्यति। “प्रतिनिधिश्चेति” तत्र चौरसपुत्रिकयोर्मुख्यत्वेन न प्रति-
निधित्वं तदुक्तम् । आज्यं विना यथा तैलं सद्भिःप्रतिनिधीकृतम् ।
तथै

"?
Wait! Let's re-read line 7 very carefully!
First word:
प्र (pra)
ति (ti)
नि (ni)
धि (dhi)
Then:
श (śa)
ब्ध / ब्द (bda)
श्चो (śco)
भ (bha)
य (ya)
त्रा (trā)
पि (pi)
It is definitely: "प्रतिनिधिशब्दश्चोभयत्रापि" !
Look at: 'श' + 'ब्द' + 'श्चो'!
Yes! "प्रतिनिधिशब्दश्चोभयत्रापि भूम्ना सृष्टिरुपदधातीतिवत् ।"
And look at :
यथा क्षेत्रजपौत्रिकेयपुत्रिका- -> wait, is it पौत्रिकेय or पौत्त्रिकेय?
In : 'पौत्रिकेय' (one त).
In : 'पौत्त्रिकेये' (double त).
Let's preserve exact orthography!

In :
कानीन-पौनर्भव-सहोढज-गूढजानां (it has ढ with under-dot or ढ़? In Devanagari it's सहोढज- or सहोढ़ज-, standard is सहोढज-).
In :
विकलोभयसम्बन्धादिकत्वावयवत्वेन (or विकलोभयसम्बन्धा

[Header] .दत्तकमीमांसा । १३
कर्मणोऽगुणकर्मत्वात् तेन सत्येव क्षेत्रजादीनां पुत्रशब्दे प्रतिनिधि-
त्ववचनमौरसप्रशंसार्थं उपकारापचयाभिप्रायत्वात् प्रतिनिधि-
व्यवहारस्य, यथौरसो भूयांसमुपकारं कर्त्तुं शक्नोति न तथेतर
इत्युक्तम्, तच्चिन्त्यं । दत्तकादीनां प्रतिनिधित्वाभावे साध्ये पुत्रोत्-
पादनकर्मणोऽनङ्गत्वस्य हेतोरपक्षधर्मत्वात् तेषां भिन्नत्वेनोत्पाद-
नयोग्यत्वात् । अथ पुत्रोत्पादनविधौ पुत्रस्य भाव्यत्वेनानङ्गत्वं ।
सत्यं अनङ्गत्वं किन्तुत्पादनविधावेव न तु विध्यन्तरे । एष वा अनृणो
यः पुत्रीत्यादिवाक्येषु पुत्रेणानृण्यः भावयेदिति विधिपर्य्यवसानेन
पुत्रस्यादृष्टकरणतया अङ्गतासिद्धेः । उक्तञ्च साक्षादेव मनुना
पुत्रस्य करणत्वं पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादिना । यद्येवं तर्हि
पौत्रप्रपौत्रयोरपि आनन्त्यब्रध्नविष्टपप्राप्त्यर्थे पुत्रप्रतिनिधिः
स्यात् । स्यातां नाम किन्नश्छिन्नम् ।

कर्मत्वादित्यर्थः । 'पुत्रशब्दे' पुत्रशब्दवाच्ये इत्यर्थः । 'चिन्त्यं, दूष्यते-
नेति शेषः । 'दत्तकादीनामिति' दत्तकादिनं प्रतिनिधिः अपत्योत्पादनक-
र्मेतरतनङ्गत्वादित्यनुमाने अपत्योत्पादनस्यानङ्गत्वरूपहेतोः पक्षस्य दत्त-
कादिरूपत्वेनानाश्रयत्वात् पर्वतो वह्निमान् धूमादित्यत्र धूमहेतोः पर्व-
तरूपक्षाश्रयत्ववत् नात्रास्तीति भावः । 'पुत्रोत्पादनविधाविति' ऋतुगम-
नेन पुत्रं भावयेदिति विधावित्यर्थः । "भाव्यत्वेन" विधेयत्वेन । 'न तु
विध्यन्तरे, एष वा अनृणो यः पुत्रीत्यादिश्रुतिविहितपुत्रेणानृण्यं भाव-
येदिति विध्यन्तरे इत्यर्थः । तत्र पुत्रस्य तृतीयाबोधितकरणत्वेनाङ्गत्वात्
प्रतिनिधित्वं स्यादिति भावः । 'पुत्रप्रतिनिधिः' पुत्रवत् तयोरपि प्रति-
निधिः स्यादित्यर्थः । ध्यानन्त्यमभ्रिष्टपप्राप्त्यर्थं प्रतिनिधिः स्यादिति

