दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

२२ दशरूपकं [ प्रकाशः १
यथा च वेणीसंहारे (पृ० १५७)—'युधिष्ठिरः—पाञ्चालक, कच्चिदासादिता
तस्य दुरात्मनः कौरवापसदस्य पदवी ? पाञ्चालकः—न केवलं पदवी ।
स एव दुरात्मा देवीकेशपाशस्पर्शपातकप्रधानहेतुरुपलब्धः ।' इति दुर्योध-
नस्य दोषप्रख्यापनादपवाद इति ।
अथ संफेटः—
संफेटो रोषभाषणम् ।
यथा वेणीसंहारे (पृ० १६५)—'भो कौरवराज, कृतं बन्धुनाशदर्शनमन्युना ।
मैवं विषादं कृथाः । पर्याप्ताः पाण्डवाः समरायाहमसहाय इति ।
पञ्चानां मन्यसेऽस्माकं यं सुयोधं सुयोधन ।
दर्शितस्यात्तशस्त्रस्य तेन तेऽस्तु रणोत्सवः ॥ ( ६।१० )
इत्थं शृलाऽऽस्यात्मिकां निक्षिप्य कुमारयोर्दृष्टिमुक्तवान्धार्तराष्ट्रः—
कर्णदुःशासनवधात्तुल्यावेव युवां मम ।
अप्रियोऽपि प्रियो योद्धुं लभेव प्रियसाहसः ॥ ( ६।११ )
इत्युत्थाय च परस्परक्रोधाधिक्षेपपरुषवाकलहप्रस्तावितघोरसंग्रामौ—' इत्यनेन
भीमदुर्योधनयोरन्योन्यरोषसंभाषणाद्विजयबीजान्वयेन संफेट इति ।
अथ विद्रवः—
विद्रवो वधबन्धादिर्
यथा छलितरामे—
'येनावृत्य मुखानि साम पठतामनन्तमायासितं
बाल्ये येन हृताक्षसूत्रवलयप्रत्यर्पणैः क्रीडितम् ।
युष्माकं हृदयं स एष विशिखैरापूरितांसस्थलो
मूर्च्छाघोरतमःप्रवेशविवशो बद्ध्वा लवो नीयते ॥'
यथा च रत्नावल्याम् (४।१४)—
'हर्म्याणां हेमशृङ्गश्रियभिव शिखरेरर्चिषामादधानः
सान्द्रोद्यानद्रुमाग्रग्लपनपिशुनितानन्ततीव्राभितापः ।
कुर्वन्क्रीडामहीभ्रं सजलजलधरश्यामलं धूमपातै-
रेष प्लोषार्तयोषिज्जन इह सहसैवोत्थितोऽन्तःपुरेऽग्निः ॥'
इत्यादि । पुनः (पृ० १८४) 'वासवदत्ता—अज्जउत्त, ण क्खु अहं अत्तणो
कारणादो भणामि । एसा मए णिग्घिणहिअआए संजदा सागरिआ विवज्जदि ।'
इत्यनेन सागरिकावधबन्धादिभिर्विद्रव इति ।
अथ द्रवः—
द्रवो गुरुतिरस्कृतिः ॥ ४५ ॥
१ 'आर्यपुत्र, न खल्वहमात्मनः कारणाद्भणामि । एषा मया निर्घृणहृदयया
संयता सागरिका विपद्यते ।' इति च्छाया ।

, sa, ta, ta, ga:
ma: - - -
sa: u u -
ja: u - u
sa: u u -
ta: - - u
ta: - - u
ga: -
Total: 19.
Let's check:
1, 2, 3: ma (- - -) -> मत्-त्रा-सात् (- - -)
4, 5, 6: sa (u u -) -> प-शु-वद् (u u -)!
If it were "पशो", "प" is u, "शो" is -, so it would be u - ! That would NOT be sa-gana!
Wait, what is printed?
Look at the characters between सात् and विहाय:
Is it पशुवद्?
Let's look at the glyphs:
प
Then शु
Then व (with halanta, or द्वि?)
Wait, why did I see पशो?
Wait! Look at the top of the character:
Is that an 'o' matra?
No, wait, could it be:
प
शु
वद्वि?
Wait, why does it look like:
प
त्नु?
Wait, look at:
मत्रासात्पशो? No!
Could it be: मत्रासात्पशुविहाय? No.

इत्यादिना ‘त्यक्तोत्थितः सरभसम्’ इत्यनेन दुर्वचनजलावलोडनाभ्यां दुर्याे-
धनतर्जनोद्वेजनकारिभ्यां पाण्डवविजयानुकूलदुर्योधनोत्थापनहेतुभ्यां भीमस्य
द्युतिरुक्ता ।
अथ प्रसङ्गः—
गुरुकीर्तनं प्रसङ्गश्
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १८०)—‘देव, यासौ सिंहलेश्वरेण स्वदुहिता रत्नावली
नामायुष्मती वासवदत्तां दग्धामुपश्रुत्य देवाय पूर्वप्रार्थिता सती प्रतिदत्ता ।’
इत्यनेन रत्नावल्या लाभानुकूलाभिजनप्रकाशिना प्रसङ्गाद्गुरुकीर्तनेन प्रसङ्गः ।
तथा मृच्छकटिकायाम् (पृ० २२९)—‘चाण्डालकः—^१एस सागलदत्तस्स
सुओ अज्जविणअदत्तस्स णत्तू चारुदत्तो वावादितुं वज्झट्ठाणं णीअदि । एदेण
किल गणिआ वसंतसेणा सुवण्णलोभेण वावादिदत्ति । चारुदत्तः—
मखशतपरिपूतं गोत्रमुद्भासितं यत्सदसि निबिडचैत्यब्रह्मघोषैः पुरस्तात् ।
मम निधनदशायां वर्तमानस्य पापैस्तदसदृशमनुष्यैर्घोष्यते घोषणायाम् ॥’
(मृच्छ० १०।१२)
इत्यनेन चारुदत्तवधाभ्युदयानुकूलं प्रसङ्गाद्गुरुकीर्तनमिति प्रसङ्गः ।
अथ छलनम्—
छलनं चावमाननम् ॥ ४६ ॥
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १६२)—‘राजा—अहो निरनुरोधा मयि देवी ।’
इत्यनेन वासवदत्तेष्टासंपादनाद्वत्सराजस्यावमाननात् छलनम् ।
यथा च रामाभ्युदये सीतायाः परित्यागेनावमाननात् छलनमिति ।
अथ व्यवसायः—
व्यवसायः स्वशक्त्युक्तिः
यथा रत्नावल्याम् (४।८)—‘ऐन्द्रजालिकः—
^२किं धरणीए मिअंको आआसे महिहरो जले जलणो ।
मज्झण्हंमि पओसो दाविज्जइ जेहि आणत्ति ॥
अहवा किं बहुणा जंपिएण,—
मज्झ पडिण्णा एसा भणामि हिअएण जं महसि दट्ठुं ।
तं वे दावेमि फुडं गुरुणो मंतप्पहावेण ॥’ ((रत्ना० ४।९)
इत्यनेनैन्द्रजालिको मिथ्याग्निसंभ्रमोत्थापनेन वत्सराजस्य हृदयस्थसागरिकादर्शना-
नुकूलां स्वशक्तिमाविष्कृतवान् ।
१ ‘एष सागरदत्तस्य सुत आर्यविनयदत्तस्य नप्ता चारुदत्तो व्यापादयितुं वध्य-
स्थानं नीयते । एनेन किल गणिका वसन्तसेना सुवर्णलोभेन व्यापादितेति ।’ इति
च्छाया. २ ‘किं धरण्यां मृगाङ्क आकाशे महीधरो जले ज्वलनः । मध्याह्ने प्रदोषो
दर्श्यतां देवाज्ञाप्तिम् ॥ अथवा किं बहुना जल्पितेन । मम प्रतिज्ञाैषा भणामि हृदयेन
यद्वाञ्छसि द्रष्टुम् । तत्ते दर्शयामि स्फुटं गुरोर्मन्त्रप्रभावेण ॥’ इति च्छाया.

