दशरूपक (आचार्य धनञ्जय - धनिक प्रणीत अवलोक टीका एवं सविस्तार हिन्दी व्याख्या सटीक)

श्लो० ४८-५० ] अवलोकसमेतम् । २७
नेनान्यपरेणापि दुःखावसानकार्यस्य संग्रहादादानम् । यथा च 'जगत्स्वामिललाभः
प्रभोः' ( ४।१९ ) इति दर्शितमेवम् । इत्येतानि त्रयोदशावमर्शाङ्गानि । तत्रैतेषा-
मपवादशक्तिव्यवसायप्ररोचनादानानि प्रधानानीति ।
अथ निर्वहणसंधिः—
बीजवन्तो मुखाद्यर्था विप्रकीर्णा यथायथम् ॥ ४८ ॥
ऐकार्थ्यमुपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत् ।
यथा वेणीसंहारे ( पृ० १९७ )—‘कञ्चुकी—( उपसृत्य सहर्षम् । ) महा-
राज, वर्धसे वर्धसे । अयं खलु कुमारभीमसेनः सुयोधनक्षतजारुणीकृतसकलशरीरो
दुर्लक्ष्यव्यक्तिः ।’ इत्यादिना द्रौपदीकेशसंयमनादिमुखसंध्यादिबीजानां निजनिजस्था-
नोपक्षिप्तानानेकार्थतया योजनम् ।
यथा च रत्नावल्यां ( पृ० १७७ ) सागरिकारत्नावलीवसुभूतिबाभ्रव्यादीनामर्थानां
मुखसंध्यादिषु प्रकीर्णानां वत्सराजैकार्थ्यार्थत्वम् । ‘वसुभूतिः—( सागरिकां निर्व-
र्ण्यापवार्य । ) बाभ्रव्य, सुसदृशीयं राजपुत्र्या ।’ इत्यादिना दर्शितमिति निर्वहणसंधिः ।
अथ तदङ्गानि—
संधिर्विबोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम् ॥ ४९ ॥
प्रसादानन्दसमयाः कृतिभापोपगूहनाः ।
पूर्वभावोपसंहारौ प्रशस्तिश्च चतुर्दश ॥ ५० ॥
यथोद्देशं लक्षणमाह—
संधिर्बीजोपगमनं
यथा रत्नावल्याम् ( पृ० १७७ )—**‘वसुभूतिः—**बाभ्रव्य, सुसदृशीयं
राजपुत्र्या । बाभ्रव्यः—ममाप्येवमेव प्रतिभाति ।’ इत्यनेन नायिकाबीजोपगमात्
संधिरिति ।
यथा च वेणीसंहारे ( पृ० २०१ )—‘भीमः—भवति यज्ञवेदिसंभवे, स्मरति
भवती यत्तन्मयोक्तम्,—
चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघातसंचूर्णितोरुयुगलस्य सुयोधनस्य ।
स्त्यानावबद्धघनशोणितशोणपाणिरुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि भीमः ॥’
( वे० सं० १।२१ )
इत्यनेन मुखोपक्षिप्तस्य बीजस्य पुनरुपगमात् संधिरिति ।
अथ विबोधः—
विबोधः कार्यमार्गणम् ।
यथा रत्नावल्याम् ( पृ० १९० )—‘वसुभूतिः (निरूप्य ।) देव, कुत इयं
कन्यका ? **राजा—**देवी जानाति । **वासवदत्ता—**अज्जउत्त, एसा सागरादो
१ ‘आर्यपुत्र, एषा सागरात्प्राप्तेति भणित्वामात्ययौगन्धरायणेन मम हस्ते निहिता,
अत एव सागरिकेति शब्द्यते ।’ इति च्छाया.