सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

५८६ बृहत्संहिता
का व्रण शुभ नहीं होता है तथा वंश ( खड्ग के उच्च भाग में ) अनुगत ( स्थित )
नाना आकृति वाले व्रण भी शुभ नहीं होते हैं ।। ३ ।।
कृकलासः प्राणिविशेषः । काककङ्कौ प्रसिद्धौ । क्रव्यादा मांसाशिनो विहङ्गाः श्येन-
गृध्रप्रभृतयः । कबन्धश्छिन्नशिराः पुमान् । वृश्चिकः कीटजातिः । एतेषां सदृशी आकृतिर्येषां
ते व्रणाः खड्गे अशोभना अशुभदाः, तथा वंशानुगताः, वंशशब्देन खड्गमध्य उच्चभाग
उच्यते। तत्र ये अनुगताः स्थिताः प्रभूताश्च बहवोऽपि श्वाकृतयस्तेऽप्यशुभा एव ।। ३ ।।
अन्यल्लक्षणमाह—
स्फुटितो ह्रस्वः कुण्ठो वंशच्छिन्नो न दृङ्मनोऽनुगतः ।
अस्वन इति चानिष्टः प्रोक्तविपर्यस्त इष्टफलः ।। ४ ।।
फटा हुआ, छोटा, टूटा हुआ, वंशप्रदेश से कटा हुआ, दृष्टि और मन से अप्रिय तथा
शब्दरहित खड्ग अशुभकारी और इसके विपरीत लक्षणयुक्त खड्ग शुभकारी होता है ।
स्फुटितः क्वचित् क्वचिदुच्चाटित इव दृश्यते । ह्रस्वः प्रमाणहीनः । कुण्ठो भग्नः ।
वंशच्छिन्नो वंशप्रदेशाद्विच्छिन्न इव दृश्यते, न च दृङ्मनोऽनुगतः । दृशोश्चक्षुषोर्मनसश्चित्तस्य
यो नानुगतो न प्रियः । अस्वनो निःशब्दो यस्याऽऽहतस्य शब्दो नोत्पद्यत इति । एवंविधोऽनिष्टो
न शुभः । प्रोक्तविपर्यस्त इष्टफलः । उक्तदोषलक्षणेभ्यो विपर्यस्तो विपरीतलक्षणस्य इष्ट-
फलः शुभफलः । अस्फुटितो दीर्घस्तीक्ष्णो वंशप्रदेशादविच्छिन्नो दृङ्मनोऽनुगतः सस्वन
इति शुभलक्षणानि । एतैर्युक्त इष्टफलः ।। ४ ।।
अथ खड्गचेष्टितमाह—
क्वणितं मरणायोक्तं पराजयाय प्रवर्तनं कोशात् ।
स्वयमुद्गीर्णे युद्धं ज्वलिते विजयो भवति खड्गे ।। ५ ।।
खड्ग से अचानक शब्द हो तो मरण, म्यान से नहीं निकलता हो तो पराजय,
म्यान से अपने-आप निकल जाय तो युद्ध और अनायास खड्ग प्रज्ज्वलित हो जाय तो
विजय होती है ।। ५ ।।
स्वयमेव खड्गस्य क्वणितं शब्दो मरणायोक्तम् । खड्गस्वामिनो मृत्यवे कथितम् ।
कोशात् परिवारादप्रवर्तनमनिर्गमनं युद्धकाले पराजयाय भवति। स्वयमुद्गीर्णे परीवारात्
स्वयमेव निर्गते खड्गे युद्धं संग्रामो भवति । संग्रामकाले ज्वलिते सज्वाले खड्गे विजयो
भवति ।। ५ ।।
अथ परिभाषार्थमाह—
नाकारणं विवृणुयान्न विघट्टयेच्च
पश्येन्न तत्र वदनं न वदेच्च मूल्यम् ।
देशं न चास्य कथयेत् प्रतिमानयेन्न
नैव स्पृशेन्नृपतिरप्रयतोऽसियष्टिम् ।। ६ ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

खड्गलक्षणाध्यायः ५८७
राजा अकारण खड्ग को म्यान से न निकाले, न चलाये, उसमें अपना मुख न
देखे, उसकी कीमत न बतावे, उसका उत्पत्तिस्थान न बतावे, अङ्गुलियों से न नापे और
असंयत होकर उसको स्पर्श न करे।।६।।
नृपती राजा असियष्टिं खड्गयष्टिकमकारणं निष्प्रयोजनं न विवृणुयाद् विगतावरणं
न कुर्यात्, नोद्घाटयेदित्यर्थः, तथा अकारणं न विघट्टयेद् न चालयेत्। तत्र तस्यां खड्ग-
यष्टौ वदनं मुखं न पश्येद् न निरीक्षयेत्, तथा अकारणं मूल्यं न वदेद् न ब्रूयात्। तथा
खड्गस्य देशं जातिं न कथयेत्। अमुकदेशजोऽयं खड्ग इति। न प्रतिमानयेद् नाङ्गुलै-
र्मिनुयात्, तथा अप्रयतोऽसमाहितोऽपि यष्टिं न स्पृशेत्।।६।।
अन्यल्लक्षणमाह—
गोजिह्वासंस्थानो नीलोत्पलवंशपत्रसदृशश्च।
करवीरपत्रशूलाग्रमण्डलाग्राः प्रशस्ताः स्युः ॥७॥
गाय के जीभ के समान आकृति वाला, नीलकमलदल के सदृश, बाँस के पत्रसदृश,
करवीर फूल के पत्रसदृश, शूल की तरह अग्र भाग वाला और वर्तुलाकार अग्र भाग
वाला खड्ग प्रशस्त होता है।।७।।
एते खड्गाः प्रशस्ताः स्युर्भवेयुः। के? ते, गोजिह्वासंस्थानः। यत्र गोजिह्वासदृशी
आकृतिः तथा नीलोत्पलवंशपत्रसदृशः, कुवलयदलाकृतिः। वंशपत्रसदृशश्च यः, करवीर-
पत्रसदृशो वा, तथा शूलाग्रः शूलाकारमयं यस्य। मण्डलाग्रो मण्डलाकारमयं परिवर्तुलं
यस्य यथाभूत इति।।७।।
अन्यच्चाह—
निष्पन्नो न छेद्यो निकषैः कार्यः प्रमाणयुक्तः सः।
मूले म्रियते स्वामी जननी तस्याग्रतश्छिन्ने ॥८॥
यदि खड्ग प्रमाण से अधिक हो जाय तो उसको काटना नहीं चाहिये, किन्तु घिसकर
प्रमाणतुल्य करना चाहिये। यदि खड्ग को मूल भाग से काटे तो राजा और अग्रभाग से
काटे तो उसकी माता की मृत्यु होती है।।८।।
खड्गो निष्पन्नः कदाचित् प्रमाणादधिको भवति, तदा न छेद्यो न कल्पनीयः। स
खड्गो निकषैर्निघर्षणैः प्रमाणयुक्तः कार्यः। कल्पिते तत्र दोषमाह—मूले म्रियते स्वामीति।
तस्य खड्गस्य मूले छिन्ने स्वामी प्रभुर्म्रियते विपद्यते। अग्रतश्छिन्ने जननी, तस्य
स्वामिनो माता म्रियते। तथा च काश्यपः—
उत्पन्नो न पुनश्छेद्यो निष्पन्नो यः प्रमाणतः।
मुष्ट्या भङ्गे म्रियेत् स्वामी तदग्रे तस्य मातरम्।।
तस्मान्न छेदयेत् खड्गमात्मनोऽशुभदं यतः।
निघर्षणैः प्रमाणस्थः कार्यो येन शुभो भवेत्।। इति।।८।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