श्लो० ४६-४७ ] अवलोकसमेतम् । २५
यथा च वेणीसंहारे (६।६)—
'नूनं तेनाद्य वीरेण प्रतिज्ञाभङ्गभीरुणा ।
बध्यते केशपाशस्ते स चास्याकर्षणे क्षमः ॥'
इत्यनेन युधिष्ठिरः स्वदण्डशक्तिमाविष्करोति ।
अथ विरोधनम्—
१संरब्धानां विरोधनम् ।
यथा वेणीसंहारे—(पृ० १४७) 'राजा—रे रे मरुत्तनय, किमेवं वृद्धस्य
राज्ञः पुरतो निन्दितव्यमात्मकर्म श्लाघसे ? अपि च,—
कृष्टा केशेषु भार्या तव तव च पशोस्तस्य राज्ञस्तयोर्वा
प्रत्यक्षं भूपतीनां मम भुवनपतेराज्ञया द्यूतदासी ।
अस्मिन्वैराजुबन्धे तव किमपकृतं तैर्हता ये नरेन्द्रा
बाह्रोर्वीर्यातिसारद्रविणगुरुमदं मामजित्लैव दर्पः ॥ (वे० सं० ५।३०)
(भीमः क्रोधं नाटयति ।) अर्जुनः—आर्य, प्रसीद । किमत्र क्रोधेन ।
अप्रियाणि करोत्येष वाचा शक्तो न कर्मणा ।
हतभ्रातृशतो दुःखी प्रलापैरस्य का व्यथा ॥ (वे० सं० ५।३१)
भीमः—अरे भरतकुलकलङ्क,—
२अद्यैव किं न विसृजेयमहं भवन्तं दुःशासनानुगमनाय कटुप्रलापिन् ।
विघ्नं गुरू न कुरुतो यदि मत्कराग्रनिर्भिद्यमानरणितास्थनि ते शरीरे ॥
(वे० सं० ५।३२)
अन्यच्च मूढ,—
शोकं स्त्रीवन्नयनसलिलैर्यत्परित्याजितोऽसि
भ्रातुर्वक्षःस्थलविदलने यच्च साक्षीकृतोऽसि ।
आसीदेत्तत्तव कुरुपतेः कारणं जीवितस्य
क्रुद्धे युष्मत्कुलकमलिनीकुञ्जरे भीमसेने ॥ (वे० सं० ५।३३)
राजा—दुरात्मन् भरतकुलापसद पाण्डवपशो, नाहं भवानिव विकत्थनाप्रगल्भः ।
किंतु,—
द्रक्ष्यन्ति न चिरात्सुप्तं बान्धवास्त्वां रणाङ्गणे ।
मद्गदाभिन्नवक्षोऽस्थिवेणिकामङ्गभीषणम् ॥' (वे० सं० ५।३४)
इत्यादिना संरब्धयोर्भीमदुर्योधनयोः स्वशक्त्युक्तिर्विरोधनमिति ।
अथ प्ररोचना—
सिद्धामन्त्रणतो भाविदर्शिका स्यात्प्ररोचना ॥ ४७ ॥
यथा वेणीसंहारे (पृ० १६५)—'पाञ्चालकः—अहं च देवेन चक्र-
पाणिना' इत्युपक्रम्य 'कृतं संदेहेन,—
१ 'संरम्भोक्तिः' इति पाठः. २ 'अत्रैव' इति पाठः.
द० ३

२६ दशरूपकं [ प्रकाशः १
पूर्णन्तां सलिलेन रत्नकलशा राज्याभिषेकाय ते
कृष्णाल्यन्तचिरोज्झिते च कबरीबन्धे करोतु क्षणम् ।
रामे शातकुठारभासुरकरे क्षत्रद्रुमोच्छेदिनि
क्रोधान्धे च वृकोदरे परिपतत्याजौ कुतः संशयः ॥
(वे० सं० ६।१२)
इत्यादिना ‘मङ्गलानि कर्तुमाज्ञापयति देवो युधिष्ठिरः ।’ (पृ० १६७) इत्यन्तेन
द्रौपदीकेशसंयमनयुधिष्ठिरराज्याभिषेकयोर्भाविनोरपि सिद्धत्वेन दर्शिका प्ररोचनेति ।
अथ विचलनम्—
विकत्थना विचलनम्
यथा वेणीसंहारे (५।२७)—‘भीमः—तात, अम्ब,—
सकलरिपुजयाशा यत्र बद्धा सुतैस्ते तृणमिव परिभूतो यस्य गर्वेण लोकः ।
रणशिरसि निहन्ता तस्य राधासुतस्य प्रणमति पितरौ वां मध्यमः पाण्डवोऽयम् ॥
अपि च । तात,—
चूर्णिताशेषकौरव्यः क्षीबो दुःशासनासृजा ।
भङ्क्ता सुयोधनस्योर्वोरभीमोऽयं शिरसाञ्चति ॥’ (वे० सं० ५।२८)
इत्यनेन विजयबीजानुगतस्वगुणाविष्करणाद्विचलनमिति ।
यथा च रत्नावल्याम् (४।१९)—‘यौगन्धरायणः—
देव्या मद्रचनाद्यथाभ्युपगतः पत्युर्वियोगस्तदा
सा देवस्य कलत्रसंघटनया दुःखं मया स्थापिता ।
तस्याः प्रीतिमयं करिष्यति जगत्स्वामित्वलाभः प्रभोः
सत्यं दर्शयितुं तथापि वदनं शक्नोमि नो लज्जया ॥’
इत्यनेनान्यपरेणापि यौगन्धरायणेन मया जगत्स्वामिलानुबन्धी कन्यालाभो वत्स-
राजस्य कृतः । इति स्वगुणानुकीर्तनाद्विचलनमिति ।
अथादानम्—
आदानं कार्यसंग्रहः ।
यथा वेणीसंहारे—‘भीमः—ननु भोः समन्तपञ्चकसंचारिणः,—
रक्षो नाहं न भूतं रिपुरुधिरजलाप्लाविताङ्गः प्रकामं
निस्तीर्णोरुप्रतिज्ञाजलनिधिगहनः क्रोधनः क्षत्रियोऽस्मि ।
भो भो राजन्यवीराः समरशिखिशिखादग्धशेषाः कृतं व-
स्त्रासेनानेन लीनैर्हतकरितुरगान्तर्हितैरास्यते यत् ॥’ (वे० सं० ६।२७)
इत्यनेन समस्तरिपुवधकार्यस्य संगृहीतत्वादादानम् ।
यथा च रत्नावल्याम् (पृ० १८७)—‘सागरिका—(दिशोऽवलोक्य ।)
दिट्ठिआ समंतादो पज्जलिदो भअवं हुअवहो, अज करिस्सदि दुक्खावसाणं ।’ इत्य-
१ ‘दिष्ट्या समन्तात्प्रज्वलितो भगवान्हुतवहोऽद्य करिष्यति दुःखावसानम् ।’ इति
च्छाया.