[Header] १४ दत्तकमीमांसा ।

नचोभयैकवाक्यतयैकविधित्वसम्भवः । ऋतुगमनपुत्त्रयोः कर-
णयोः पुत्त्रानृण्ययोर्भाव्ययोश्चैकविधावनन्वयात् अन्वये च विरुद्ध-
त्रिकद्वयापत्तेः । तस्मादानृण्यभाविकायां भावनायां पुत्त्रस्य करण-
क्वचित् पाठः । तदा यस्त्वेवार्थः । 'व्यस्तं नामेति' व्यस्तपदप्रयो-
गस्तु एतस्यां व्यवस्थायामिनास्थासूचनार्थमिति बोध्यम् ।
न चेति । तथाच क्रियाद्वयश्रवणात् उभयोर्भिन्नवाक्यत्वादिति
भावः । ननु 'अमावास्यायां श्राद्धं कुर्यात् रात्रौ श्राद्धं न कुर्यात्' इत्यादा-
वेकवाक्यत्वेऽपि एकक्रियाया भेदकल्पनेनैव ऋतुगमनपुत्त्राभ्यां पुत्त्रानृ-
ण्यत्वे भावयेदितिविधिपर्य्यवसानेनान्वयसिद्धौ कथममन्वय इत्यत आह
ऽन्वये चेति । 'विरुद्धत्रिकद्वयेति' तथाहि ऋतुगमनेन पुत्त्रं भावयेदिति
विधौ पुत्त्रस्योद्दिश्यमानत्वम् अनूद्यमानत्वं प्रधानत्वम् एते त्रयो धर्मा
वर्त्तन्ते । पुत्त्रेणानृण्यं भावयेदितिविधौ पुत्त्रस्य उपादेयत्वं विधेयत्वं
शेषत्वम् एते त्रयो धर्मा वर्त्तन्ते । प्रथमविधौतु पुत्रोद्देश्यक ऋतुगमन-
साधकः प्रवृत्तिजनकः । तत्रोद्देश्यत्वं पुत्रे वर्त्तते । एवं पूर्वविधौ पुत्र-
मनूद्य ऋतुगमनं विधीयते । अतः पुत्रस्यानूद्यमानत्वम् । एवं ऋतुगमनस्य
फलत्वेनाङ्गत्वं पुत्रस्य कार्य्यत्वेन प्रधानत्वं इति प्रथमविधौ पुत्रे त्रिकं,
द्वितीयविधौतु पुत्रसाध्यकानृण्योद्देश्यकप्रवृत्तिजनकः, तस्य साध्यत्वरूपो-
पादेयत्वं पुत्रे वर्त्तते । एवं द्वितीयविधौ वानृण्यमुद्दिश्य पुत्रो विधी-
यते इति पुत्रे विधेयत्वं प्रथमाऽविधेयतद्रूपम्, एवं द्वितीयविधौ
भाव्यस्यानृण्यस्य करणत्वात् पुत्रे ऽङ्गत्वरूपं शेषत्वम् एतत्त्र

. दत्तकमीमांसा । १५
तथा तदपचारे दत्तकादीनां प्रतिनिधित्वमविरुद्धं सोमापचारे
पूतिकानामिव । एतदेव स्पष्टीकृतं मनुना क्रियालोपान्मनीषिण
इति । 'क्रिया' पिण्डोदकादिक्रिया । चौरसाभावे प्रतिनिध्यकरणे
तल्लोपापत्तेः । तथा अत्रिणापि पिण्डोदकक्रियाहेतोरिति
पूर्व्वमनुवदशम् ।
यदपि न स्वामित्वस्य भार्य्यायाः पुत्रस्य देशस्य कालस्याग्ने-
र्देवतायाः कर्मणः शब्दस्य च प्रतिनिधिरिति सत्याषाढवचनेन पुत्र-
यत्र भावनायां पुत्रेणानृण्यं भावयेदितिविधिरूपायामित्यर्थः । 'सोमा-
पचारे इति' सोमेन यजेत इत्यत्र सोमस्य करणत्वेनाङ्गत्वत् तदपचारे
यदि सोमं न विन्देत् तदा पूतिकामभिषुणूयादिति श्रुतिबलात् पूति-
कानां प्रतिनिधित्ववदित्यर्थः । 'एतदेवेति, स्पष्टीकृतमिति' क्षेत्र-
जादीन् सु

१६ दत्तकमीमांसा ।
प्रतिनिधिनिराकरणं तत् तन्तवे ज्योतिष्मतीन्नामाग्निष्टोमाङ्गास्त
इत्यादावपुत्रस्य पुत्रप्रतिनिधिं कृत्वा चाशीराशंसननिवृत्त्यर्थे । अत-
एव श्रुतिः । यस्य पुत्रो जातः स्यात्तन्तवे ज्योतिष्मतीमिति ब्रूया-
दिति । तथा पिता पुत्रीये सामनि अमुकस्य पिता यजत इत्यादाव-
पुत्रस्य पुत्रप्रतिनिधिं कृत्वा तत्प्रवचननिराकरणार्थं न पुनः सर्व-
थैव पुत्रप्रतिनिधिनिराकरणार्थे , पुत्रप्रतिनिधीनाञ्चरित्यादि
स्मृतिविरोधात् ।
चेन्न, तस्य याज्ञाङ्गाग्नीकरणहोममात्रविषयत्वात् । 'तन्तवे ज्योति-
ष्मतीमिति' तन्तुरपत्यमित्यर्थः, 'ज्योतिष्मतीं' बलवतीम् । व्यथायं
भावः । यस्य पुत्रो नास्ति तस्याशीराशंसनविधिः पुत्रवतोनासौ किन्तु
पुत्रप्रतिनिधिना अपुत्रेणाशीराशंसननिवृत्त्यर्थं 'पुत्रप्रतिनिधिर्नैव
कर्त्तव्यः पिण्डोदकार्य्यं पुनः पुत्रप्रतिनिधिः कर्त्तव्य एवेति भावः ।
ननु पिण्डोदकार्यार्थं पुत्रप्रतिनिधिकरणपक्षे प्याशीराशंसननिवृत्तिः
साङ्गिक्येव निषेधो विफल इति वाच्यं । केवलमाशीराशंसननिवृ-
त्त्यर्थं पुत्रप्रतिनिधिनिषेधे तद्वचनस्य तात्पर्यात् ब्राह्मण्या क्षत्रिया-
यामुत्पन्नस्य क्षेत्रजादेर्वा निषेधे सदाश्रयात् तादृशक्षेत्रजादेरसत्त्व-
तया ब्राह्मण्यापिण्डोदकादानर्हत्वादिति बोध्यम् । केचित्तु 'अपुत्रस्य'
औरसपुत्ररहितस्य । 'पुत्रप्रतिनिधिं' क्षेत्रजादिकं । तथाच प्याशी-
राशंसनकर्म्मादावेव पुत्रप्रतिनिधिनिषेधकं सत्याषाढसूत्रं नतु सर्व-
थेति भावः । अथ श्रुतिप्रमाणं दर्शयति यस्य पुत्रो जातः इत्यादि ।
यस्य पुत्रो जातः स्यात् , 'जातः' औरसः पुत्रो यस्य स्यादित्यर्थः ।
तथाच औरसपुत्रस्यैव प्याशीराशंसनं कर्त्तव्यं न पुनः क्षेत्रजादि-
पुत्रस्येति भावः । 'निराकरणार्थमिति' तथाच सत्याषाढसूत्रे यः
पुत्रप्रतिनिधिनिषेधः स पर्याप्ताशीराशंसनपितापुत्रीयसामप्रवचनपर-