५८८ बृहत्संहिता
अथ खड्गमुष्टौ दृष्टायां व्रणज्ञानमाह—
यस्मिन् त्सरुप्रदेशे व्रणो भवेत् तद्वदेव खड्गस्य।
वनितानामिव तिलको गुह्ये वाच्यो मुखे दृष्ट्वा ॥९॥
जिस तरह स्त्रियों के मुख पर तिल देखकर गुह्य स्थानीय तिल बताया जाता है,
उसी तरह खड्ग की मूठ में दाग देखकर उसके मध्य में व्रण ( छेद ) कहना चाहिये ॥९॥
खड्गस्य या शिखा मुष्टावन्तः प्रविशति स प्रदेशः त्सरुशब्दवाच्यः। यस्मिन्
त्सरुप्रदेशे ग्रहणविभागे मूले मध्ये यो वा व्रणश्छिद्रं भवेत् स्यात्, तद्वत्तेनैव प्रकारेण
खड्गस्य मूले मध्ये अग्रे वा भवेत्। एतदुक्तं भवति—यदि मुष्टिमूले व्रणो दृश्यते तदा
खड्गस्यापि मूले व्रणो वाच्यः। अनेनानुसारेणान्तरालेऽपि योज्यम्। अत्र दृष्टान्तमाह—
वनितानामिव तिलक इति। वनितानां स्त्रीणां यथा तिलकं मुखे दृष्ट्वा अवलोक्य
स एव गुह्येऽपि वाच्यो वक्तव्यः। एवं यस्मिन् खड्गे मुष्टौ व्रणो भवति तस्मिन्निश्चयान्मध्ये
व्रणोऽग्रे च वाच्यः॥९॥
अत्र व्रणज्ञानोपायमाह—
अथवा स्पृशति यदङ्गं प्रष्टा निस्त्रिंशभृत्तदवधार्य।
कोशस्थस्यादेश्यो व्रणोऽस्ति शास्त्रं विदित्वेदम् ॥१०॥
यदि कोई खड्गधारी पुरुष आकर प्रश्न करे कि 'इस खड्ग में व्रण है या नहीं' तो
उस समय वह प्रश्नकर्ता जिस अङ्ग का स्पर्श करता हो, उसको निश्चय करके वक्ष्यमाण
शास्त्र को जान कर कोशस्थित खड्ग में व्रण कहना चाहिये ॥१०॥
वाशब्दः प्रकारे। अथवा निस्त्रिंशभृत्प्रष्टा खड्गे गृहीते ससंशयः पृच्छति, यथा
अस्मिन् खड्गे व्रणोऽस्ति न वेति। तत्रायमुपायः—तस्मिन् काले यल्लग्नं वर्तते तस्य
यदि केन्द्रस्थः पापग्रहो भवति, तदा निश्चयातस्मिन् खड्गे व्रणो भवति। एवं व्रणे ज्ञाते
सति स निस्त्रिंशभृत्प्रष्टा यदङ्गं स्वावयवं स्पृशति तदङ्गं समवधार्यावलोक्य कोशस्थस्यैव
खड्गस्य व्रण आदेश्यो वक्तव्यः। इदं वक्ष्यमाणमपि शास्त्रं विदित्वा ज्ञात्वा॥१०॥
तच्चाह—
शिरसि स्पृष्टे प्रथमेऽङ्गुले द्वितीये ललाटसंस्पर्शे।
भ्रूमध्ये च तृतीये नेत्रे स्पृष्टे चतुर्थे च ॥११॥
यदि प्रश्नकर्ता शिर को स्पर्श करे तो खड्ग मूल से प्रथम अङ्गुल में, ललाट का
स्पर्श करे तो द्वितीय अङ्गुल में, भ्रूमध्य का स्पर्श करे तो तृतीय अङ्गुल में और नेत्र का
स्पर्श करे तो चतुर्थ अङ्गुल में व्रण कहना चाहिये॥११॥
निस्त्रिंशभृत्प्रष्टा पृच्छाकाले यद्यात्मीयं शिरः स्पृशति, तदा खड्गस्य मूलादेव
प्रथमेऽङ्गुले व्रणो वाच्यः। एवं ललाटसंस्पर्शे द्वितीयेऽङ्गुले, भ्रूमध्ये स्पृष्टे तृतीयेऽङ्गुले,
नेत्रे नयने दक्षिणे वामे वा स्पृष्टे चतुर्थेऽङ्गुले वाच्यः॥११॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

खड्गलक्षणाध्यायः ५८९
अन्यदप्याह—
नासौष्ठकपोलहनुश्रवणग्रीवांसके च पञ्चाद्याः ।
उरसि द्वादशसंस्थस्त्रयोदशे कक्षयोर्ज्ञेयः ॥१२॥
नासिका का स्पर्श करे तो पञ्चम अङ्गल में, ओठ का स्पर्श करे तो छठे अङ्गुल में,
गाल का स्पर्श करे तो सप्तम अङ्गुल में, ठोढ़ी का स्पर्श करे तो अष्टम अङ्गुल में, कान
का स्पर्श करे तो नवम अङ्गुल में, गरदन का स्पर्श करे तो दशम अङ्गुल में, कन्धे का
स्पर्श करे तो एकादश अङ्गुल में, छाती का स्पर्श करे तो बारहवें अङ्गुल में और कोखों
का स्पर्श करे तो तेरहवें अङ्गुल में व्रण कहना चाहिये ॥१२॥
नासायां स्पृष्टायां पञ्चमेऽङ्गुले व्रणो वाच्यः। ओष्ठयोः स्पर्शने षष्ठेऽङ्गुले। कपोलौ
मुखगण्डौ, तयोः स्पर्शने सप्तमेऽङ्गुले। हनुस्पर्शेऽष्टमेऽङ्गुले। श्रवणौ कर्णौ, तयोः
स्पर्शने नवमे। ग्रीवा शिरोधरा, तस्याः स्पर्शने दशमे। अंसौ स्कन्धौ, तयोः स्पर्शने
एकादशे। एवं पञ्चाद्याः, पञ्चादित आरभ्य। उरसि वक्षसि स्पृष्टे द्वादशसंस्थो द्वादशेऽङ्गुले
व्रणो वक्तव्यः। कक्षयोः स्पृष्टयोस्त्रयोदशेऽङ्गुले व्रणो वाच्य इति ॥१२॥
अन्यदप्याह—
स्तनहृदयोदरकुक्षिनाभौ तु चतुर्दशादयो ज्ञेयाः ।
नाभीमूले कट्यां गुह्ये चैकोनविंशतितः ॥१३॥
स्तन का स्पर्श करे तो चौदहवें अङ्गुल में, हृदय का स्पर्श करे तो पन्द्रहवें अङ्गुल
में, पेट का स्पर्श करे तो सोलहवें अङ्गुल में, कुक्षि का स्पर्श करे तो सत्रहवें अङ्गुल में,
नाभि का स्पर्श करे तो अट्ठारहवें अङ्गुल में, नाभि के मूल का स्पर्श करे तो उन्नीसवें
अङ्गुल में, कटिप्रदेश का स्पर्श करे तो बीसवें अङ्गुल में और गुह्य स्थान का स्पर्श करे
तो इक्कीसवें अङ्गुल में व्रण कहना चाहिये ॥१३॥
स्तनस्पर्शे चतुर्दशेऽङ्गुले व्रणो वक्तव्यः। हृदयस्पर्शने पञ्चदशे। उदरसंस्पर्शे षोडशे।
कुक्षिस्पर्शने सप्तदशे। नाभिसंस्पर्शने अष्टादशे। एवं चतुर्दशादयो ज्ञेया ज्ञातव्याः।
नाभिमूलं नाभेरधोभागः, तत्स्पर्शने एकोनविंशे। कटिस्पर्शने विंशे। गुह्यस्पर्शने एकविंशे।
एवमेकोनविंशतितस्तदारभ्य॥१३॥
अन्यदप्याह—
ऊर्वोर्द्वाविंशे स्यादूर्वोर्मध्ये व्रणस्त्रयोविंशे ।
जानुनि च चतुर्विंशे जङ्घायां पञ्चविंशे च ॥१४॥
ऊरु का स्पर्श करे तो बाईसवें अङ्गुल में, ऊरुद्वय के मध्य भाग का स्पर्श करे तो
तेईसवें अङ्गुल में, जानु का स्पर्श करे तो चौबीसवें अङ्गुल में और जङ्घा का स्पर्श करे
तो पच्चीसवें अङ्गुल में व्रण कहना चाहिये ॥१४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

ऊर्वोः स्पर्शने द्वाविंशेऽङ्गुले व्रणो वाच्यः। ऊर्वोर्मध्यभागस्पर्शने त्रयोविंशे। जानुनि
च जानुनोः स्पर्शने चतुर्विंशे। जङ्घायां स्पर्शने च पञ्चविंशे व्रणो वाच्यः।।१४।।
अन्यदप्याह—
जङ्घामध्ये गुल्फे पार्ष्या पादे तदङ्गुलीष्वपि च।
षड्विंशतिकाद् यावत्त्रिंशादिति मतेन गर्गस्य ।।१५।।
जङ्घाओं के मध्य भाग का स्पर्श करे तो छब्बीसवें अङ्गुल में, गुल्फ ( टखना = पाँव
की गांठी ) का स्पर्श करे तो सत्ताईसवें अङ्गुल में, एड़ी का स्पर्श करे तो अट्ठाइसवें अङ्गुल
में, पाँव का स्पर्श करे तो उन्तीसवें अङ्गुल में और पाँव की अङ्गुली का स्पर्श करे तो
तीसवें अङ्गुल में व्रण कहना चाहिये। यह गर्गाचार्य के मत से कहे गये हैं।।१५।।
जङ्घयोर्मध्यभागस्पर्शने षड्विं‍शेऽङ्गुले व्रणो वाच्यः। गुल्फस्पर्शने सप्तविंशे।
पार्ष्णिस्पर्शनेऽष्टाविंशे। पादस्पर्शने एकोनत्रिंशे। पादाङ्गुलीस्पर्शने त्रिंशे। एवं षड्विंशादङ्गुलात्
प्रभृति यावत्त्रिंशदङ्गुलानि तावद्वाच्यम्। इत्यनेन प्रकारेण गर्गस्य मुनेर्मतेनेति। तथा च
गर्गः—
शिरो ललाटं भ्रूमध्यं नेत्रघ्राणकपोलकम्।
हनुश्रोत्रं तथा ग्रीवा स्कन्धो वक्षश्च कक्षकम्।।
स्तनौ हृत् क्रोडकुक्षी च नाभिस्तन्मूलमेव च ।
कटिगुह्योरुमध्यं च जानुजङ्घे तयोरधः।।
गुल्फं पार्ष्णिस्तथा पादमङ्गुलिस्पर्शने ध्रुवम्।
मूलात् प्रभृति खड्गेऽपि व्रणं त्रिंशाङ्गुलं वदेत्।। इति।।१५।।
अथैतेषां व्रणानां फलान्याह—
पुत्रमरणं धनाप्तिर्धनहानिः सम्पदश्च बन्धश्च।
एकाद्यङ्गुलसंस्थैर्व्रणैः फलं निर्दिशेत् क्रमशः ।।१६।।
एक आदि अङ्गुल में व्रण हो तो क्रम से पुत्रमरण आदि फल कहना चाहिये। जैसे
प्रथम अङ्गुल में व्रण हो तो पुत्र का मरण, द्वितीय में धन की प्राप्ति, तृतीय में धनहानि,
चतुर्थ में सम्पत्ति और पञ्चम में बन्धन कहना चाहिये।।१६।।
मूलात् प्रभृति प्रथमेऽङ्गुले यदि व्रणो दृश्यते, तदा पुत्रमरणं सुतमृत्युः स्वामिनो
भवति। द्वितीये धनाप्तिर्वित्तलाभः। तृतीये धनहानिरर्थनाशः। चतुर्थे सर्वार्थानां सम्पदः।
पञ्चमे बन्धो बन्धनम्। एवमेकाद्यङ्गुलसंस्थैर्व्रणैः क्रमशः क्रमेण पारिपाट्या फलं निर्दिशेद्
वदेत्।।१६।।
अन्येष्वाह—
सुतलाभः कलहो हस्तिलब्धयः पुत्रमरणधनलाभौ।
क्रमश‍ो विनाशवनिताप्तिचित्तदुःखानि षट्प्रभृति ।।१७।।