श्लो० ४८-५० ] अवलोकसमेतम् । २७
नेनान्यपरेणापि दुःखावसानकार्यस्य संग्रहादादानम् । यथा च 'जगत्स्वामिललाभः
प्रभोः' ( ४।१९ ) इति दर्शितमेवम् । इत्येतानि त्रयोदशावमर्शाङ्गानि । तत्रैतेषा-
मपवादशक्तिव्यवसायप्ररोचनादानानि प्रधानानीति ।
अथ निर्वहणसंधिः—
बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम् ॥ ४८ ॥
ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत् ।
यथा वेणीसंहारे ( पृ० १९७ )—‘कञ्चुकी—( उपसृत्य सहर्षम् । ) महा-
राज, वर्धसे वर्धसे । अयं खलु कुमारभीमसेनः सुयोधनक्षतजारुणीकृतसकलशरीरो
दुर्लक्ष्यव्यक्तिः ।’ इत्यादिना द्रौपदीकेशसंयमनादिमुखसंध्यादिबीजानां निजनिजस्था-
नोपक्षिप्तानानेकार्थतया योजनम् ।
यथा च रत्नावल्यां ( पृ० १७७ ) सागरिकारत्नावलीवसुभूतिबाभ्रव्यादीनामर्थानां
मुखसंध्यादिषु प्रकीर्णानां वत्सराजैकार्थ्यार्थत्वम् । ‘वसुभूतिः—( सागरिकां निर्व-
र्ण्यापवार्य । ) बाभ्रव्य, सुसदृशीयं राजपुत्र्या ।’ इत्यादिना दर्शितमिति निर्वहणसंधिः ।
अथ तदङ्गानि—
संधिर्विबोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम् ॥ ४९ ॥
प्रसादानन्दसमयाः कृतिभापोपगूहनाः ।
पूर्वभावोपसंहारौ प्रशस्तिश्च चतुर्दश ॥ ५० ॥
यथोद्देशं लक्षणमाह—
संधिर्बीजोपगमनं
यथा रत्नावल्याम् ( पृ० १७७ )—**‘वसुभूतिः—**बाभ्रव्य, सुसदृशीयं
राजपुत्र्या । बाभ्रव्यः—ममाप्येवमेव प्रतिभाति ।’ इत्यनेन नायिकाबीजोपगमात्
संधिरिति ।
यथा च वेणीसंहारे ( पृ० २०१ )—‘भीमः—भवति यज्ञवेदिसंभवे, स्मरति
भवती यत्तन्मयोक्तम्,—
चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघातसंचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य ।
स्त्यानावबद्धघनशोणितशोणपाणिरुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥’
( वे० सं० १।२१ )
इत्यनेन मुखोपक्षिप्तस्य बीजस्य पुनरुपगमात् संधिरिति ।
अथ विबोधः—
विबोधः कार्यमार्गणम् ।
यथा रत्नावल्याम् ( पृ० १९० )—‘वसुभूतिः (निरूप्य ।) देव, कुत इयं
कन्यका ? **राजा—**देवी जानाति । **वासवदत्ता—**अज्जउत्त, एसा सागरादो
१ ‘आर्यपुत्र, एषा सागरात्प्राप्तेति भणित्वामात्ययौगन्धरायणेन मम हस्ते निहिता,
अत एव सागरिकेति शब्द्यते ।’ इति च्छाया.

२८ दशरूपकं [ प्रकाशः १
पाविअत्ति भणिअ अमच्चजोगंधराअणेण मम हत्थे णिहिदा । अदो जेव सागरि-
अत्ति सद्भावीअदि । राजा—( आत्मगतम् ।) यौगन्धरायणेन न्यस्ता । कथमसौ
ममानिवेद्य करिष्यति ।' इत्यनेन रत्नावलीलक्षणकार्यान्वेषणाद्विबोधः ।
यथा च वेणीसंहारे (पृ० २००)—भीमः—मुञ्चतु मुञ्चतु मार्यार्यः क्षण-
मेकम् । 'युधिष्ठिरः—किमपरमवशिष्टम् ? भीमः—सुमहदवशिष्टम् । संयम-
यामि तावदनेन दुःशासनशोणितोक्षितेन पाणिना पाञ्चाल्या दुःशासनावकृष्टं केश-
हस्तम् । युधिष्ठिरः—गच्छतु भवान् । अनुभवतु तपस्विनी वेणीसंहारम् ।'
इत्यनेन केशसंयमनकार्यस्यानवेषणाद्विबोध इति ।
अथ ग्रथनम्—
ग्रथनं तदुपक्षेपो
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९५)—'यौगन्धरायणः—देव, क्षम्यतां यद्दे-
वस्यानिवेद्य मयैतत्कृतम् ।' इत्यनेन वत्सराजस्य रत्नावलीप्रापणकार्योपक्षेपाद्ग्रथनम् ।
यथा च वेणीसंहारे (पृ० १९६)—भीमः—पाञ्चालि, न खलु मयि जीवति
संहर्तव्या दुःशासनविलुलिता वेणिरात्मपाणिना । तिष्ठतु तिष्ठतु । स्वयमेवाहं संह-
रामि ।' इत्यनेन द्रौपदीकेशसंयमनकार्यस्योपक्षेपाद्ग्रथनम् ।
अथ निर्णयः—
ऽनुभूताख्या तु निर्णयः ॥ ५१ ॥
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९५)—यौगन्धरायणः—(कृताञ्जलिः ।) देव,
श्रूयताम् । इयं सिंहलेश्वरदुहिता सिद्धादेशेनोपदिष्टा, योऽस्याः पाणिं ग्रहीष्यति स
सार्वभौमो राजा भविष्यति । तत्प्रत्ययादस्माभिः स्वाम्यर्थे बहुशः प्रार्थ्यमानापि
सिंहलेश्वरेण देव्या वासवदत्तायाश्चित्तखेदं परिहरता यदा न दत्ता, तदा लावणके
देवी दग्धेति प्रसिद्धिसुत्पाद्य तदन्तिकं वाभ्रव्यः प्रहितः ।' इत्यनेन यौगन्धरायणः
स्वानुभूतमर्थं ख्यापितवानिति निर्णयः ।
यथा च वेणीसंहारे (पृ० १९८)—भीमः—देव देव अजातशत्रो,
क्वाथापि दुर्योधनहतकः । मया हि तस्य दुरात्मनः,—
भूमौ क्षिप्त्वा शरीरं निहितमिदमसृक्चन्दनाभं निजाङ्गे
लक्ष्मीरायें निक्षिप्ता चतुरुदधिपयःसीमया सार्धमुर्व्या ।
भृत्या मित्राणि योधाः कुरुकलमखिलं दग्धमेतद्रणाग्नौ
नामैकं यद्ब्रवीषि क्षितिप तदधुना धार्तराष्ट्रस्य शेषम् ॥'
(वे० सं० ६।३९)
इत्यनेन स्वानुभूतार्थकथनान्निर्णय इति ।
अथ परिभाषणम्—
परिभाषा मिथो जल्पः
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९३)—रत्नावली—(आत्मगतम् ।) केआवराहा
१. 'कृतापराधा देव्या न शक्नोमि मुखं दर्शयितुम्' इति च्छाया.