अथेदं चिन्त्यते योऽयं प्रतिनिधिविधीयते स किं पुत्रोत्पादन-
विधावुत पिण्डोदकादिविधाविति,उभयथाश्रवणात् । यथा अपुत्रे-
णैव कर्त्तव्य इत्यनेन पुत्रोत्पादनविधौ पिण्डोदकक्रियाहेतोरित्य-
नेन च पिण्डोदकादिविधाविति । तत्र नाद्यः पुत्रोत्पादनविधौ
पुत्रस्य भाव्यत्वेनानङ्गतया प्रतिनिध्ययोग्यत्वात् । न द्वितीयः विरो-
धात् । अपुत्रं प्रति पुत्रप्रतिनिधिः श्रूयते न तत्कृता पिण्डोदक-
क्रिया, पुत्रकर्त्तृका च पिण्डोदकादिक्रिया, न तं प्रति प्रतिनिधि-

इति न कश्चिद्विरोध इति प्राञ्चः । प्रमाणान्तरं दर्शयति पितापुत्रीय
इति । पितापुत्रीये पितापुत्रनामघटिते अमुकस्य पिता यजते इत्येतत्-
स्वरूपे सामनि गौनेषु सामाङ्गेति श्रुतेः । तथाच प्रवचनविधिस्तु
पुत्रवतै नापुत्रस्य, तन्निष्पत्त्यर्थं अपुत्रेण पुत्रप्रतिनिधिर्नैव कर्त्तव्य
इति भावः ।
अथेदमिति । अपुत्रेणैव कर्त्तव्य इत्यनेन औरसपुत्रोत्पादनाभावे
तदर्थं किं दत्तकादिः प्रतिनिधीयत पिण्डोदकाद्यपचारे तदर्थं दत्तकादिः,
क्रमेण पक्षद्वयं दूषयति तत्र नाद्य इति । पुत्रोत्पादेति—ऋतुगमनेन
पुत्रमुत्पादयेदितिविधावित्यर्थः । तथाचात्र पुत्रस्य भाव्यत्वेन विधेय-
त्वेन प्राधान्यादङ्गत्वाभावेन व्यङ्गापचारे प्रतिनिधिरिति प्रतिनिधिन्या-
यविरोधादितिभावः । न द्वितीय इति विरोधादिति—विरोधमुप-
पादयति अपुत्रमिति । न तत्कृतेति ।—पिण्डोदकक्रिया तत्कृता
अपुत्रकर्तृका न, पुत्रकर्त्तृकैव पिण्डोदकक्रिया इत्यन्वयः । न तं
प्रति प्रतिनिधिरिति ।—तं प्रति पुत्रं प्रति न प्रतिनिधिः श्रूयत
इति पूर्वेणान्वयः । तथाच पुत्रकर्त्तृके कर्मण्येव तं प्रति प्रतिनिधि-
विधानं सम्भवति न स्वान्यकर्त्तृके । एवञ्च पुत्रकर्त्तव्येऽपि पिण्डो-
३

१८ .दत्तकमीमांसा ।
विधिरिति । किञ्च पिण्डोदकादिविधिः पुत्रकर्तृको न च कर्तुः-
प्रतिनिधिः । अथापि क्रियाकर्तृत्वांशे प्रतिनिधिर्न फलभोगांशे,
यथा सत्रे सप्तदशानामन्यतमस्य मृतस्य क्रियाकर्तृत्वांशे प्रतिनिधि-
स्तथात्रापीति वाच्यम् । तदपि न, वैषम्यात् । सत्रे ह्यारब्धक्रियस्य
प्रतिनिधिः । प्रकृते त्वाद्यन्त्याकृतः क्रियारम्भस्यैवासम्भवात् कथं प्रति-
निधिसम्भवः न च प्रतिनिधिना क्रियारम्भो न्यायवित्सम्मतः ।
दकादिकर्मणि यदपुत्रं प्रति पुत्रप्रतिनिधिविधानं तदन्याय्यमिति
विरोध इति भावः । नन्वगत्या अन्यकर्तृकक्रियायामपि अन्यं प्रति
प्रतिनिधिविधानमङ्गीकर्त्तव्यमित्येतद्दृष्टान्तरमाह किञ्चेति । 'कर्तुः'
क्रियाकर्त्तुः, 'प्रतिनिधिः' प्रतिनिधित्वं, धर्मधर्मिणोरभेदात् । तथाच
क्रियाकर्त्तवैक्येन सौसादृश्याभावात् प्रतिनि

अथापुत्रस्य जीवच्छ्राद्धे स्वकर्त्तृक एव पिण्डादिविधिरिति
तत्रैव प्रतिनिधिरिति वाच्यं । तदपि न, पुत्रप्रतिनिधिसम्भवे जीव-
च्छ्राद्धविधेरेवाप्रवृत्तेः । किञ्च जीवच्छ्राद्धस्य स्वकर्त्तृकत्वेन स्वस्यैव
प्रतिनिधिः स्यात् न पुत्रस्य, पुत्रकर्त्तृकत्वाभावात् । तस्मान्नोक्त-
विधिद्वयेऽपि पुत्रप्रतिनिधिसम्भवः । किञ्च पिण्डोदकक्रियाहेतो-
रिति हेतुवचनमप्ययुक्तमेव व्यपक्षधर्मत्वात् । न ह्यपुत्रस्य पिण्डो-
दकक्रियाप्राप्तिरस्तीत्युक्तमेवेति । अत्रोच्यते नापुत्रस्य लोको-
ऽस्तीत्याद्यर्थवादानुगृहीते पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादिविधौ
पुत्रापचारे क्षेत्रजाद्येकादशविधः प्रतिनिधिविधीयते, तत्र च लोक-