खड्गलक्षणाध्यायः ५९१
षष्ठ आदि अङ्गुल में व्रण हो तो क्रम से सुतलाभ आदि फल कहना चाहिये। जैसे
छठे अङ्गुल में व्रण हो तो पुत्रलाभ, सातवें में कलह, आठवें में हाथी का लाभ, नवें में
पुत्रमरण, दशवें में धनलाभ, ग्यारहवें में विनाश, बारहवें में स्त्री की प्राप्ति और तेरहवें
अङ्गुल में व्रण हो तो मन में दुःख होता है॥१७॥
सुतलाभः पुत्राप्तिः षष्ठेऽङ्गुले। कलहः सप्तमे। हस्तिलब्धिर्गजलाभोऽष्टमे। पुत्रमरणं
सुतविनाशो नवमे। धनलाभो वित्तागमो दशमे। विनाशो मरणमेकादशे। वनिताप्तिः
स्त्रीलाभो द्वादशे। चित्तदुःखं त्रयोदशे। एवं षट्प्रभृति षडादिष्वङ्गुलेषु क्रमशः क्रमेण
विनिर्दिशेत् फलम्॥१७॥
अन्येष्वप्याह—
लब्धिर्हानिः स्त्रीलब्धयो वधो वृद्धिर्मरणपरितोषाः ।
ज्ञेयाश्चतुर्दशादिषु धनहानिश्चैकविंशे स्यात् ॥१८॥
यदि चौदहवें अङ्गुल में व्रण हो तो लाभ, पन्द्रहवें में हानि, सोलहवें में स्त्रीलाभ,
सत्रहवें में वध, अट्ठारहवें में वृद्धि, उन्नीसवें में मरण और बीसवें अंगुल में व्रण हो तो
प्रसन्नता होती है तथा इक्कीसवें अंगुल में व्रण हो तो धनहानि होती है॥१८॥
लब्धिरर्थलाभश्चतुर्दशेऽङ्गुले। हानिरर्थनाशः पञ्चदशे। स्त्रीलब्धियोषित्प्राप्तिः षोडशे।
वधो मरणं सप्तदशे। वृद्धिरर्थादीनामष्टादशे। मरणमेकोनविंशे। परितोषश्चित्ततुष्टिर्विंशे।
एवं चतुर्दशादिष्वङ्गुलेषु फलक्षयो ज्ञेयो ज्ञातव्यः। एकविंशे धनहानिर्वित्तनाशः स्याद्
भवेत्॥१८॥
अन्येष्वाह—
वित्ताप्तिरनिर्वाणं धनागमो मृत्युसम्पदोऽस्वत्वम् ।
ऐश्वर्यमृत्युराज्यानि च क्रमात् त्रिंशदिति यावत् ॥१९॥
बाईसवें अंगुल में व्रण हो तो धन का लाभ, तेईसवें में मृत्यु, चौबीसवें में
धनलाभ, पच्चीसवें में मरण, छब्बीसवें में सम्पत्ति, सत्ताईसवें में निर्धनता, अट्ठाईसवें
में ऐश्वर्य, उनतीसवें में मरण और तीसवें अंगुल में व्रण हो तो राज्यलाभ होता
है॥१९॥
वित्ताप्तिर्धनागमो द्वाविंशे। अनिर्वाणं मृत्युस्त्रयोविंशे। धनागमो वित्तलाभश्चतुर्विंशे।
मृत्युर्मरणं पञ्चविंशे। सम्पदोऽर्थादीनां षड्विंशे। अस्वत्वं निर्धनत्वं सप्तविंशे। ऐश्वर्य-
मष्टाविंशे। मृत्युर्मरणमेकोनत्रिंशे। राज्यं त्रिंशे। एवं क्रमात् परिपाट्या त्रिंशद्यावत्फलानि
वक्तव्यानीति॥१९॥
अतः परमाह—
परतो न विशेषफलं विषमसमस्थास्तु पापशुभफलदाः ।
कैश्चिदफलाः प्रदिष्टास्त्रिंशत्परतोऽग्रमिति यावत् ॥२०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA

५९२ बृहत्संहिता
तीस अंगुल के बाद विशेष फल नहीं होता, किन्तु सामान्य रूप से विषम अंगुल
में व्रण हो तो अशुभ और सम में शुभ फल कहना चाहिये। कोई-कोई ( पराशर आदि
आचार्य ) तीस अंगुल के बाद अग्रभाग तक फलरहित बताते हैं।।२०।।
अतोऽस्मात् त्रिंशतः परतो न विशेषफलं भवति, सामान्याद्विषमसमस्थाश्च पापशुभ-
फलदाः। ये विषमाङ्गुलस्था व्रणास्ते पापफलदा अनिष्टफलदाः, ये च समाङ्गुलस्थास्ते
शुभफलदाः। तथा च गर्गः—
अङ्गुलानि च पञ्चाशत्प्रधानः खड्ग उच्यते।
तदर्धको निकृष्टः स्यात्तन्मध्ये मध्यमः स्मृतः।।
विषमाङ्गुलसंस्थो यो व्रणः सोऽनिष्टदः स्मृतः।
शुभः समाङ्गुलस्थस्तु मध्यगो मध्यमः स्मृतः।।
त्रिंशद्यावद्विनिर्दिष्टमङ्गुलानां फलं ततः।
षोडशाङ्गुलगो ज्ञेयो व्रणो मध्यफलप्रदः।। इति।
कैश्चिदफला इति कैश्चिन्मुनिभिः पराशरादिभिस्त्रिंशत्परतोऽग्रं यावदफला निष्फला
प्रदिष्टा उक्ताः। तथा च पराशरः—
‘तेषां प्रमाणानि। जघन्यमङ्गुलानि पञ्चविंशतिः। मध्यमं त्रिंशत्। उत्तमं चत्वारिंशत्।
अतो हीनमतिरिक्तं वा न धारयेत्। पूर्णात् प्रत्यङ्गुलान्तरितेषु व्रणेष्वनाकृतिषु यावत्त्रिंश-
दङ्गुलं तावत्क्रमात् फलनियमः। पुत्रनाशोऽर्थगमोऽर्थनाशोऽर्थसञ्चयो गृहदाहो मित्रलाभो
व्याधिभयं सुखाप्तिर्ज्ञातिबन्ध आज्ञाप्राधान्यं विपक्षोत्पत्तिर्वाहनलाभः शोकः प्रव्रज्यास्रुत-
ज्ञातिकुलच्छेदो माहात्म्यबललाभः सन्तापः क्लेशः पुत्रलाभो धनागमः शोकः प्रामाण्यमा-
धिपत्यमुपभोगो भयं दौर्भाग्यमैश्वर्यं राजपूजेति। परतः सर्वप्रशस्तं विन्द्यात्’।। इति।।२०।।
अथ गन्धलक्षणमाह—
करवीरोत्पलगजमदघृतकुङ्कुमकुन्दचम्पकसगन्धः ।
शुभदोऽनिष्टो गोमूत्रपङ्कमेदःसदृशगन्धः ॥२१॥
कूर्मवसासृक्क्षारोपमश्च भयदुःखदो भवति गन्धः ।
वैदूर्यकनकविद्युत्प्रभो जयारोग्यवृद्धिकरः ॥२२॥
करवीर, कमल, हाथी के मद, घृत, कुङ्कुम, कुन्द या चम्पापुष्प के समान सुगन्धि
हो तो शुभदायी होता है। गोमूत्र, पङ्क या मेद ( हड्डी के अन्तर्गत तैल भाग ) की तरह
गन्ध हो तो अशुभ फलदायी होता है। कछुआ, मज्जा, रक्त या क्षार की तरह गन्ध हो
तो भय और दुःख देने वाला होता है। वैदूर्यमणि, सुवर्ण या बिजली के समान खड्ग
में कान्ति हो तो जय, आरोग्य और उन्नतिकारक होता है।।२१-२२।।
करवीरं प्रसिद्धम्। उत्पलं नीलोत्पलम्। गजमदं हस्तिमदम्। घृतमाज्यम्। कुङ्कुमं
प्रसिद्धम्। कुन्दः पुष्पविशेषः। चम्पकं पुष्पजातिः। एषां सगन्धः सदृशगन्धः खड्गः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