देवीए ण सक्कुणोमि मुहं दंसिदुं । वासवदत्ता—( सास्रम् । पुनर्बाहू प्रसार्य । )
एंहि अयि णिठुरे, इदाणीं पि बंधुसिणेहं दंसेहि । ( अपवार्य ) अजउत्त, लज्जामि
क्खु अहं इमिणा णिसंसत्तणेण । ता लहुं अवणेहि से बंधणं । राजा—
यथाह देवी । ( बन्धनमपनयति । ) वासवदत्ता—(वसुभूतिं निर्दिश्य । ) अज्ज,
अमच्चयोगंधरायणेण दुज्जणीकदम्हि जेण जाणंतेण वि णाचक्खिदं ।' इत्यनेनान्यो-
न्यवचनात् परिभाषणम् ।
यथा च वेणीसंहारे ( पृ० २०० )—'भीमः—कृष्टा येनासि राज्ञां सदसि
नृपशुना तेन दुःशासनेन ।' इत्यादिना 'क्कासौ भानुमती नोपहसति पाण्डवदारान् ।'
( पृ० २०१ ) इत्यन्तेन भाषणात् परिभाषणम् ।
अथ प्रसादः—
प्रसादः पर्युपासनम् ।
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९५)—'देव, क्षम्यताम् ।' इत्यादि दर्शितम् ।
यथा च वेणीसंहारे ( पृ० २०० )—'भीमः—( द्रौपदीमुपसृत्य । ) देवि
पाञ्चालराजतनये, दिष्ट्या वर्धसे रिपुकुलक्षयेन ।' इत्यनेन द्रौपद्या भीमसेनेनाराधि-
तत्वात् प्रसाद इति ।
अथानन्दः—
आनन्दो वाञ्छितावाप्तिः
यथा रत्नावल्याम् ( पृ० १९३ )—'राजा—यथाह देवी ।' ( रत्नावलीं
गृह्णाति । )
यथा च वेणीसंहारे ( पृ० २०२ )—'द्रौपदी—णाह, विसुमरिदम्हि एदं
वावारं । णाहस्स पसादेण पुणो सिक्खिस्सं । ( केशान्वभ्राति । )' इत्याभ्यां
प्रार्थितरत्नावलीप्राप्तिकेशसंयमनयोर्वत्सराजद्रौपदीभ्यां प्राप्तत्वादानन्दः ।
अथ समयः—
समयो दुःखनिर्गमः ॥ ५२ ॥
यथा रत्नावल्याम् ( पृ० १९२.)—'वासवदत्ता—( रत्नावलीमालिङ्ग्य । )
सँमस्सस समस्सस बहिणिए ।' इत्यनेन भगिन्योरन्योन्यसमागमेन दुःखनिर्गमात्
समयः ।
यथा च वेणीसंहारे ( पृ० २०२ )—'भगवन्, कुतस्तस्य विजयादन्यद्यस्य
भगवान्पुराणपुरुषः स्वयमेव नारायणो मङ्गलान्याशास्ते ।
१ 'एहि अयि निष्ठुरे, इदानीमपि बन्धुस्नेहं दर्शय । आर्यपुत्र, लज्जे खल्वहमनेन
नृशंसत्वेन । तल्लघ्वपनयास्या बन्धनम् ।' इति च्छाया. २ 'आर्य, अमात्ययौगन्धरायणेन
दुर्जनीकृतास्मि येन जानतापि नाचक्षितम् ।' इति च्छाया. ३ 'नाथ, विस्मृतास्म्येतं
व्यापारम् । नाथस्य प्रसादेन पुनः शिक्षिष्यामि ।' इति च्छाया. ४ 'समाश्वसिहि
समाश्वसिहि भगिनिके ।' इति च्छाया.

कृतगुरुमहदादिक्षोभसंभूतभूतिं गुणिनमुदयनाशास्थानहेतुं प्रजानाम् ।
अजममरमचिन्त्यं चिन्तयित्वापि न त्वां भवति जगति दुःखी किं पुनर्दैव दृष्ट्वा ॥'
(वे० सं० ६।४२) इत्यनेन युधिष्ठिरदुःखापगमं दर्शयति ।
अथ कृतिः—
कृतिर्लब्धार्थशमनं
यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९८)—'राजा—को देव्याः प्रसादं न बहु मन्यते ।
वासवदत्ता—अँजउत्त, दूरे से माउउलं । ता तथा करेसु जथा बंधुअणं न
सुमरेदि ।' इत्यन्योन्यवचसा लब्धायां रत्नावल्यां राज्ञः सुस्थितये उपशमनात्
कृतिरिति ।
यथा च वेणीसंहारे (पृ० २०४)—'कृष्णः—एते खलु भगवन्तो व्यास-
वाल्मीकि—' इत्यादिना 'अभिषेकमारब्धवन्तस्तिष्ठन्ति ।' इत्यनेन प्राप्तराज्यस्याभि-
षेकमङ्गलैः स्थिरीकरणं कृतिः ।
अथ भाषणम्—
मानावाप्तिश्च भाषणम् ।
यथा रत्नावल्याम् (पृ० २००)—'राजा—अतःपरमपि प्रियमस्ति ।
यातो विक्रमबाहुरात्मसमतां प्राप्तेयमुर्वीतले
सारं सागरिका ससागरमहीप्राप्त्येकहेतुः प्रिया ।
देवी प्रीतिमुपागता च भगिनीलाभाज्जिताः कोशलाः
किं नास्ति त्वयि सत्यमात्यवृषभे यस्मै करोमि स्पृहाम् ॥' (रत्ना० ४।२०)
इत्यनेन कामार्थमानादिलाभाद्भाषणमिति ।
अथ पूर्वभावोपगूहने—
कार्यदृष्ट्यद्भुतप्राप्ती पूर्वभावोपगूहने ॥ ५३ ॥
कार्यदर्शनं=पूर्वभावः । यथा रत्नावल्याम् (पृ० १९८)—'यौगन्धरायणः—
एवं विज्ञाय भगिन्याः संप्रति करणीये देवी प्रमाणम् । वासवदत्ता—फुँडं जेव
किं ण भणेसि ? पडिवाएहि से रअणमालं त्ति ।' इत्यनेन 'वत्सराजाय रत्नावली
दीयताम् ।' इति कार्यस्य यौगन्धरायणाभिप्रायानुप्रविष्टस्य वासवदत्तया दर्शनात्
पूर्वभाव इति ।
अद्भुतप्राप्तिः=उपगूहनम् । यथा वेणीसंहारे (पृ० २०२)—'(नेपथ्ये ।)
महासमरानलदग्धशेषाय स्वस्ति भवते राजन्यलोकाय,—
क्रोधान्धैर्यस्य मोक्षात्क्षतनरपतिभिः पाण्डुपुत्रैः कृतानि
प्रत्याशं मुक्तकेशान्यनुदिनमधुना पार्थिवान्तःपुराणि ।
१ 'आर्यपुत्र, दूरेऽस्या मातृकुलम् । तत्तथा कुरुष्व यथा बन्धुजनं न स्मरति ।' इति
च्छाया. २ 'नीतः' इति पाठः । ३ 'स्फुटमेव किं न भणसि ? प्रतिपादयास्यै रत्नमा-
लाम् ।' इति च्छाया.