'श्रौतं कर्म स्वयं कुर्यादन्योऽपि स्मार्त्तमाचरेत् । अशक्तौ श्रौतमप्यन्य-
कुर्यादाचारमन्ततः' इति वचनात् ।
ननु ह्यपुत्रस्य स्वकर्तृकश्राद्धविधिरस्ति स एव क्रियाकर्त्ता तदप-
चारे क्रियाकर्तृत्वार्थं प्रतिनिधिः सुलभ एव इत्याशङ्कते अथेति । दूष-
यति तदपि नेति । स्वस्यैव प्रतिनिधिः—दत्तकादिरितिशेषः । तथाच
दत्तकादेः स्वप्रतिनिधित्वं स्यात् न पुनः पुत्रप्रतिनिधित्वम् । नचेष्टा-
पत्तिः । अपुत्रेणैव कर्त्तव्य इत्यादिबचनविरोधादितिभावः । तस्मान्नो-
क्तविधिद्वयेऽपीति पुत्रोत्पादनविधौ पिण्डोदकादिविधौ चेत्यर्थः ।
दूषणान्तरमाह किञ्चेति, व्यपक्षधर्मत्वादिति । अपुत्रः पुत्रप्रतिनिधि-
मान् पिण्डोदकक्रियावत्त्वादित्यनुमाने हेतोरव्यपक्षधर्मत्वात्, अपुत्रस्य
पुत्रकर्तृकक्रियाप्राप्त्यभावेन न हेतोरमुख्यपक्षवृत्तित्वमितिभावः ।
पूर्वपक्षं समाधत्ते अथेहं चिन्त्यत इति । अत्रोच्यत इति सिद्धान्त
इति शेषः । नापुत्रस्य लोकोऽस्तीत्यस्य निन्दार्थवादत्वात् तेनानुगृहीते
उत्तमिते तत्सहचरिते पुत्रेण लोकान् जयतीत्यादिविधौ इत्यर्थः ।

२० दत्तकमीमांसा ।
पुत्रयोः साध्यसाधनभावनिर्वाहकावान्तरव्यापारभूतक्रियापेक्षायां
पिण्डोदकक्रियाहेतोरित्युच्यते ।
यदेति । वन्ध्याष्टमेऽधिवेत्तव्येत्यादिवदत्रावधिं प्रतीक्षाभावं
बोधयति । 'पिण्डः' श्राद्धम् । 'उदकम्' अञ्जलिदानादि । 'क्रिया'
और्ध्वदेहिका दाह्यादि, ता एव हेतुः पुत्तीकरणे निमित्तं । हेतो-
रित्येकत्वनिर्देशात् मिलितानामेषां निमित्तं न प्रत्येकमिति
गमयति । तेन चैकैकार्थेन पृथक् पुत्तीकरणं किन्तु सर्वार्थमे-
कमेव पुत्तीकरणमित्यर्थः । पुत्राभावे पिण्डादिलोपप्रसङ्गात् ।
अतएव मनुः—पुत्रप्रतिनिधीनाहुः क्रियालोपान्मनीषिण इति ।
क्रियालोपादिति व्यतिरेके हेतुः । पुत्रप्रतिनिध्यभावे क्रियालोपा-
दित्यर्थः । यद्वा अलोपादितिपदच्छेदः अलोपादिति ल्यब्लोपे
क्रियापेक्षेति—तथाच पुत्रेण लोकान् जयतीत्यनेन पुत्रस्य साधनत्वं
लोकस्य साध्यत्व यदुक्तं तदवान्तरव्यापारभूतश्राद्धादिक्रिययैव भवति
नतु स्वतः, चान्यथा क्रीतादिभिः पुत्रैरपि अलोकतापरिहारो भवतु
इति भावः ।
यदेति । अपुत्रेणैव कर्तव्य इत्यत्र वचने । वन्ध्याऽष्टमेऽधिवेत्तव्या
दशमे च मृतप्रजा । एकादशे स्त्रीजननी सद्यस्त्वप्रियवादिनीत्यादौ
प्रथमर्तपेच्या षण्मासादिकाष्टविषेदनादिवत् नात्र काचप्रतीक्षा ।
अपुत्रतावधारणमात्रेण ब्राह्मणादिभिरुपनीतः शूद्रेण विवाहयोग्येने
युत्ति ग्राह्य इति भावः । इदमुलक्षणम् । यदेत्यनेन कालाशुद्ध्यादि-
रपि नापेक्षणीयः पुत्तोत्पादनविधेर्नित्यत्वात् निरवकाश नैमित्तिकत्वाच्च ।
नैमित्तिकानि काम्यानि निपतन्ति यथा यथा । तथा तथैव कार्याणि न
कालस्तु विधीयते । स्वरूपस्याप्यवकाश इति बोध्यम् । ननु चौरसा-

Here is the line-by-line transcription of the text from the image:

पञ्चमी, अलोपार्थमित्यर्थः। यद्यपि पुत्राभावे तु पत्नी स्यादित्या-
दिना पुत्राभावे पत्न्यादीनामपि क्रियाधिकारः श्रूयते तथापि
नापुत्रस्य लोकोऽस्तीत्यादिश्रवणात् पुत्रकृतक्रियाजन्या लोकाः, न
स्त्र्यादिकृतक्रियया जन्यन्त इत्यवश्यं वाच्यम्। अन्यथा पुत्रपत्न्यादीनां
तुल्यफलकक्रियाधिकारे तुल्यतया विकल्पापत्या अभावविधाना-
नुपपत्तेः। तस्मात् पुत्रकृतक्रियाजन्यलोकविशेषसिद्धौ पुत्रप्रतिनिधि-
रावश्यक इति। उक्तञ्च मेधातिथिना, तत्र च यदौरसस्य प्रथम-
कल्पिकत्ववचनं तन्न व्यवहारोपयोगि किन्तूपकारातिशयाय। यद्यौ-

भावे कथं दत्तकादिः प्रतिनिधिः क्रियते पिण्डोदकादिक्रियायाः पत्न्या
द्यपि निर्वाहादित्यत आह क्रियाधिकार इति। प्रेतक्रियाधिकार
इत्यर्थः। जन्यन्त इति -। इदमप्युपलक्षणं पत्न्याः पार्व्वणपिण्डदानानधि

' or is it 'म'?
Wait, look: 'त्य', 'ग्रि', 'म', 'वा', 'क्यै'!
Wait, look at 'ग्रि': the 'ि' is on 'ग्र'. After 'ग्र' there is 'म'!
Wait, is it 'म'? Yes, it's a small 'म', very clear! "त्यग्रिमवाक्यै-".

Line 14:
कवाक्यत्वादित्यलं ।
Wait, "कवाक्यत्वादित्यलं ।"
Yes, 'कवाक्यत्वादित्यलं ।' (इति + अलं).

Line 15:
प्रयत्नत इति पञ्चम्यन्तमिदम्, यस्मात्तस्मादिति सामानाधि-
Wait: "पञ्चम्यन्तमिदम्," -> yes, comma.

Line 16:
करण्यात् । ततश्च येन केनापि प्रयत्नेन पुत्रप्रतिनिधिः कार्य इत्यर्थः ।

Line 17:
तत्र च प्रयत्नसामान्यश्रुतावप्येकादशपुत्रश्रवणादेकादशैव प्रयत्नाः
Yes, "प्रयत्नाः" with visarga!

Footnote line 18:
क्रिया, तथाच क्रियापदं कर्मव्युत्पन्नमिति भावः । 'द्वितीयः' पुत्रोत्पा-
Wait,

दत्तकमीमांसा। २३
अभ्यनुज्ञायन्ते। तेषापि कलौ, अनेकेधा कृताः पुत्रा ऋषिभिर्ये
पुरातनैः । न शक्यास्तेऽधुना कर्तुं शक्तिहीनतया नरैरिति बृहस्प-
तिस्मरणात्, दत्तौरसेतरेषान्तु पुत्रत्वेन परिग्रह इति च शौनकेन
पुत्रान्तरनिषेधात् दत्तौरसावेवाभ्यनुज्ञायेते । दत्तपदं कृत्रिमस्या-
प्युपलक्षणम्, औरसः क्षेत्रजश्चैव दत्तः कृत्रिमकः सुत इति कलि-
धर्मप्रस्तावे पराशरस्मरणात् ।
नचैवं क्षेत्रजोऽपि पुत्रः कलौ स्यादिति वाच्यं। तच्च नियोग-
निषेधेनैव सन्निषेधात्। अस्तु तर्हि विहितप्रतिषिद्धत्वात् विकल्प इति
चेन्न, दोषाष्टकापत्तेः । कथन्तर्ह्यत्र क्षेत्रजग्रहणमिति चेत्, औरस-
जकानीनगूढजाद्यपुत्राणां शुद्धिजन्ममन्त्राच्छन्नादितोजन्माद्युत्पत्ति-
हीनतया प्रायशः कलौ जनानां तादृशशक्तेरभावात्। तथाच बृह-
स्पतिः ।—उक्तो नियोगो मनुना निषिद्धः स्वयमेव तु। युगह्रासादश-
क्योंऽयं कर्तुमन्यैर्विधानतः । तपोदानसमायुक्ताः कृतत्रेतायुगे नराः ।
द्वापरे च कलौ नॄणां शक्तिहानिर्हि निर्मिता इति। शौनकेनेति ।—
इमान् धर्मान् कलियुगे वर्ज्यानाहुर्मनीषिण इत्यादिनति ज्ञेयः।
नियोगनिषेधेनेति—यथा नियोगधर्मो नो नानुबन्ध्यावधोऽपि वा।
तथोद्धारविभागस्तु नैव सम्प्रति वर्तते इति याज्ञवल्कीयात्। ‘अनु-
बन्ध्या’ एकवत्सा। अनुबन्ध्येत्युपलक्षणं, वन्ध्यापीति ज्ञेयं, मैत्रावरुणो गां
वशामनुबन्ध्यामालभेतत्यादिष्वेकवाक्यत्वात् । औरसः क्षेत्रजश्चैवेति,
विहितप्रतिषिद्धेति ।—नान्यस्मिन् विधवा नारी नियोक्तव्या द्विजा-
तिभिरित्याभ्यां मनुपराशरवचनाभ्यामिति ज्ञेयः ।
विकल्प इति—ऐच्छिक इति शेषः, वैदिकप्रमाणत्वेन तुल्यबलत्वात् ।
दोषाष्टकं यथा—प्रामाण्याप्रामाण्यलपरित्यागप्रकल्पनात् । तदुज्जीवन-