खड्गलक्षणाध्यायः ५९३
शुभदः । गोमूत्रं प्रसिद्धम् । पङ्कः कर्दमः । मेदः प्रसिद्धम्, अस्थ्यन्तरगतः स्नेहभागः । एषां
सदृशगन्धोऽनिष्टोऽशुभदः खड्गः ।
कूर्मः प्राणी। वसा मज्जा। असृग्रक्तम्। क्षारं प्रसिद्धम्। एषामुपमः सदृशो गन्धो
भयदुःखदो भवति, भयं दुःखं च ददाति। तथा वैदूर्यो मणिविशेषः। कनकं सुवर्णम्।
विद्युत्तडित्। एषां सदृशप्रभः तुल्यकान्तिः खड्गो जयारोग्यवृद्धिकरः, जयमारोग्यं वृद्धिं
च करोति।।२१-२२।।
अथ शस्त्रपानमाह—
इदमौशनसं च शस्त्रपानं रुधिरेण श्रियमिच्छतः प्रदीप्ताम्।
हविषा गुणवत्सुताभिलिप्सोः सलिलेनाक्षयमिच्छतश्च वित्तम् ।।२३।।
वडवोष्ट्रकरेणुदुग्धपानं यदि पापेन समीहतेऽर्थसिद्धिम् ।
झषपित्तमृगाश्वबस्तदुग्धैः करिहस्तच्छिदये सतालगर्भैः ॥२४॥
उत्कृष्ट लक्ष्मी की इच्छा करने वाला अपने शस्त्र को रुधिर से पान देवे, गुणवान्
पुत्रों की इच्छा करने वाले घृत से, अपरिमित धन की इच्छा करने वाले जल से, पाप
(वधादि) से अर्थसिद्धि चाहने वाले घोड़ी, ऊँटनी, हथिनी के दूध से और हाथी के
शुण्ड काटने की इच्छा वाले ताड़ के रस (ताड़ी) से मिश्रित मछली के पित्त तथा
हरिणी, घोड़ी या छाग के दूध से शस्त्र को पान देवे।।२३-२४।।
इदं वक्ष्यमाणं शस्त्रपानमौशनसम्, उशनसा शुक्रेणोक्तम्। प्रदीप्तामुत्कृष्टां
श्रियं लक्ष्मीमिच्छतः प्रार्थयतो रुधिरेण रक्तेन। गुणवत्सुताभिलिप्सोर्गुणवतः सुतान् पुत्रान् लब्धु-
मिच्छति यस्तस्य हविषा घृतेन पानम्। अक्षयमपरिमितं वित्तं धनमिच्छतः सलिलेन पानम्।
यदि पापेन बधादिना अर्थसिद्धिं समीहते प्रार्थयति, तदा वडवोष्ट्रेरेणुदुग्धपानम्,
वडवा अश्वतरी, उष्ट्रा करभी, करेणुर्हस्तिनी, आसां दुग्धेन क्षीरेण पानम्। करिणां
हस्तिनां हस्तच्छिदये करच्छेदनाय खड्गं य इच्छति तस्य झषपित्तेन मत्स्यपित्तेन। मृगो
हरिणः। अश्वस्तुरगः। बस्तश्छागः। एषां दुग्धैः क्षीरैः। तैः किम्भूतैः? सतालगर्भैः, सह
तालगर्भेण ये वर्तन्ते। तालो वृक्षस्तस्य गर्भो निर्यासः। तथा च पराशरः—
'अथ पायनानि क्षीरपायितमरिबधार्थी धारयेत्। तिलतैलारालाभ्यामर्थार्थी। पुत्रार्थी
उदकेन। सर्पिषा श्रीकामः। साहसिकः शोणितेन। हस्त्यश्वोष्ट्रक्षीरैः शिलासारच्छेदकामः।
अजाक्षीरेण तालवसया मत्स्यवडवाहरिणपित्तेन द्विरदस्कन्धच्छेदकामः। नित्यं चैनं
धूपपुष्पगन्धोपहारैरर्चयित्वा शिरस्यपशायिनं कुर्यात्। नावमन्येत न चोच्छिष्टः संस्पृशेत्।
नादर्शकी कुर्यात्। नानिमित्तं विवृणुयात्। न क्रीडनायास्य मूलं विवृणुयात्' इति।।२४।।
अन्यत्पानमाह—
आर्कं पयो हुडुविषाणमषीसमेतं
पारावताखुशकृता च युतः प्रलेपः।
बृ० सं० प्र०-३८
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

५९४ बृहत्संहिता
शस्त्रस्य तैलमथितस्य ततोऽस्य पानं
पश्चाच्छितस्य न शिलासु भवेद्विघातः ॥२५॥
शस्त्र पर तिल का तेल मलने के बाद आक के वृक्ष के गोंद और मेष के सींग के
भस्म से मिली हुई कबूतर और चूहे की बीट को उसके ऊपर लेप करे, बाद में तेज
करके उससे पत्थर पर भी मारे तो वह नहीं टूटता है॥२५॥
आर्कं पयोऽर्कक्षीरम्। हुडुविषाणं मेषशृङ्गः। तस्मान्मषी तया समेतं सहितम्। पारावतः
पक्षी। आखुर्मूषिकः। अनयोः शकृता विष्ठया च युतः संयुक्त एष प्रलेपः। शस्त्रस्य
तैलमथितस्य खड्गादेस्तिलतैलेन मर्दितस्य एष प्रलेप उपरि देयः। ततस्तत्सहितमग्नौ
क्षिप्त्वा तत्र सुतप्तस्य तदपास्य पूर्वोक्तं पानं देयम्। उक्तद्रव्याणां मध्यादेकतमम्, पश्चाद-
नन्तरं शितस्य श्लक्ष्णीकृतस्य शिलासु पाषाणेषु विघातो न भवेत्, तासु न भज्यत
इति॥२५॥
अथान्यत्पानमाह—
क्षारे कदल्या मथितेन युक्ते
दिनोषिते पायितमायसं यत्।
सम्यक् शितं चाश्मनि नैति भङ्गं
न चान्यलोहेष्वपि तस्य कौण्ठ्यम् ॥२६॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां खड्ग-
लक्षणाध्यायः पञ्चाशत्तमः ॥५०॥
केले की राख में मट्ठा मिलाकर उसमें एक अहोरात्र तक लोहे को छोड़ दे, बाद में
उसको निकाल कर तेज बनावे; फिर उससे पत्थर या अन्य लोहे पर भी मारे तो वह नहीं
टूटता है॥२६॥
इति 'विमला' हिन्दीटीकायाङ्खड्गलक्षणाध्यायः पञ्चाशः ॥५०॥
कदली वृक्षविशेषः प्रसिद्धो रम्भाख्यः। तां दग्ध्वा क्षारं यद्भवति, तस्मिन् क्षारे
मथितेन तक्रेण युक्ते सहिते दिनोषिते अहोरात्रमेकीकृत्य स्थापिते यदाऽऽयासं लोहं पायितं
दत्तपानं सम्यक् शितं तीक्ष्णीकृतमश्मनि पाषाणे भङ्गं नैति न याति, न च तस्यान्य-
लोहेष्वपरशस्त्रेष्वपि कौण्ठ्यं कुण्ठत्वं भवति॥२६॥
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ खड्गलक्षणं
नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अथाङ्गविद्याध्यायः
अतः परं केचिदङ्गविद्यां पठन्ति। आचार्येण प्रागेवोक्तं वास्तुविद्याङ्गविद्येति। तस्माद-
स्माभिर्व्याख्यायते। तत्रादावेव प्रयोजनप्रदर्शनार्थमाह—
दैवज्ञेन शुभाशुभं दिगुदितस्थानाहतानीक्षता
वाच्यं प्रष्ट्रनिजापराङ्गघटनां चालोक्य कालं धिया।
सर्वज्ञो हि चराचरात्मकतयाऽसौ सर्वदर्शी विभु-
श्चेष्टाव्याहृतिभिः शुभाशुभफलं सन्दर्शयत्यर्थिनाम् ॥१॥
प्रश्नकर्त्ता की दिशा, उसकी वाणी, उसका स्थान और उससे लाई हुई वस्तु को
देखते हुये, प्रश्नकर्ता के अपने और वहाँ पर स्थित दूसरे के अंग की घटना देखकर
तथा समय को अपनी बुद्धि से विचार कर दैवज्ञ को शुभाशुभ फल कहना चाहिये;
क्योंकि वह काल चराचर सब प्राणियों का आत्मस्वरूप होने के कारण विभु और
सबको देखने वाला होता है। वही चेष्टा और वचनों के द्वारा प्रश्नकर्ता को शुभाशुभ
फल दिखाता है॥१॥
दैवज्ञेन सांवत्सरिकेण इमानि च वस्तूनि ईक्षता विचारयता प्रष्टुः शुभाशुभफलं
वाच्यं वक्तव्यम्। कानीत्याह—दिगाशा पूर्वांदिका। उदितं व्याहृतमुक्तं प्रच्छकेन। स्थानं
प्रदेशो यत्र स्थितः। आहतं तत्कालं केनचिद्यत्किञ्चिदानीतम्। एतानीक्षता। तथा प्रष्ट्रनिजा-
पराङ्गघटनां चालोक्य, प्रष्टुः प्रच्छकस्य निजाङ्गानामात्मीयावयवानाम्पराङ्गानामन्यावयवानां
च घटनां स्थितिं स्पर्शनादिकां कालं च तत्काले दिनगतशेषं च धिया बुद्ध्या आलोक्य
वीक्ष्य वाच्यम्। सर्वज्ञो हीति। यतोऽसौ कालश्चराचरात्मकतया चराणां जन्तूनाम्। अचराणां
स्थावराणां स एवात्मा जीवभूतस्तेन चराचरात्मकत्वेन स एव विभुः प्रभुः। सर्वदर्शी
सर्वमशेषं पश्यति तच्छीलः। हि यस्मार्दर्थे। चेष्टाव्याहृतिभिः, चेष्टाः स्पर्शनादिकाः क्रियाः।
व्याहृतिर्व्याहरणं सम्भाषणम्। एताभिः शुभाशुभफलं सदसत्फलमर्थिनां पृच्छतां सन्दर्शयति
प्रकटयति। तथा च पराशरः—
'इह खलु चराचराणां भूतानां कालोऽन्तरात्मा सर्वदा सर्वदर्शी शुभाशुभैर्यैः फलसूचकः
स विशेषेण प्राणिनां स्वपराङ्गेषु स्पर्शव्याहारेङ्गितचेष्टादिभिर्निमित्तैः फलमभिदर्शयति।
तत्प्रयतो दैवज्ञोऽनुपहतमतिरवधार्य स्वशास्त्रार्थमनुस्मृत्य यशोधर्मानुग्रहार्थमर्थिनां शुभा-
शुभानामर्थानां भावाभावमभिनिर्दिशेत्' इति।
तत्र देशे दिशः कालं व्याहारं द्रव्यदर्शनम्।
अङ्गप्रत्यङ्गसंस्पर्शं समीक्ष्य फलमादिशेत्।। इति।।१।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