, the vertical bar is just one, or two? Wait, look at कृष्णायाःin line 2: कृ ष्णा याः->याःhas one vertical bar, and visarga! WAIT!यwithoutाhas a vertical bar too!याhas TWO vertical bars (the letter's bar + aa-matra)? NO! In Devanagari,यis composed of the left curve and a vertical bar.याhas a second vertical bar! Wait, look atकृष्णायाः: कृ-ष्णा(ष + ण + ा: two bars!) -याः(य + ा: wait,यhas a bar, and another bar? No, look atकृष्णायाः: the third syllable is याः. How many vertical bars does it have? ONE? No, look at यथाin line 9:यhas a bar,थाhas a bar. Inयथा, यhas its own vertical bar, no aa-matra. Wait, look atकाव्यार्थin line 10: काhas two bars (one for k, one for ā). व्या: वconnects toय. Then ONE vertical bar? No, TWO bars! Wait, let's look at प्रकाश्यर्थvsप्रकाश्या

३२ दशरूपकं [ प्रकाशः १
विष्कम्भचूलिकाङ्कास्याङ्कावतारप्रवेशकैः ॥ ५८ ॥
तत्र विष्कम्भः—
वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः ।
संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपात्रप्रयोजितः ॥ ५९ ॥
अतीतानां भाविनां च कथावयवानां ज्ञापको मध्यमेन मध्यमाभ्यां वा
पात्राभ्यां प्रयोजितो विष्कम्भक इति ।
स द्विविधः—शुद्धः, संकीर्णश्चेत्याह—
एकानेककृतः शुद्धः संकीर्णो नीचमध्यमैः ।
एकेन द्वाभ्यां वा मध्यमपात्राभ्यां शुद्धो भवति । मध्यमाधमपात्रैर्युगपत्प्रयो-
जितः संकीर्ण इति ।
अथ प्रवेशकः—
तद्वदेवानुदात्तोक्त्या नीचपात्रप्रयोजितः ॥ ६० ॥
प्रवेशोऽङ्कद्वयस्यान्तः शेषार्थस्योपसूचकः ।
तद्वदेवेति भूतभविष्यदर्थज्ञापकत्वमतिदिश्यते । अनुदात्तोक्त्या नीचेन नीचैर्वा
पात्रैः प्रयोजित इति विष्कम्भलक्षणापवादः । अङ्कद्वयस्यान्ते इति प्रथमाङ्के
प्रतिषेध इति ।
अथ चूलिका—
अन्तर्जवनिकासंस्थैश्चूलिकार्थस्य सूचना ॥ ६१ ॥
नेपथ्यपात्रेणार्थसूचनं=चूलिका । यथोत्तरचरिते द्वितीयाङ्कस्यादौ (पृ० ५१)—
‘(नेपथ्ये ।) स्वागतं तपोधनायाः । (ततः प्रविशति तपोधना ।)’ इति नेपथ्यपात्रेण
वासन्तिकयात्रेयीसूचनात् चूलिका ।
यथा वा वीरचरिते चतुर्थाङ्कस्यादौ (पृ० ११७) ‘(नेपथ्ये ।) भो भो
वैमानिकाः, प्रवर्त्यन्तां प्रवर्त्यन्तां मङ्गलानि,—
कृशाश्वान्तेवासी जयति भगवान्कौशिकमुनिः
सहस्रांशोर्वंशे जगति विजयी क्षत्रमधुना ।
विनेता क्षत्रारेर्जगदभयदानव्रतधरः
शरण्यो लोकानां दिनकरकुलेन्दुर्विजयते ॥’ (वीर० ४।१)
इत्यत्र नेपथ्यपात्रैर्देवै रामेण परशुरामो जित इति सूचनात् चूलिका ।
अथाङ्कास्यम्—
अङ्कान्तपात्रैरङ्कास्यं छिन्नाङ्कस्यार्थसूचनात् ।
अङ्कान्त एव पात्रमङ्कान्तपात्रम् । तेन विच्छिन्नस्योत्तराङ्कमुखस्य सूचनं तद्व-
शेनोत्तराङ्कावतारोऽङ्कास्यमिति । यथा वीरचरिते द्वितीयाङ्कान्ते (पृ० ८२)—
१ ‘अन्ते’ इति पाठः. २ ‘अन्तर्यवनिका’ इति पाठः.

श्लो० ५८-६५ ] अवलोकसमेतम् । ३३
'( प्रविश्य । ) सुमन्त्रः—भगवन्तौ वसिष्ठविश्वामित्रौ भवतः सभार्गवानाह्वयतः ।
इतरे—क्व भगवन्तौ ? सुमन्त्रः—महाराजदशरथस्यान्तिके । इतरे—तदनु-
रोधात्तत्रैव गच्छामः ।' इत्यङ्कसमाप्तौ '( ततः प्रविशन्त्युपविष्टा वसिष्ठविश्वामित्र-
परशुरामाः । )' इत्यत्र पूर्वाङ्कान्त एव प्रविष्टेन सुमन्त्रपात्रेण शतानन्दजनककथार्थ-
विच्छेद उत्तराङ्कमुखसूचनादङ्कास्यमिति ।
अथाङ्कावतारः—
अङ्कावतारस्त्वङ्कान्ते पातोऽङ्कस्याविभागतः ॥ ६२ ॥
एभिः संसूचयेत्सूच्यं दृश्यमङ्कैः प्रदर्शयेत् ।
यत्र प्रविष्टमात्रेण सूचितमेव पूर्वाङ्काविच्छिन्नार्थतयैवाङ्कान्तरमापतति प्रवेशक-
विष्कम्भकादिशून्यं सोऽङ्कावतारः । यथा मालविकाग्निमित्रे प्रथमाङ्कान्ते ( पृ०
२१ )—'विदूषकः—तेणं हि दुवेवि देवीए पेक्खागेहं गढुअ संगीदोवअरणं
करिअ तत्तभवदो दूदं विसज्जेध । अथवा मुदंगसद्दो जेव णं उत्थावयिस्सदि ।'
इत्युपक्रमे मृदङ्गशब्दश्रवणादनन्तरं सर्वाण्येव पात्राणि प्रथमाङ्कप्रक्रान्तपात्रसंक्रा-
न्तिदर्शनं द्वितीयाङ्कादावारभन्त इति प्रथमाङ्कार्थाविच्छेदेनैव द्वितीयाङ्कस्यावत-
रणादङ्कावतार इति ।
पुनस्त्रिधा वस्तुविभागमाह—
नाट्यधर्ममपेक्ष्यैतत्पुनर्वस्तु त्रिधेष्यते ॥ ६३ ॥
केन प्रकारेण त्रैधं तदाह—
सर्वेषां नियतस्यैव श्राव्यमश्राव्यमेव च ।
तत्र,—
सर्वश्राव्यं प्रकाशं स्यादश्राव्यं स्वगतं मतम् ॥ ६४ ॥
सर्वश्राव्यं यद्वस्तु तत्प्रकाशमित्युच्यते । यत्तु सर्वस्याश्राव्यं तत्स्वगतमिति
शब्दाभिधेयम् ।
नियतश्राव्यमाह—
द्विधान्यन्नाट्यधर्माख्यं जनान्तमपवारितम् ।
अन्यत्तु नियतश्राव्यं द्विप्रकारं जनान्तिकापवारितभेदेन ।
तत्र जनान्तिकमाह—
त्रिपताकाकरेणान्यानपवार्यान्तरा कथाम् ॥ ६५ ॥
अन्योन्यामन्त्रणं यत्स्याज्जनान्ते तज्जनान्तिकम् ।
यस्य न श्राव्यं तस्यान्तर ऊर्ध्वसर्वाङ्गुलं वक्रानामिकत्रिपताकालक्षणं करं
कृत्वान्येन सह यन्मन्त्र्यते तज्जनान्तिकमिति ।
१ 'पात्राङ्कस्य' इति पाठः. २ 'तेन हि द्वावपि देव्याः प्रेक्षागेहं गत्वा संगीतकोप-
करणं कृत्वा तत्रभवतो दूतं विसर्जयेतम् । अथवा मृदङ्गशब्द एवैनमुत्थापयिष्यति ।'
इति च्छाया.