२४ दत्तकमीमांसा ।
विशेषणत्वेनेति ब्रूमः । तथा च मनुः स्वक्षेत्रे संस्कृतायान्तु स्वयमुत्-
पादयेद्धि यं । तमौरसं विजानीयात् पुत्रं प्रथम कल्पिकमिति ॥
तयोर्मध्ये दत्तकविधिरभिधीयते। स च कः कीदृशः कथञ्च ग्राह्य
इति त्रितयं निरूपणीयं । तत्र क इत्याह शौनकः। ब्राह्मणानां
सपिण्डेषु कर्त्तव्यः पुत्रसंग्रहः। तदभावेऽसपिण्डे वा अन्यत्र तु
न करयेदिति। 'सपिण्डेषु' सप्तमपुरुषावधिकेषु सपिण्डेष्वितिसामन्य-
श्रवणात् समानासमानगोत्रेष्विति गम्यते । तत्र समानगोत्रतायां
"सगोत्रेषु कृता ये स्युर्हत्तक्रीतादयः सुताः। विधिना गोत्रतां

ज्ञानाभ्यां प्रत्येकस्योद्देश्यता । व्रीहिभिर्यजेत यवैर्यजेत इति श्रूयते,
तत्र व्रीहिप्रयोगे प्रतीतदवप्रामाण्यापरित्यागः अप्रतीतयवाप्रामाण्य-
कल्पनं यवे उपादीयमाने परित्यक्तयवप्रामाण्योञ्जीवनं स्वीकृतय-
वाप्रामाण्यहानिः । यवैर्यजेतेत्यनेन यवस्य प्रतीतत्वात् व्रीहिभिर्यजेतेत्य-
नेन व्रीहिमात्रस्य साधनत्वावगमात् यवस्याप्रतीतत्वात् व्रीहिप्रयोगे
यवस्य परित्याग एव यासीत्, यत उक्तं परित्यक्तयवेति । 'उञ्जीवनं'
संस्थापनम् । 'अप्रामाण्यहानिः' प्रामाण्यमित्यर्थः । इति यवे चत्वारि
दोषाः, एवं व्रीहावपि चत्वार इत्यष्टौ दोषा इति। इवमिष्टोऽष्ट-
दोषोऽपीति क्वचित् पाठः ।
'सपिण्डेषु'. सप्तमपुरुषायधिकेषु, सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनि-
वर्त्तत इत्याद्युक्तेषु इत्यर्थः । सामान्यश्रवणादिति । - सगोत्रासगोत्र-
त्वाविशेषादित्यर्थः । 'समानगोत्राः' भ्रातृपुत्रादयः । 'असमानगोत्राः'
दौहित्रमाट्यत्रेयादयः । सगोत्रेष्विति । न सापिण्ड्यं न साप्तपौरुष्यं
पिण्डनेपामन्यरूपं यावन्तः पितृयज्ञाः स्युरित्यनेन तस्य पिण्डान्वयरूप-
श्चैमुदकिकशापिण्ड्यस्य यदुक्तप्रायत्वात् । प्रमाणमित्यस्य शमानगोत्र-

दत्तकमीमांसा। २५

यान्ति न सापिण्ड्यं विधीयते इति वृद्धगौतमीयं वचनं प्रमाणम् ।
गोत्रतां 'सन्ततित्वम्,' दत्ताद्या अपि तनया निजगोत्रेण संस्कृताः ।
आयान्ति पुत्रतां सम्यगन्यबीजसमुद्भवा इति कालिकापुराणात्
सन्ततिर्गोत्रजनन-कुलान्यभिजनान्वयाविति त्रिकाण्डीस्मरणाच्च ।
नतु गोत्रतापदेन गोत्रसम्बन्धो विधीयते सगोत्रेष्वेव पुत्रीकर-
णेन तस्य साहजिकतया विधानायोगात् ।
न सापिण्ड्यं विधीयत इत्यसपिण्डस्य पुत्रीकरणे, सापिण्ड्यस्य
प्रतिग्रहीतुः पाञ्चपौरुषं साप्तपौरुषञ्च निषिध्यते असमानगोत्रस्य

तायामित्यनेनान्वयः । विधिनेति—विधिनेयं वाक्यमात्रस्य साधारण-
त्वात् । 'गोत्रतां' सन्ततित्वं, प्रकरणात् सन्ततिर्गोत्रजननकुलान्यभिजना-
न्वायित्यमरकोशाच्चेति भावः । दत्ताद्या इति—'निजगोत्रेण' प्रतिग्र-
हीतुर्गोत्रेणेत्यर्थः । निजगोत्रेण संस्कृता इत्यनेनास्य वचनस्य भिन्नगोत्र-
विषयता स्वयमेवगम्यते । साहजिकतया प्राप्ताविति शेषः । विधाना-
योगात् प्राप्तत्वादिति शेषः, अप्राप्तप्रापकरूपस्य विधित्वसम्भवे अनुवाद-
त्वायान्याय्यत्वादिति भावः ।
न सापिण्ड्यमिति, असपिण्डस्य पुत्रीकरण इति । तथा च सपिण्ड-
पुत्रीकरणे पञ्चपौरुषस्य सप्तपौरुषस्य च प्रत्यक्षशब्दसापिण्ड्यस्य
सद्भावात् निषेधानवकाशात् । पाञ्चपौरुषं साप्तपौरुषमिति ।—पाञ्च-
पौरुषसापिण्ड्यप्राप्तिः पितृमातृसम्बन्धा चासप्तमादविवाहाः कन्या
भवन्ति चापञ्चमादन्येषामिति शङ्खवचनात् साप्तपौरुषविषयतादा
मुख्यरूपा मुख्यविषयत्वाद्वा, उद्वहेत् सप्तमादूर्द्धं तदभावे तु सप्तमीम् ।
पञ्चमीं तदभावे तु पिण्डदानेत्वयं विधिः । सप्तमीय तथा षष्ठी पञ्च-
४