) + य (ya) = च्य.
Wait, look at line 4:
स (sa)
त्प (tpa)
क्षि (kṣi)
च्यु (cyu) -> it is च्य with u-matra!
Wait, look at 'च्युत':
Is it च्यु (cyu) or च्छु (cchu)?
It's definitely च्यु (cyu)!
Wait, why does it look a bit like ज्यु? Sometimes in this font, 'च्य' has that loop, but it's clearly 'च्युत'.
Wait, but is it सत्पक्षिच्युत or ऽसत्पक्षिच्युत?
Look at line 4: there is no avagraha: "सत्पक्षिश्च्युत" or "सत्पक्षिच्युत"?
There is no श्. It is directly:
"सत्पक्षिच्युतशस्तसञ्ज्ञिततरुच्छायोपगूढं समम् ।"
Wait, what about line 5:
"देवर्षिद्विजसाधुसिद्धनिलं" or "देवर्षिद्विजसाधुसिद्धनिलयं"?
Look at line 5:
द (da)
े (e)
व (va)
र्षि (rṣi)
द्वि (dvi)
ज (ja)
सा (sā)
धु (dhu)
सि (si)
द्ध (ddha

अङ्गविद्याध्यायः ५९७
रस्निग्धैः। कुटिलैरस्पष्टैः। न शोभनम्। कौ भूमौ जायन्त इति कुजाः। तथा क्रूरैरनिष्टैः
पक्षिभिर्विहगैः काकगृध्रबकाद्यैर्युक्तैः। निन्द्यनामभिः कुत्सितसंज्ञैर्विभीतक्वेतसप्रभृतिभिः।
शुष्कैर्नीर सैः। तथा शीर्णानि च्युतानि बहूनि प्रभूतानि पर्णानि पत्राणि चर्माणि त्वचो येषां
तैः॥३॥
तथान्यदप्याह—
श्मशानशून्यायतनं चतुष्पथं तथाऽमनोज्ञं विषमं सदोषर ।
अवस्कराङ्गारकपालभस्मभिश्चतं तुषैः शुष्कतृणैर्न शोभनम् ॥४॥
श्मशान, शून्य देवगृह, चौराहा, चित्त में ग्लानि उत्पन्न करने वाला, विषम ( निम्नोन्नत ),
सदा ऊषर रहने वाला, अशुद्ध फूटे भाण्ड, कोयला, आदमी की खोपड़ी, भस्म, तुष
और सूखे घास से व्याप्त स्थान में प्रश्न करना अशुभ होता है॥४॥
एवंविधं स्थानं पृच्छायां न शोभनं न शुभदम्। कीदृशम्? श्मशानं शवशयनप्रदेशम्।
शून्यायतनं उद्वासितदेवगृहम्। चतुष्पथं चत्वारः पन्थानो यत्र। तथा अमनोज्ञमचित्ताह्लादकम्।
विषमं निम्नोन्नतम्। सदा सर्वकालमूपरं सिकतासंयुक्तम्। अवस्करैर्गृहच्युतैरशुचिभिरनु-
पयोग्यैर्भाण्डैश्चितं व्याप्तम्। तथा अङ्गारैर्दग्धकाष्ठैः कपालैरस्थिशकलैर्भस्मना च चितं
संयुक्तम्। तथा तुषैः शालिचर्मभिः शुष्कैर्नीरसैस्तृणैश्च चितं न शोभनमिति॥४॥
अन्यदप्याह—
प्रव्रजितनग्ननापितरिपुबन्धनसौनिकैस्तथा श्वपचैः ।
कितवयतिपीडितैर्युतमायुधमाध्वीकविक्रयैर्न शुभम् ॥५॥
जहाँ पर संन्यासी, नंगे आदमी, नाई ( हजाम ), शत्रु, बन्धनशाला, कसाई,
चाण्डाल, धूर्त, यति—ये सभी रहते हों, वहाँ प्रश्न नहीं करना चाहिये तथा शस्त्र और
मद्य के विक्रयस्थान में भी प्रश्न करना अशुभ होता है॥५॥
एवंविधं स्थानं पृच्छायां न शुभम्। कीदृशम्? प्रव्रजितस्तापसो लिङ्गी। नग्नो विवस्त्रः।
नापितः प्रसिद्धः शिल्पी। रिपुः शत्रुः। बन्धनं बन्धनशाला। सौनिकः पशुघातकः। एतै-
र्युक्तं यत्स्थानम्। तथा श्वपचैः प्रसिद्धैः। कितवो द्यूतकरः। यतिस्त्रिदण्डी। पीडितो व्याध्य-
र्दितः। एतैर्युतं यत्स्थानम्। तथा आयुधशाला यत्र। माध्वीकं मधु तच्छाला यत्र। विक्रय-
शाला यत्राऽऽकल्पपालगृहसमीपमेतैर्न शुभमिति॥५॥
अथ दिक्काललक्षणमाह—
प्रागुत्तरेशाश्च दिशः प्रशस्ताः प्रष्टुर्न वाय्वम्बुयमाग्निरक्षः ।
पूर्वाह्नकालेऽस्ति शुभं न रात्रौ सन्ध्याद्वये प्रश्नकृतोऽपराह्ने ॥६॥
पूर्व, उत्तर या ईशान कोण की तरफ मुंह करके प्रश्न करना शुभ और वायव्य,
पश्चिम, दक्षिण, आग्नेय या नैर्ऋत्य कोण की तरफ मुख करके प्रश्न करना अशुभ होता
है; साथ ही पूर्वाह्न समय में शुभ और रात्रि, दोनों सन्ध्याओं या अपराह्न में प्रश्न करना
अशुभ होता है॥६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

५९८ | बृहत्संहिता

दिश आशाः। प्रागुत्तरेशाः, पूर्वा उत्तरा ऐशानी, इन्द्रकुबेरशिवदिशः। पृच्छायां
प्रशस्ताः शुभाः। प्रष्टुः प्रच्छकस्य तदभिमुखः शुभ इत्यर्थः। न वाय्वम्बुयमग्निरक्षः,
वायवीवारुणदक्षिणाग्नेयीनैर्ऋताश्च न शुभाः। एता दिशः प्रष्टुः पूर्वाह्णिकाले दिनस्य प्राग्भाग-
समये प्रश्नकृतः प्रच्छकस्य शुभं शोभनफलमस्ति विद्यते। रात्रौ निशि सन्ध्याद्वये सायं
प्रातरपराह्णे च न शोभनमिति। तथा च पराशरः—
'छिन्नभिन्नशुष्करूक्षवक्रजन्तुजग्धदग्धकण्टकिक्रव्यादद्विजन्निषेविताप्रशस्तनामाङ्कित-
पादपच्छायाये श्मशानशून्यायतनचत्वरोषररिपुनापितायुधमद्यविक्रयशालासु नैर्ऋताग्नेययाम्य-
वारुणवायव्याशाभिमुखः प्रचोदयेत्तस्येष्टमर्थमनर्थाय विन्द्यात्'।। इति। अपि च—
वेलाः सर्वाः प्रशस्यन्ते पूर्वाह्णे परिपृच्छताम्।
सन्ध्ययोरपराह्णे तु क्षपायां तु विगर्हिताः।। इति।।६।।
अथान्यच्छुभाशुभलक्षणमाह—
यात्राविधाने हि शुभाशुभं यत्प्रोक्तं निमित्तं तदिहापि वाच्यम्।
दृष्ट्वा पुरो वा जनताहृतं वा प्रष्टुः स्थितं पाणितलेऽथ वस्त्रे ॥७॥
यात्रा के विधान में जो शुभाशुभ निमित्त कहे गये हैं, उन निमित्तों को सम्मुख,
किसी मनुष्य से लाये हुए, प्रश्नकर्ता के हस्त में या वस्त्र में देखकर शुभाशुभ फल
कहना चाहिये। जैसे सरसों, शीशा, जल और कागज देख कर शुभ तथा कपाल,
औषध और काले धान्य देख कर अशुभ कहना चाहिए।।७।।
यात्राविधाने यच्छुभाशुभं कथितं प्रोक्तम्—'सिद्धार्थकादर्शपयोऽञ्जनानि' इति शुभदम्।
'कार्पासौषधकृष्णधान्यम्' इत्यशुभदम्। तथा तत्र शाकुनं यन्निमित्तं प्रोक्तं तदिहापि प्रश्न-
समये वाच्यं वक्तव्यम्। पुरोऽग्रतो वा दृष्ट्वाऽवलोक्य जनतया जनसमूहेन वा आहृतमानीतं
प्रष्टुः प्रच्छकस्य पाणितले हस्ते वस्त्रे वा स्थितं दृष्ट्वा शुभमादिशेत्। तथा च पराशरः—
यात्राविधाने निर्दिष्टं निमित्तं यच्छुभाशुभम्।
तदेव दृष्ट्वा दैवज्ञो वाञ्छासिद्धिं विनिर्दिशेत्।। इति।।७।।
अधुना अङ्गानि पुंसंज्ञकान्याह—
अथाङ्गान्यूर्व्वोष्ठस्तनवृषणपादं च दशना
भुजौ हस्तौ गण्डौ कचगलनखाङ्गुष्ठमपि यत्।
सशङ्खं कक्षांसं श्रवणगुदसन्ध्रीति पुरुषे
ऊरु, ओठ, स्तन, अण्डकोश, पाँव, दाँत, बाहु, हाथ, गाल, केश, कण्ठ, नख,
अंगूठा, शंख, काँख, कन्धा, कान, गुप्तेन्द्रिय, दो अंगों के सन्धि स्थान—ये सब
पुरुष-संज्ञक कहे गये हैं।
अथानन्तरं पुंसञ्ज्ञकान्यङ्गानि भवन्ति। ऊरू। ओष्ठौ दन्तच्छदौ। स्तनौ प्रसिद्धौ।