३४ दशरूपकं [ प्रकाशः- १
अथापवारितम्—
रहस्यं कथ्यतेऽन्यस्य परावृत्यापवारितम् ॥ ६६ ॥
परावृत्यान्यस्य रहस्यकथनमपवारितमिति ।
नाट्यधर्मप्रसङ्गादाकाशभाषितमाह—
किं ब्रवीष्येवमित्यादि विना पात्रं ब्रवीति यत् ।
श्रुत्वेवानुक्तमप्येकस्तत्स्यादाकाशभाषितम् ॥ ६७ ॥
स्पष्टार्थः ।
अन्यान्यपि नाट्यधर्माणि प्रथमकल्पादीनि कैश्चिदुदाहृतानि तेषामभारती-
यत्वानाममालाप्रसिद्धानां केषांचिद्देशभाषात्मकत्वान्नाट्यधर्मत्वाभावाल्लक्षणं नोक्त-
मित्यपसंहरति—
इत्याद्यशेषमिह वस्तुविभेदजातं
रामायणादि च विभाव्य वृहत्कथां च ।
आसूत्रयेत्तदनु नेतृरसानुगुण्या-
च्चित्रां कथामुचितचारुवचःप्रपञ्चैः ॥ ६८ ॥
[ वस्तुविभेदजातं—वस्तु=वर्णनीयं, तस्य विभेदजातं=नामभेदः । रामायणादि-
बृहत्कथां च गुणाढ्यनिर्मितां विभाव्य आलोच्य । तदनु एतदुत्तरम् । नेत्रिति ।
नेता वक्ष्यमाणलक्षणः, रसाश्च तेषामानुगुण्याच्चित्रां चित्ररूपां कथामाख्यायि-
काम् । चारूणि यानि वचांसि तेषां प्रपञ्चैर्विस्तारैरासूत्रयेदनुग्रथयेत् । तत्र
बृहत्कथामूलं मुद्राराक्षसम् (बृ० क० २।२१६ )—
‘चाणक्यनाम्ना तेनाथ शकटालगृहे रहः ।
कृत्यां विधाय सहसा सपुत्रो निहतो नृपः ॥
योगानन्दयशःशेषे पूर्वनन्दसुतस्ततः ।
चन्द्रगुप्तः कृतो राजा चाणक्येन महौजसा ॥’
इति बृहत्कथायां सूचितं श्रीरामायणोक्तं रामकथादि ज्ञेयम् ॥]
इति श्रीविष्णुसूनोधनिकस्य कृतौ दशरूपावलोके
प्रथमः प्रकाशः समाप्तः ।

श्लो० १-२ ] अवलोकसमेतम् । ३५
द्वितीयः प्रकाशः ।
रूपाकाणामन्योन्यं भेदसिद्धये वस्तुभेदं प्रतिपाद्येदानीं नायकभेदः प्रतिपाद्यते—
नेता विनीतो मधुरस्त्यागी दक्षः प्रियंवदः ।
रक्तलोकः शुचिर्वाग्मी रूढवंशः स्थिरो युवा ॥ १ ॥
बुद्ध्युत्साहस्मृतिप्रज्ञाकलामानसमन्वितः ।
शूरो दृढश्च तेजस्वी शास्त्रचक्षुश्च धार्मिकः ॥ २ ॥
नेता नायको विनयादिगुणसंपन्नो भवतीति ।
तत्र विनीतः । यथा वीरचरिते (४।२१)—
'यद्ब्रह्मवादिभिरुपासितवन्द्यपादे विद्यातपोव्रतनिधौ तपतां वरिष्ठे ।
दैवात्कृतस्त्वयि मया विनयापचारस्तत्र प्रसीद भगवन्नयमञ्जलिस्ते ॥'
मधुरः=प्रियदर्शनः । यथा तत्रैव—
'राम राम नयनाभिरामतामाशयस्य सदृशीं समुद्वहन् ।
अप्रतर्क्यगुणरामणीयकः सर्वथैव हृदयंगमोऽसि मे ॥' (रत्ना० २।३७)
त्यागी=सर्वस्वदायकः । यथा—
'त्वचं कर्णः शिबिर्मांसं जीवं जीमूतवाहनः ।
ददौ दधीचिरस्थीनि नास्त्यदेयं महात्मनाम् ॥'
दक्षः=क्षिप्रकारी । यथा वीरचरिते ( १।५३ )—
'स्फूर्जद्वज्रसहस्रनिर्मितमिव प्रादुर्भवत्यग्रतो
रामस्य त्रिपुरान्तकृद्विषदां तेजोभिरिद्धं धनुः ।
शुण्डारः कलभेन यद्वदचले वत्सेन दोर्दण्डक-
स्तस्मिन्नाहित एव गर्जितगुणं कृष्टं च भग्नं च तत् ॥'
प्रियंवदः=प्रियभाषी । तथा तत्रैव—
'उत्पत्तिर्जमदग्नितः स भगवान्देवः पिनाकी गुरु-
र्वीर्यं यत्तु न तद्गिरा पथि ननु व्यक्तं हि तत्कर्मभिः ।
त्यागः सप्तसमुद्रमुद्रितमहीनिर्व्याजदानावधिः
सत्यब्रह्मतपोनिधेर्भगवतः किं वा न लोकोत्तरम् ॥' (वी० च० २।३६)
रक्तलोकः । यथा तत्रैव—
'त्रय्यास्त्राता यस्तवायं तनूजस्तेनाद्यैव स्वामिनस्ते प्रसादात् ।
राजनवन्तो रामभद्रेण राज्ञा लब्धक्षेमाः पूर्णकामाश्चरामः ॥'
(वी० च० ४।४४)
एवं शौचादिष्वप्युदाहार्यम् । [ तत्र शौचं नाम मनोनेर्मल्यादिना कामाद्यनभि-
भूतत्वम् । यथा रघौ ( १६।८)—
'का त्वं शुभे कस्य परिग्रहो वा किं वा मदभ्यागमकारणं ते ।
आचक्ष्व मत्वा वशिनां रघूणां मनः परस्त्रीविमुखप्रवृत्ति ॥'
१ 'राजन्वत्यः' इति पाठः.