पुत्त्रीकरणे, गोत्ररिक्थे जनयितुर्न भजेद्दत्त्रिमः सुत इति मानवं
दत्तक्रीतादिपुत्त्राणां बीजवप्तुः सपिण्डता । पञ्चमी सप्तमो .
तद्गोत्रं तत्पालकस्य चेति बृहन्मानवं वचःप्रमाणं । सोऽयं मुख्यः
कल्पः, तदसम्भवेऽनुकल्पमाह तदभावेऽसपिण्डे वेति । तेषां स-
पिण्डानाम्भावेऽसपिण्डोऽपि पुत्त्रीकार्य्यः । 'असपिण्डाः' सप्तम-
पुरुषवद्भिर्भूताः असम्बन्धिनश्च, तेऽपि द्विविधाः समानगोत्रा
असमानगोत्राश्चेति । तत्रापि पूर्व्वोदाहृतमेव वचनं प्रमाणम् ।
नीच तथैव च । एवमुद्वाहयेत् कन्यां न दोषः शाकटायनः । तृती-
याम्बा चतुर्थीम्बा पञ्चम्योभयोरपि । असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च
या पितुः । सा प्रशस्ता द्विजातीनां दारकर्मणि मैथुने । या तु देशानु-
रूपेण कुलमार्गेण चोद्वहेत् । निर्व्व स व्यवहार्य्यः स्यादेतदेव प्रतीयत ।
इति चतुर्विंशतिमतीयात् । सप्तमादूर्द्ध्वंमिति मुख्यः कल्पः । तदभावे तु
सप्तमीमितिवचनात् पञ्चमादूर्द्ध्वंमिति मुख्यः कल्पः, तदभावे पञ्च-
मीमिति पञ्चम्यैऽप्ययं सर्व्वमतेनानुकल्प इति केशववैजयन्तीति बोध्यम् ।
मानवमित्यग्रिमेत्यान्वयः । बीजवप्तुः सपिण्डता इत्यनेन चानयो-
र्सप्तमीचविषयत्वं स्पष्टमवगम्यत इति समानगोत्रविषयत्वे गोत्ररिक्थे
जनयितुरित्यादीनामसङ्गतेः । सोऽयं सगोत्रसपिण्ड इत्यर्थः । 'अस-
म्बन्धिनः' सजातीया इत्यर्थः । सर्व्वेषामेव वर्णानां जातिष्वेव नचा-
न्यत इति वचनात् । तेऽपीति—सप्तमपुरुषवद्भिभूता ह्यसम्बन्धिनो-
ऽपीत्यर्थः, अष्टमपुरुषादिसगोत्रसन्ततिपरम्पराः । दौहित्रमातुल-
पुत्रादयस्तु असमानगोत्राः सजातीयाः ह्यसम्बन्धिनः सगोत्रा अपि
सम्भवन्ति । असमानगोत्राः साहजिका एवेत्यर्थः । पूर्व्वोदाहृतेति ।
ब्राह्मणानां सपिण्डेष्वितिवचनम् ।

तदयं निर्गलितोऽर्थः। समानगोत्रः सपिण्डो मुख्यः, तदभावे
ऽसमानगोत्रः सपिण्डः। यद्यप्यसमानगोत्रः सपिण्डः समानगोत्रोऽ-
सपिण्डश्चेत्युभावपि तुल्यकक्षौ एकैकविशेषणराहित्यादुभयोस्तथापि
गोत्रप्रवर्त्तकपुरुषात् सापिण्ड्यप्रवर्त्तकपुरुषस्य सन्निहितत्वेनाभ्यर्हि-
तत्वम्। तेन चासमानगोत्रोऽपि सपिण्ड एव ग्राह्यो मातामह-
कुलीनः सर्वथा सपिण्डाभावेऽसपिण्डस्तत्रापि सोदकः आचतु-
र्द्दशात् समानगोत्रः प्रत्यासन्नः, तदभावे असमानोदक सगोत्र
एकविंशात्। तस्याप्यभावे असमानगोत्रोऽसपिण्डश्चेति। तदाह
शाकलः। सपिण्डापत्यकश्चैव सगोत्रजमथापि वा। अपुत्रको
द्विजो यस्मात् पुत्रत्वे परिकल्पयेत्। समानगोत्राभावे पाल-
येदन्यगोत्रजमिति। सगोत्र इत्यनेन सोदकसगोत्रौ गृह्येते।
अत्र च पूर्व्वपूर्व्वस्य प्रत्यासत्त्यतिशयेन निर्देश इति। तदेवाह वशि-

तदयमिति। समानगोत्रः सपिण्डो भ्रातृपुत्रादि। असमानगोत्र
सपिण्डो दौहित्रमातुलपुत्रादि। 'तुल्यकक्षौ' तुल्यबलावित्यर्थः।
एकैकेति। असमानगोत्रसपिण्डे समानगोत्रत्वविशेषणराहित्यं सगोत्र-
सपिण्डे सपिण्डत्वविशेषणराहित्यमित्यर्थः। गोत्रप्रवर्त्तकपुरुषात् समा-
नोदकभावस्तु निवर्त्तेताचतुर्द्दशादिति, जन्मनाम्नोः स्मृतेरेके तत्परं
गोत्रमुच्यते इत्युक्तषट्षदशपुरुषादित्यर्थः। सापिण्ड्यप्रवर्त्तकपुरुषस्य
सन्निहितत्वेन सप्तमान्तर्गतत्वेन पञ्चमान्तर्गतत्वेन ग्रहीतृदेयोभयपिण्ड-
दातृत्वेन च अभ्यर्हितत्वादित्यर्थः। एकविंशादिति।—सप्तभिर्गुणितत्वात्
सपिण्डसमानोदकयोः सप्तसङ्ख्यातत्वात् सप्तादष्टिवन्यायादित्यर्थः।
सगोत्रजमिति—सोदकेति—सोदक-सगोत्रयोः सगोत्रजत्वा विशेषा-