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

वृषणौ मुष्कौ। पादौ चरणौ। दशना दन्ताः। भुजौ बाहू। हस्तौ करौ। गण्डौ मुखकपोलौ।
कचाः केशाः। गलं कण्ठम्। नखाः कररुहाः। अङ्गुष्ठौ हस्तपादाङ्गुष्ठौ। सशङ्खं कक्षांसम्,
सह शङ्खाभ्यां वर्तते यत्कक्षांसम्। शङ्खौ प्रसिद्धौ। कक्षौ बाहुमूलतलौ। अंसौ स्कन्धौ।
श्रवणौ कर्णौ। गुदं पायुस्थानम्। सन्धिग्रहणेन सर्वाङ्गसन्धय उच्यन्ते। इत्येवं प्रकाराः
सर्व एव पुरुषे पुंसि ज्ञेयाः। तथा च पराशरः—
'अङ्गानि मुष्कस्तनपादोरुगुह्यभुजहस्तसमस्तककर्णांशिशङ्खदन्तौष्ठाङ्गुष्ठनखगलगण्ड-
केशसन्धयः पुरुषाख्यानि' इति।।
अथ स्त्रीसंज्ञकान्याह—
स्त्रियां भ्रूनासास्फिग्वलिकटिसुलेखाङ्गुलिचयं ॥८॥
जिह्वा ग्रीवा पिण्डिके पार्णियुग्मं जङ्घे नाभिः कर्णपाली कृकाटी ।
भौंह, नाक, स्फिक् ( नितम्ब ), त्रिवली, कमर, करमध्य की सुन्दर रेखा, अंगुली,
जीभ, गर्दन, दोनों जंघाओं के पृष्ठ भाग, एड़ी, जंघा, नाभि, कर्णपाली, कृकाटी ( गर्दन का
पृष्ठ-भाग )—ये सब स्त्रीसंज्ञक अंग हैं॥८॥
एतान्यङ्गानि स्त्रियो भवन्ति। भ्रूः प्रसिद्धा। नासा घ्राणम्। स्फिजौ प्रसिद्धौ। वली
लेखा यथा त्रिवली। कटिः प्रसिद्धा। सुलेखा शोभनलेखा करमध्यस्था। अङ्गुलिचयो-
ऽङ्गुलिसमूहः। जिह्वा रसना। ग्रीवा शिरोधरा। पिण्डिके जङ्घयोः पश्चिमभागौ। पार्णियुग्मं
प्रसिद्धम्। जङ्घे प्रसिद्धे। नाभिस्तुन्दिः। कर्णपाली प्रसिद्धा। कृकाटी ग्रीवापश्चिमभागः।
एतानि स्त्रीसंज्ञानि। तथा च पराशरः—'भ्रुवौ नासाग्रीवावलयोऽङ्गुलयो लेखा श्रोणिनाभी
रसना जङ्घे पिण्डिके पालिस्फिजौ पार्ष्णिः कृकाटिकेति स्त्रीसञ्ज्ञानि' इति॥८॥
अथ नपुंसकाख्यान्याह—
वक्त्रं पृष्ठं जत्रुजान्वस्थिपार्श्वं हृत्ताल्वक्षी मेहनोरस्त्रिकं च ॥९॥
नपुंसकाख्यं च शिरो ललाटमाद्याद्यसंज्ञैरपरैश्चिरेण ।
सिद्धिर्भवेज्जातु नपुंसकैर्नो रूक्षक्षतैर्भग्नकृशैश्च पूर्वैः ॥१०॥
मुख, पृष्ठ, काँखों की सन्धि, जानु, हड्डी, बगल, हृदय, तालु, नेत्र, लिङ्ग, छाती, त्रिक
( कटि का पश्चिम भाग ), शिर, ललाट—ये सब नपुंसक अंग हैं।
आद्य ( पुरुष ) संज्ञक अंगस्पर्श करते हुये प्रश्न करे तो शीघ्र सिद्धि होती है।
अपर ( स्त्रीसंज्ञक ) अंग से देर में और नपुंसक संज्ञक अंग स्पर्श करते हुये प्रश्न करे
तो कदापि सिद्धि नहीं होती है। यदि पुरुष संज्ञक या स्त्री संज्ञक अंग रूखा, क्षत, भग्न
या कृश हो तो कदापि सिद्धि नहीं होती है॥९-१०॥
एतानि नपुंसकाख्यानि। वक्त्रं मुखम्। पृष्ठं शरीरपश्चिमभागः। जत्रुरुरःकक्षयोः
सन्धिः। जानुनी प्रसिद्धे। अस्थीनि प्रसिद्धानि। पार्श्वे प्रसिद्धे। हृद्धृदयम्। तालुरास्यपृष्ठ-
भागम्। अक्षिणी नेत्रे। मेहनं लिङ्गम्। उरो वक्षः। त्रिकं कटिपश्चिमभागो वलिप्रदेशः।