वाग्मी । यथा हनुमन्नाटके ( १।३८)—
‘बाह्वोर्बलं न विदितं न च कार्मुकस्य त्रैयम्बकस्य तनिमा तत एष दोषः ।
तच्चापलं परशुराम मम क्षमस्व डिम्भस्य दुर्विलसितानि मुदे गुरूणाम् ॥’
रूढवंशो यथा—
‘ये चत्वारो दिनकरकुलक्षत्रसंतानमल्ली-
मालामम्लानस्तवकमधुपा जज्ञिरे राजपुत्राः ।
रामस्तेषामचरमभवस्ताडकाकालरात्रि-
प्रत्युषोऽयं सुचरितकथाकन्दलीमूलकन्दः ॥ ]’
स्थिरः=वाङ्मनःक्रियाभिरचञ्चलः । यथा वीरचरिते ( ३।८ )—
‘प्रायश्चित्तं चरिष्यामि पूज्यानां वो व्यतिक्रमात् ।
न त्वेव दूषयिष्यामि शस्त्रग्रहमहाव्रतम् ॥’
यथा वा भर्तृहरिशतके ( नीति० श्लो० २६ )—
‘प्रारभ्यते न खलु विघ्नभयेन नी

श्लो० ३-४ ] अवलोकसमेतम् । ३७
ऽपि विप्रादीनां शान्ततैव न लालित्यम् । यथा मालतीमाधव-मृच्छकटिकादौ
माधव-चारुदत्तादिः ।
'तत उदयगिरेरिवैक एव स्फुरितगुणद्युतिसुन्दरः कलावान् ।
इह जगति महोत्‍सवस्य हेतुर्नयनवतामुदियाय बालचन्द्रः ॥' (माल० २।१०)
इत्यादि । यथा वा—
'मखशतपरिपूतं गोत्रमुद्भासितं यत्सदसि निबिडचैत्यब्रह्मघोषैः पुरस्तात् ।
मम निधनदशायां वर्तमानस्य पापैस्तदसद्दशमनुष्यैर्घोष्यते घोषणायाम् ॥'
अथ धीरोदात्तः—
महासत्त्वोऽतिगम्भीरः क्षमावानविकत्थनः ॥ ४ ॥
स्थिरो निगूढाहंकारो धीरोदात्तो दृढव्रतः ।
महासत्त्वः=शोकक्रोधाद्यनभिभूतान्तःसत्त्वः । अविकत्थनः=अनात्मश्लाघनः ।
निगूढाहंकारः=विनयच्छन्नावलेपः । दृढव्रतः=अङ्गीकृतनिर्वाहको धीरोदात्तः ।
यथा नागानन्दे (५।१६)—जीमूतवाहनः—
'शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति ।
तृप्तिं न पश्यामि तवैव तावत्किं भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मन् ॥'
यथा च रामं प्रति—
'आहूतस्याभिषेकाय विसृष्टस्य वनाय च ।
न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥'
यच्च केषांचित्स्थैर्यादीनां सामान्यगुणानामपि विशेषलक्षणे क्वचित्संकीर्तनं
तत्तेषां तत्राधिक्यप्रतिपादनार्थम् । ननु च कथं जीमूतवाहनादिर्नागानन्दादा-
वुदात्त इत्युच्यते । औदात्यं हि नाम सर्वोत्कर्षेण वृत्तिः । तच्च विजिगीषोरे-
वोपपद्यते । जीमूतवाहनस्तु निर्जिगीषुतयैव कविना प्रतिपादितः । यथा—
'तिष्ठन्भाति पितुः पुरो भुवि यथा सिंहासने किं तथा
यत्संवाहयतः सुखं हि चरणौ तातस्य किं राज्यतः ।
किं भुक्ते भुवनत्रये धृतिरसौ भुक्तोज्झिते या गुरो-
रायासः खलु राज्यमुज्झितगुरोस्तन्नास्ति कश्चिद्गुणः ॥' (नागा० १।७ )
इत्यनेन ।
'पित्रोर्विधातुं शुश्रूषां त्यक्त्वैश्वर्यं क्रमागतम् ।
वनं याम्यहमप्येष यथा जीमूतवाहनः ॥' ( नागा० १।४ )
इत्यनेन च । अतोऽस्यात्यन्तशमप्रधानत्वात् परमकारुणिकत्वाच्च वीतरागवच्छा-
न्तता । अन्यच्चात्रायुक्तं यत्तथाभूतं राज्यसुखादौ निरभिलापं नायकमुपादाया-
न्तरा तथाभूतमलयवत्यनुरागोपवर्णनम्, यच्चोक्तं सामान्यगुणयोगी द्विजादिर्धी-
रशान्त इति, तदपि पारिभाषिकत्वादवास्तवमित्यभेदकम् । अतो वस्तुस्थित्या
बुद्ध-युधिष्ठिर-जीमूतवाहनादिव्यवहाराः शान्ततामाविर्भावयन्ति । अत्रोच्यते—
द० ४

: पेक्षत्वेनाविर्भावादुपात्तावस्थातोऽवस्थान्तराभिधानमङ्गाङ्गिनोरप्यविरुद्धम् ।Wait, look atतोऽवस्थान्तराभिधानमङ्गाङ्गिनोरप्यविरुद्धम्: Wait, in तोऽवस्थान्तराभिधानमङ्गाङ्गिनो: Look at धान: धानorल: धान! Wait, is there a broken letter? In भिधानमङ्गाङ्गिनोरप्यविरुद्धम्, the धाorल? Look at भिधान: भि+धा(broken top?) +न->भिधान! Wait, it's अभिधानमङ्गाङ्गिनोरप्यविरुद्धम्`!

Let's review the whole text line by line to ensure 100% precision:

३८ दशरूपकं [ प्रकाशः २
यत्तावदुक्तं सर्वोत्कर्षेण वृत्तिरौदार्य्यमिति, न तज्जीमूतवाहनादौ परिहीयते ।
न ह्येकरूपैव विजिगीषुता । यः केनापि शौर्यत्यागदयादिनान्यानतिशेते स
विजिगीषुः, न यः परापकारेणार्थग्रहादिप्रवृत्तः । तथात्वे च मार्गदूषकादेर

श्लो० ५–७ ] अवलोकसमेतम् । ३९
अथ शृङ्गारनेत्रवस्थाः—
स दक्षिणः शठो धृष्टः पूर्वां प्रत्यन्यया हृतः ॥ ६ ॥
नायकप्रकरणात्पूर्वां नायिकां प्रत्यन्ययाऽपूर्वनायिकयापहृतचित्तस्त्र्यवस्थो वक्ष्य-
माणभेदेन स चतुरवस्थः । तदेवं पूर्वोक्तानां चतुर्णां प्रत्येकं चतुरवस्थत्वेन
षोडशधा नायकः ।
तत्र—
दक्षिणोऽस्यां सहृदयः
योऽस्यां ज्येष्ठायां हृदयेन सह व्यवहरति स दक्षिणः । यथा ममैव—
'प्रसीदत्यालोके किमपि किमपि प्रेमगुरवो
रतिक्रीडाः कोऽपि प्रतिदिनमपूर्वोऽस्य विनयः ।
सविश्रम्भः कश्चित्कथयति च किंचित्परिजने
न चाहं प्रत्येमि प्रियसखि किमप्यस्य विकृतिम् ॥'
यथा वा (मालवि० ३।३)—
'उचितः प्रणयो वरं विहन्तुं बहवः खण्डनहेतवो हि दृष्टाः ।
उपचारविधिर्मनस्विनीनां ननु पूर्वाभ्यधिकोऽपि भावशून्यः ॥'
अथ शठः—
गूढविप्रियकृच्छठः ।
दक्षिणस्यापि नायिकान्तरापहृतचित्ततया विप्रियकारित्वाविशेषेऽपि सहृद-
यत्वेन शठाद्विशेषः । यथा—
'शठोऽन्यस्याः काञ्चीमणिरणितमाकर्ण्य सहसा
यदाश्लिष्यन्नेव प्रशिथिलभुजग्रन्थिरभवः ।
तदेतत्काचक्षे घृतमधुमयं लद्बहुवचो-
विषेणाघूर्णन्ती किमपि न सखी मे गणयति ॥' (अमरु० श्लो० १०९)
अथ धृष्टः—
व्यक्ताङ्गवैकृतो धृष्टो
यथामरुशतके (श्लो० ६०)—
'लाक्षालक्ष्म ललाटपट्टमभितः केयूरमुद्रा गले
वक्त्रे कज्जलकालिमा नयनयोस्ताम्बूलरागोऽपरः ।
दृष्ट्वा कोपविधायि मण्डनमिदं प्रातश्चिरं प्रेयसो
लीलतामरसोदरे मृगदृशः श्वासाः समाप्तिं गताः ॥”
भेदान्तरमाह—
ऽनुकूलस्त्वेकनायिकः ॥ ७ ॥
यथा—
'अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगतं सर्वास्ववस्थासु य-
द्विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः ।