ष्ठोऽपि । अदूरबान्धवं बन्धुसन्निकटमेव प्रतिगृह्णीयादिति ।
अस्यार्थः अदूरश्चासौ बान्धवश्चेत्यदूरबान्धवः सन्निहितः सपिण्ड
इत्यर्थः । सान्निध्यञ्च द्विधा सगोत्रतया स्वल्पपुरुषान्तरेण च
भवति । तत्र सगोत्रः स्वल्पपुरुषान्तरः सपिण्डो मुख्यः, तदभावे
बहुपुरुषान्तरोऽपि सगोत्रः सपिण्डः, तदभावि असमानगोत्रः
सापिण्ड्यस्याप्यभावे बन्धुसन्निकृष्टः सपिण्ड, बन्धूनां सपिण्डानां
सन्निकृष्टः सपिण्डः स्वस्यासपिण्डः सोदकः इत्यर्थः पर्य्यवस्यति ।
तत्रापि सन्निकर्षो द्विविधः, सगोत्रतया* स्वल्पपुरुषान्तरेण च,
स्वस्यासपिण्डोऽपि स्वसमानगोत्रः स्वल्पपुरुषान्तरः सपिण्डानां
सपिण्डो मुख्यस्तदभावे बहुपुरुषान्तरोऽपि सगोत्रः सपिण्डसपिण्ड-
सोदक इति यावत् । सपिण्डसोदकासम्भवे समानगोत्र एकविंशात्
ग्राह्यः । तदभावेऽसमानगोत्रोऽसपिण्डोऽपि ग्राह्यः । तदभावेऽस-
पिण्डेवेति शौनकीयात् । सन्देहे चोत्पन्ने दूरबान्धवं शूद्रमिव
स्थापयेदिति वशिष्ठलिङ्गाच्च । दूरे बान्धवा यस्यासौ ‘दूरबान्धवः,’
गोत्रसापिण्ड्याभ्यामसंनिहित इत्यर्थः । सन्देहोऽत्र कुलशीलादि
विषयः । स चासपिण्डेऽसगोत्रे च भवतीति सोऽप्यनुज्ञायते ।
अन्यत्र तु न कारयेदिति । यद्यपि सपिण्डासपिण्डेभ्योऽन्यो

ति" ?
Wait! Look at the first character of L6:
Is it "इति"?
It looks like a Devanagari digit or 'इति'?
Wait! Look at:
L6: "[something] सिद्धम् ।"
Wait! Could the first characters be "इति"?
Wait, look at L6 again:
First glyph has a curve like 'इ', then a vertical line with loop like 'ति'?
Wait, look at the very beginning of L6:
There is: 'इति'? No, look:
It is: इति!
Wait, why does L6 have:
इति सिद्धम् । अतएव मनुः । सदृशं प्रीतिसंयुक्तं स ज्ञेयो
Look at: "सिद्धम् ।"
Before "सिद्धम् ।", there is clearly "इति"!
Wait, what is that symbol before "सिद्धम्"?
It is इति! The 'इ' has a top horizontal, down, s-curve, then 'ति' is 'त' with 'ि'.
Wait, why does L5 end with:
"पुत्रीकार्य्ये"?
Wait, in Sanskrit: "न पुत्रीकार्य इति सिद्धम्" - the 'इति' is on line 6!
Wait, at the end of line 5, the word is:
"पुत्रीकार्य्य" or "पुत्रीकार्ये"?
Wait, if it's "पुत्रीकार्य इति", by sandhi: पुत्रीकार्य

तीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरित्युदाहृतयोगीश्वरवचन-
विरोधात् जातिष्वेव न चान्यत इति शौनकवचनविरोधाच्चो-
पेक्ष्यम् । यत्तु मनुना स्वयं दत्तश्च शौद्रश्च षड्दायादबान्धवा
इत्यत्र शौद्रस्य पुत्रप्रतिनिधित्वेन परिगणनं कृतं तच्छूद्रेण
दास्यामुत्पादितस्य अनूढोत्पन्नस्य मुख्यपुत्रलाभावात् पुत्रप्रति-
निधित्वमभिप्रेत्येति व्याख्येयम्, जातोऽपि दास्यां शूद्रेण काम-
तोऽंशहरो भवेत् । मृते पितरि कुर्युस्तं भ्रातरस्त्वर्द्धभागि-
नम् ॥ अभ्रातृको हरेत् सर्व्वं दुहितॄणां सुतादृते इति योगी-
श्वरस्मरणात् । तस्मात् सदृशं दातुः प्रतिग्रहीतुश्च सवर्णमित्य-
परार्कव्याख्यैवात्र साधीयसी । याज्ञवल्क्योऽपि सजातीयेष्वयं
प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिरिति ।
सन्निहितसगोत्रसपिण्डेषु च भ्रातृपुत्र एव पुत्रीकार्य्य इति ।
अभ्युपगतञ्चैतद्विज्ञानेश्वराचार्य्यैरपि भ्रातृपुत्र एव पुत्रीकार्य्य
इति । अत्र सोदरभ्रातृपुत्र एव पुत्रीकार्य्य इत्याह, मनुः ।
भ्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत् पुत्रवान् भवेत् । सर्व्वे ते तेन पुत्रेण
पुत्रिणो मनुरब्रवीदिति ॥ अत्र भ्रातॄणां प्रतिग्रहीतृत्वप्रतिपाद-
नात् ग्राह्याभावोऽवगम्यते । एकजातानामित्यनेनैकेन पित्रा
एकस्यां मातरि जातानामेव ग्रहीतृत्वं न भिन्नोदराणां भिन्न-

भ्रातृपुत्र एवेति । तत्सद्भावेऽन्यो न ग्राह्य इत्येवकारेण द्योत्यते ।
भ्रातॄणामिति ।—अन्यथा सपिण्डत्वेन तस्यापि ग्राह्यत्वापत्तेरिति भावः ।
एकेनैकस्यां मातरीति—तथाचैकशेषेण तदर्थलाभ इति भावः ।
भिन्नपितृकाणामिति—द्वौ सुतौ विवदेयातां द्वाभ्यां जातौ स्त्रिया धने