६०० बृहत्संहिता
शिरो मूर्धा। ललाटं मुखपृष्ठम्। एतत्सर्वं नपुंसकाख्यं स्यान्द्रवेदिति। तथा च
पराशरः—
‘शिरोललाटमुखचिबुकपृष्ठजठरजत्रुजान्वस्थिपार्श्वहृदयकर्णपीठाक्षिमेहनोरस्त्रिकताल्विति
नपुंसकाख्यानि’ इति।
आश्वाद्यसंज्ञैरिति। आद्यसंज्ञैः प्रथमोक्तैः पुन्नामभिः स्पृष्टैराशु क्षिप्रमेव सिद्धिः स्याद्
भवेत्। अपरैस्तदनन्तरोक्तैः स्त्रीनामभिः। चिरेण सिद्धिर्भवेत्। नपुंसकैः स्पृष्टैर्नो जातु न
कदाचिदपि सिद्धिः स्यात्।
रूक्षक्षतैरिति। नेत्यनुवर्तते। पूर्वैः पुन्नामभिः स्त्रीनामभिर्वा रूक्षैरस्निग्धैः। क्षतैः
सम्प्रहारैः। भग्नैः स्फुटितैः। कृशैरल्पमांसैः। न जातु न कदाचिदपि सिद्धिर्भवेदिति।
तथा च पराशरः—
‘तत्र पुन्नाम स्निग्धमुचितमनुपहतमक्षतमरोगमङ्गं स्पृष्टं दिग्देशकालव्याहारेष्टदर्शनैरुपपन्नं
प्रष्टुः पृच्छार्थं सकलफलमभिनिर्वर्तयति। स्त्रीसञ्ज्ञमपि पूर्वोक्तलक्षणयुक्तं यत्नात् कालान्तरेण
सफलम्। नपुंसकाख्यमकार्यसिद्धिममनर्थानां वाऽऽगमनं कुर्यात्’ इति। अपि च—
पुंसंज्ञेष्वाशु सिद्धिः स्यात् स्त्रीसंज्ञेषु चिराद्भवेत्।
अशुभं त्वेव निर्दिष्टं नपुंसकनामसु।।
पुरुषाख्ये नु संस्पृष्टे बाह्ये रूक्षेऽबले क्षते।
नार्थसिद्धिमतो ब्रूयादङ्गविद्याविशारदः।। इति।।९-१०।।
अथ पृथक् फलनिर्देशार्थमाह—
स्पृष्टे वा चालिते वापि पादाङ्गुष्ठेऽक्षिरुग्भवेत्।
अङ्गुल्यां दुहितुः शोकं शिरोघाते नृपाद् भयम्।।११।।
यदि प्रश्नकर्ता पाँव के अंगूठे का स्पर्श करते हुये या उसको हिलाते हुये प्रश्न करे
तो नेत्ररोग, अंगुली का स्पर्श करते हुये या हिलाते हुये प्रश्न करे तो कन्या को शोक
और शिर पर आघात करते हुए प्रश्न करे तो राजा से भय होता है।।११।।
तत्र पृच्छायां पादाङ्गुष्ठे स्पृष्टे चालिते वा प्रष्टुरक्षिरुग् नेत्रपीडा भवेत् स्यादिति
वदेत्। अङ्गुल्यां स्पृष्टायां दुहितृशोकं वदेत्। शिरोघाते शिरोऽभिहन्यमानं पृच्छेतदा
नृपाद्राजतो भयमिति। तथा च पराशरः—
‘अथ पृथक् पृथक् फलनिर्देशः। तत्र पादाङ्गुष्ठे प्रचलयन् स्पृष्ट्वा वा पृच्छेत्
प्रष्टुश्चक्षुरोगं विनिर्दिशेत्। अङ्गुलिं स्पृष्ट्वा दुहितृशोकं शिरोऽभिहन्यमानं राजतो भयम्’
इति।।११।।
अन्यदप्याह—
द्विप्रयोगमुरसि स्वगात्रतः कर्पटाहतिरनर्थदा भवेत्।
स्यात् प्रियाप्तिरभिगृह्य कर्पटं पृच्छतश्चरणपादयोजितुः।।१२।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अङ्गविद्याध्यायः ६०१
यदि प्रश्न करने वाला छाती को छूते हुए प्रश्न करे तो विप्रयोग ( किसी स्नेही से
वियोग ) होता है। अपने शरीर से कोई वस्त्र उतारते हुए प्रश्न करे तो अनर्थ होता है
और वस्त्र को पकड़ कर एक पाँव को दूसरे पाँव पर रखते हुए प्रश्न करे तो प्रिय का
लाभ होता है॥१२॥
उरसि वक्षसि स्पृष्टे प्रष्टुः केनचित् सह विप्रयोगं वदेत्। स्वगात्रात् आत्मीयशरीरात्
कर्पटाहतिः वस्त्रत्यागः, अनर्थदा अनिष्टदा भवेत् स्यात्। कर्पटं वसनमभिगृह्य प्राप्य
चरणं पादं द्वितीयचरणे योजयति तस्य पृच्छतः प्रष्टुः प्रियाप्तिः प्रियलाभः स्याद्वदेत्।
तथा च पराशरः—
उरः स्पृष्ट्वा विप्रयोगं स्वगात्राद्वस्त्रमुत्सृजेत्।
तस्यानर्थागमं पादं पादेन संस्पृशेत् पटम्॥
तमभिगृह्य वा पृच्छेद्विन्द्यात् प्रियसमागमम्॥ इति॥१२॥
अन्यदप्याह—
पादाङ्गुष्ठेन विलिखेद् भूमिं क्षेत्रोत्थचिन्तया ।
हस्तेन पादौ कण्डूयेत्तस्य दासीमयी च सा॥१३॥
यदि प्रश्नकर्त्ता पाँव के अंगूठे से भूमि पर लिखे तो खेत की चिन्ता और दोनों
हाथों से दोनों पाँवों को खुजलावे तो दासी की चिन्ता कहनी चाहिये॥१३॥
प्रष्टा क्षेत्रोत्थचिन्तया पादाङ्गुष्ठेन भूमिमवनिं विलिखेत्। हस्तेन करेण पादौ चरणौ
कण्डूयेत्तदा चित्तस्य सा च चिन्ता दासीमयी दासीकृता। तथा च पराशरः—
अङ्गुष्ठेन लिखेद् भूमिं क्षेत्रचिन्तां विचिन्तयेत्।
हस्तेन पादौ कण्डूयेत् कुर्याद्दासीकृतां स ताम्॥ इति ॥१३॥
अन्यदप्याह—
तालभूर्जपटदर्शनेंऽशुकं चिन्तयेत् कचतुषास्थिभस्मगम् ।
व्याधिराश्रयति रज्जुजालकं वल्कलं च समवेक्ष्य बन्धनम् ॥१४॥
यदि प्रश्न करने के समय ताड़ के वृक्ष के पत्ते, भोजपत्र या वस्त्र का दर्शन हो तो
वस्त्र की चिन्ता कहनी चाहिये। केश, तुष ( धान्यों की भूसी ), हड्डी या भस्म पर बैठा
हुआ प्रश्नकर्ता प्रश्न करे तो व्याधि होती है तथा प्रश्नकाल में रस्सी का जाल और वृक्ष
का खाल देखने से बन्धन होता है॥१४॥
तालवृक्षपत्रदर्शने भूर्जपटदर्शने वा प्रष्टा अंशुकं वस्त्रं चिन्तयेत्। कचतुषास्थिभस्मगं
व्याधिराश्रयति। कचाः केशाः। तुषं शालिचर्म। अस्थि प्रसिद्धम्। भस्म प्रसिद्धमेव।
एषामन्यतम उपगतं प्रष्टारं व्याधिः पीडा। आश्रयति आवृणोति। रज्जुः प्रसिद्धा। जालकं
यत्र पक्षिणो बध्यन्ते। वल्कलं त्वक्। एषामन्यतमे स्थितं तं वा समवेक्ष्यावलोक्य गृहीत्वा
वा पृच्छेत् तदा बन्धनं वदेत्। तथा च पराशरः—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

६०२ बृहत्संहिता
तालभूर्जपत्रदर्शने वस्त्रार्थं केशास्थि-
भस्मान्याक्रम्य व्याधिभयं ब्रूयात्।
निगडजालरज्ज्वाश्रित्य वल्कला-
न्यधिष्ठाय दर्शने वा बन्धनभयम्।। इति।।११४।।
अन्यदप्याह—
पिप्पलीमरिचशुण्ठिवारिदै रोध्रकुष्ठवसनाम्बुजीरकैः ।
गन्धमांसिशतपुष्पया वदेत्पृच्छतस्तगरकेण चिन्तयेत् ।।११५।।
स्त्रीपुरुषदोषपीडितसर्वार्थसुतार्थधान्यतनयानाम् ।
द्विचतुष्पदक्षितीनां विनाशतः कीर्तितैर्दृष्टैः ।।११६।।
यदि प्रश्नकाल में पीपल, मिर्च, सोंठ, मुस्ता ( नागरमोथा ), लोध्र, कूट, वस्त्र,
नेत्रबाला, जीरा, गन्धमांसि ( बाल छड़ ), सोंफ और तगर के फूल का दर्शन हो तो
क्रम से स्त्री के दोष, पुरुष के दोष, रोगी, सर्वनाश, अर्थनाश, पुत्रनाश, अर्थनाश,
धान्यनाश, पुत्रनाश, द्विपदनाश, चतुष्पदनाश और भूमिनाश की चिन्ता कहनी चाहिए।
जैसे पीपल के दर्शन से स्त्रीदोष की, मिर्च के दर्शन से पुरुषदोष की, सोंठ के दर्शन से
रोगी इत्यादि की चिन्ता कहनी चाहिये।।११५-११६।।
पिप्पल्यादिदर्शने स्त्र्यधिकृतां चिन्तां क्रमश्रो वदेत् । तत्र पिप्पलीदर्शने या स्त्री
दोषसंयुता सदोषा तत्कृतां चिन्तां प्रवदेत्। मरिचदर्शने पुरुषस्य दोषसंयुतस्य सपापस्य
चिन्तां वदेत्। शुण्ठिदर्शने पीडितस्य व्याधितस्य मृतस्य वा चिन्ताम्। वारिदा मुस्तास्तेषां
दर्शने सर्वनाशकृताम्। रोध्रदर्शने अर्थनाशकृताम्। कुष्ठदर्शने सुतनाशकृतां पुत्रविनाशजाम्।
वसनं वस्त्रं तद्दर्शने अर्थनाशकृताम्। अम्बुनो बालकस्य दर्शने धान्यनाशकृताम्।
जीरकमजाजी तद्दर्शने तनयस्य पुत्रस्य नाशकृताम्। गन्धमांस्या द्विपदानां द्विशफानां नाश-
कृताम्। शतपुष्पया चतुष्पदानां चतुःशफानां नाशकृताम्। तगरकेण क्षिते