कालेनावरणाल्पयातपरिणते यत्स्नेहसारे स्थितं
भद्रं तस्य सुमानुषस्य कथमप्येकं हि तत्प्राप्यते ॥'
किमवस्थः पुनरेषां वत्सराजादिर्नाटिकानायकः स्यादित्युच्यते । पूर्वमनुप-
जातनायिकान्तरानुरागोऽनुकूलः । परतस्तु दक्षिणः । ननु च गूढविप्रियकारि-
त्वाद्व्यक्ततरविप्रियत्वाच्च शाठ्यधार्ष्ट्येऽपि कस्मान्न भवतः । न तथाविधविप्रि-
यत्वेऽपि वत्सराजादेराप्रबन्धसमाप्तेर्ज्येष्ठां नायिकां प्रति सहृदयत्वाद्राक्षिण्यतैव ।
न चोभयोर्ज्येष्ठाकनिष्ठयोर्नायकस्य स्नेहेन न भवितव्यमिति वाच्यमविरोधात् ।
महाकविप्रबन्धेषु च—
'स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वरसुता वारोऽङ्गराजस्वसु-
र्द्यूते रात्रिरियं जिता कमलया देवी प्रसाद्या च ।
इत्यन्तःपुरसुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते
देवेनाप्रतिपत्तिमूढमनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः ॥'
इत्यादावपक्षपातेन सर्वनायिकासु प्रतिपत्त्युपनिबन्धनात् ।
तथा च भरतः—
'मधुरस्त्यागी रागं न याति मदनस्य नापि वशमेति ।
अवमानितश्च नार्या विरज्यते स तु भवेज्ज्येष्ठः ॥'
इत्यत्र 'न रागं याति न मदनस्य वशमेति' इत्यनेनासाधारण एकस्यां स्नेहो निषिद्धो
दक्षिणेस्येति । अतो वत्सराजादेराप्रबन्धसमाप्ति स्थितं दाक्षिण्यमिति । षोड-
शानामपि प्रत्येकं ज्येष्ठमध्यमाधमत्वेनाष्टाचत्वारिंशन्नायकभेदा भवन्ति ।
सहायानाह—
पताकानायकस्त्वन्यः पीठमर्दो विचक्षणः ।
तस्यैवानुचरो भक्तः किंचिदूनश्च तद्गुणैः ॥ ८ ॥
प्रागुक्तप्रासङ्गिकेतिवृत्तविशेषः पताका तन्नायकः पीठमर्दः प्रधानेतिवृत्तना-
यकस्य सहायः । यथा मालतीमाधवे मकरन्दः, रामायणे सुग्रीवः ।
सहायान्तरमाह—
एकविद्यो विटश्चान्यो हास्यकृच्च विदूषकः ।
गीतादिविद्यानां नायकोपयोगिनीनामेकस्या विद्याया वेदिता विटः । हास्य-
कारी विदूषकः । अस्य विकृताकारवेषादित्वं हास्यकारित्वेनैव लभ्यते । यथा
शेखरको नागानन्दे विटः । विदूषकः प्रसिद्ध एव ।
अथ प्रतिनायकः—
लुब्धो धीरोद्धतः स्तब्धः पापकृद्व्यसनी रिपुः ॥ ९ ॥
तस्य नायकस्येत्थंभूतः प्रतिपक्षनायको भवति । यथा रामयुधिष्ठिरयो रावण-
दुर्योधनौ ।

श्लो० ८–१२ ] अवलोकसमेतम् । ४१
अथ सात्त्विका नायकगुणाः—
शोभा विलासो माधुर्यं गाम्भीर्यं १धैर्यतेजसी ।
ललितौदार्यमित्यष्टौ २सत्त्वजाः पौरुषा गुणाः ॥ १० ॥
तत्र—
नीचे घृणाऽधिके स्पर्धा शोभायां शौर्यदक्षते ।
नीचे घृणा । यथा वीरचरिते ( १।३७ )—
‘उत्तालताडकोत्पातदर्शनेऽप्यप्रकम्पितः ।
नियुक्तस्तत्प्रमाथाय स्त्रैणेन विचिकित्सति ॥’
गुणाधिकैः स्पर्धा यथा—
‘एतां पश्य पुरःस्थलीमिह किल क्रीडाकिरातो हरः
कोदण्डेन किरीटिना सरभसं चूडान्तरे ताडितः ।
इत्याकर्ण्य कथाद्भुतं हिमनिधावद्रौ सुभद्रापते-
र्मन्दं मन्दमकारि येन निजयोर्दोर्दण्डयोर्मण्डलम् ॥’
शौर्यशोभा यथा, ममैव—
‘अन्ध्रैः स्वैरपि संयताग्रचरणो मूर्च्छाविरामक्षणे
स्वाधीनव्रणिताङ्गशस्त्रनिचितो रोमोद्गमं वर्मयन् ।
भग्नानुद्वलयन्निजान्परभटांस्तर्जयन्निष्ठुरं
धन्यो धाम जयश्रियः पृथुरणस्तम्भे पताकायते ॥’
दक्षशोभा यथा वीरचरिते ( १।५३ )—
‘स्फूर्जद्वज्रसहस्रनिर्मितमिव प्रादुर्भवत्यग्रतो
रामस्य त्रिपुरान्तकृद्विषद्विषदं तेजोभिरिद्धं धनुः ।
शुण्डारः कलमेन यद्वदचले वत्सेन दोर्दण्डक-
स्तस्मिन्नाहित एव गर्जितगुणं कृष्टं च भग्नं च तत् ॥’
अथ विलासः—
गतिः सधैर्या दृष्टिश्च विलासे सस्मितं वचः ॥ ११ ॥
यथा ( उ० च० ६।१९ )—
‘दृष्टिस्तृणीकृतजगत्त्रयसत्त्वसारा धीरोद्धता नमयतीव गतिर्धरित्रीम् ।
कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुतां दधानो वीरो रसः किमयेत्युत दर्प एव ॥’
अथ माधुर्यम्—
श्लक्ष्णो विकारो माधुर्ये संक्षोभे सुमहत्यपि ।
महत्यपि विकारहेतौ मधुरो विकारो माधुर्यम् । यथा ( हनु० ना० १।१९ )—
‘कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुषि
स्मरस्मेरं गण्डोड्डमरपुलकं वक्त्रकमलम् ।
मुहुः पश्यञ्शृण्वन्रजनिचरसेनाकलकलं
जटाजूटग्रन्थि द्रढयति रघूणां परिवृढः ॥’
१ ‘स्थैर्य’ इति पाठः. २ ‘सात्त्विकाः’ इति पाठः.