अङ्गविद्याध्यायः ६०३
और बैर का फल हो तो क्रम से धन, सुवर्ण, द्विपद, लोहा, वस्त्र, चाँदी और औदुम्बर
( ताँबा ) की प्राप्ति कहनी चाहिए। जैसे बड़ का फल हाथ में हो तो धन की प्राप्ति,
महुआ का फल हाथ में हो तो सुवर्ण की प्राप्ति इत्यादि कहनी चाहिये।।१७।।
न्यग्रोधादिजातीफलैस्तत्सम्भवैः फलैः करगैर्हस्तगैर्धनाद्याप्तिर्भवति। तत्र न्यग्रोधजाती-
फलैः प्रष्टुर्हस्तस्थैर्धनाप्तिर्वित्तलाभो भवेत्। मधुकफलैः कनकस्य प्राप्तिः। तिन्दुकफलैः
पुरुषस्य द्विपदस्य प्राप्तिः। जम्बूफलैलौहस्य। प्लक्षफलैरंशुकस्य वस्त्रस्य। आम्रफलै
रूप्यस्य। बदरफलैरौदुम्बरस्य ताम्रस्येति। तथा च पराशरः—
'अश्वत्थन्यग्रोधफलैर्हस्तस्थैः पृच्छेद्वनागममादिशेत्। मधुकौदुम्बरफलैः काञ्चनागमम्।
द्विपदागमं तिन्दुकैः। वस्त्रागमं प्लक्षजैः। रूप्यस्यागममाम्रैः। ताम्रस्यागमं बदरैः। लोहस्या-
गमं जम्बूकैरिति वा' इति।।१७।।
अन्यदप्याह—
धान्यपरिपूर्णपात्रं कुम्भः पूर्णः कुटुम्बवृद्धिकरौ।
गजगोशुनां पुरीषं धनयुवतिसुहृद्विनाशकरम् ।।१८।।
यदि प्रश्नकाल में धान्यों से परिपूर्ण पात्र या पूर्ण घट दिखाई दे तो कुटुम्बों की
वृद्धि होती है। यदि हाथी की लीद, गाय का गोबर और कुत्ते की विष्ठा दिखाई दे तो
क्रम से धन का विनाश, युवती स्त्री का विनाश और मित्रों का विनाश कहना चाहिये।।१८।।
धान्येन परिपूर्णं पात्रं भाजनं कुम्भः पूर्णश्च तौ दृष्टौ कुटुम्बवृद्धिकरौ गजगोशुनां
पुरीषं यथासंख्यं धनयुवतिसुहृद्विनाशकरं भवति। गजस्य हस्तिन पुरीषं दृष्टं धनस्यैश्वर्यस्य
विनाशकरम्। गोपुरीषं गोमयं युवतीनां स्त्रीणां विनाशकरम्। शुनः पुरीषं सुहृदां मित्राणां
विनाशकरमिति। तथा च पराशरः—
'धान्यपात्रपूर्णोदकुम्भदर्शने कुटुम्बवृद्धिं जानीयात्। हस्तिना द्रव्यागमम्। हस्तिशकृतो
भ्रंशमैश्वर्यस्य वा। गोमयस्य स्त्रीव्यभिचारम्। शुनः सुहृद्विनाशम्' इति।।१८।।
अन्यदप्याह—
पशुहस्तिमहिषपङ्कजरजतव्याघ्रैर्लभेत् सन्दृष्टैः।
अविधननिवसनमलयजकौशेयाभरणसङ्घातम् ।।१९।।
यदि प्रश्नकाल में पशु, हाथी, भैंस, कमल, चाँदी और बाघ दिखाई दे तो क्रम से
कम्बल आदि ऊनी वस्त्र, धन, रेशमी वस्त्र, चन्दन, रेशमी वस्त्र और आभूषण की प्राप्ति
होती है।।१९।।
पश्वादिभिः पृच्छासमये सन्दृष्टैरवलोकितैरव्याद्याभरणानां सङ्घातं समूहं प्रष्टा लभते।
तत्र पशुदर्शने आविकस्यौर्णिकस्य कम्बलादेर्लाभः। हस्तिनः करिणो दर्शने धनागमः।
महिषस्य दर्शने निवसनस्य क्षौमवस्त्रस्य। पङ्कजस्य पद्मस्य दर्शने मलयजस्य चन्दनस्य।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

६०४ बृहत्संहिता
रजतस्य रूप्यस्य दर्शने कौशेयवस्त्रस्य। व्याघ्रस्य सन्दर्शने आभरणागमः। तथा च
पराशरः—
'महिषस्य क्षौमवस्त्रागमम्। मणिभाण्डस्य गजवाजिनामौर्णिकानाम्। व्याघ्रस्या-
भरणागमम्। पङ्कजस्य रक्तवस्त्रचन्दनलाभम्। रूप्यस्य कौशेयवस्त्राणाम्' इति।।१९।।
अन्यदप्याह—
पृच्छा वृद्धश्रावकसुपरिव्राड्दर्शने नृभिर्विहिता।
मित्रद्यूतार्थभवा गणिकानृपसूतिकार्थकृता ॥२०॥
यदि प्रश्नकाल में वृद्ध श्रावक (कापालिक) का दर्शन हो तो मित्र, द्यूत और
धनसम्बन्धी चिन्ता तथा उत्तम संन्यासी का दर्शन हो तो वेश्या, राजा और प्रसूता स्त्री के
लिये चिन्ता कहनी चाहिये।।२०।।
वृद्धश्रावकः कापालिकस्तद्दर्शने तदालोकने नृभिः पुम्भिर्मित्रद्यूतार्थभवा पृच्छा
विहिता कृता मित्रार्थं द्यूतार्थं वा कृता। सुपरिव्राड्दर्शने यत्याद्यवलोकने लिङ्गिनो वा
गणिकानृपसूतिकार्थकृता पृच्छा। गणिका वेश्या। नृपो राजा। सूतिका प्रसूता स्त्री।
तत्कृता।।२०।।
अन्यदप्याह—
शाक्योपाध्यायार्हन्निग्र्रन्थिनिमित्तनिगमकैवर्तैः ।
चौरचमूपतिवणिजां दासीयोधापणस्थवध्यानाम् ॥२१॥
यदि प्रश्नकाल में बौद्धमतानुयायी, उपाध्याय, अर्हत्, निर्ग्रन्थी, दैवज्ञ, निगम और
धीवर दिखाई दे तो क्रम से चोर, सेनापति, बनियाँ, दासी, योद्धा, दुकानदार और वध-
सम्बन्धी चिन्ता कहनी चाहिये।।२१।।
शाक्यादीनां दर्शने चौरादीनां पृच्छा। शाक्यदर्शने चौरकृता। उपाध्यायदर्शने चमूपति-
कृता सेनापतिकृता। अर्हद्दर्शने वणिक्कृता। निर्ग्रन्थिदर्शने दासीकृता। नैमित्तिकस्य दैव-
विदो दर्शने योधकृता। निगमदर्शने आपणस्थस्य श्रेष्ठिनः कृता। कैवर्तस्य धीवरस्य
दर्शने वध्यकृता चिन्ता इति।।२१।।
अन्यदप्याह—
तापसे शौण्डिके दृष्टे प्रोषितं पशुपालनम्।
हृद्गतं प्रच्छकस्य स्यादुञ्छवृत्तौ विपन्नता ॥२२॥
यदि प्रश्नकाल में तापस (तपस्वी) का दर्शन हो तो प्रवासी की और कलाल
(मद्य बेचने वाले) का दर्शन हो तो पशुओं की रक्षासम्बन्धी चिन्ता कहनी चाहिए।
यदि उञ्छ वृत्ति (गिरे हुये एक-एक दाने को इकट्ठा करने वाले) का दर्शन हो तो
विपत्ति की चिन्ता कहनी चाहिए।।२२।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

तापसे दृष्टेऽवलोकिते प्रच्छकस्य प्रष्टुर्हृद्गतं चित्तस्थम्। प्रोषितः प्रवासी यः कश्चित्
स्थितः। तं प्रवासिनम्। शौण्डिके मद्यासक्ते दृष्टे पशुपालनं चित्तस्थम्। उञ्छवृत्तौ
शिलोञ्छवृत्तौ दृष्टे विपन्नतार्था चिन्ता। तथा च पराशरः—
‘निर्ग्रन्थिदर्शने दासीपृच्छा। वृद्धश्रावकदर्शने मित्रद्यूतकृता वा। शाक्यस्य चौरकृता।
परिव्राजकस्य नृपसूतिकागणिकार्था वा। उपाध्यायस्य चमूपतिकृता। नैगमस्य श्रेष्ठिकृता।
नैमित्तिकस्य योधार्था। अर्हतो वाणिजिकार्था। उञ्छवृत्तिनो विपन्नार्था। तापसस्य प्रोषितार्था।
शौण्डिकस्य पशुपालनार्था। कैवर्तस्य वध्यघातकृता' इति॥२२॥
अन्यदप्याह—
इच्छामि प्रष्टुं भण पश्यत्वार्यः समादिशेत्युक्ते।
संयोगकुटुम्बोत्था लाभैश्वर्योद्गता चिन्ता॥२३॥
यदि प्रश्न करने के समय प्रश्नकर्त्ता के मुख से पहले-पहल ‘मैं पूछना चाहता हूँ
आप कहिए’ इस तरह का शब्द निकले तो सन्धि या कुटुम्बसम्बन्धी, ‘आप देखिये’
इस तरह का शब्द निकले तो लाभसम्बन्धी और ‘आप आज्ञा दें’ इस तरह का शब्द
निकले तो ऐश्वर्यसम्बन्धी चिन्ता कहनी चाहिये॥२३॥
इच्छामीत्याद्युक्ते यथासङ्ख्यं संयोगादिकृता चिन्ता ज्ञेया। इच्छामि प्रष्टुमिति भणेति
उक्ते संयोगकुटुम्बकृतां चिन्तां वदेत्। पश्यत्वार्य इत्युक्ते लाभोद्गतां लाभार्थकृतां चिन्तां
समादिशेत्। समादिशेत्युक्ते ऐश्वर्योद्गतां चिन्तामिति॥२३॥
अन्यदप्याह—
निर्देशेति गदिते जयाध्वजा प्रत्यवेक्ष्य मम चिन्तितं वद।
आशु सर्वजनमध्यगं त्वया दृश्यतामिति च बन्धुचौरजा॥२४॥
यदि प्रश्नकाल में प्रश्नकर्त्ता के मुख से पहले-पहल ‘बताइये’ ऐसा शब्द निकले
तो जय या मार्गसम्बन्धी चिन्ता कहनी चाहिए। ‘देख कर मेरे हृदयगत बात को बताइये’
ऐसा निकले तो बन्धुकृत और ‘आप शीघ्र देखिये’ ऐसा शब्द निकले तो सब लोगों के
मध्यगत प्रश्नकर्त्ता को चोरसम्बन्धी चिन्ता कहनी चाहिये॥२४॥
निर्देशेति गदिते उक्ते पृच्छा जयाध्वजा। जयार्थं जाता कृता। अध्वजा वा। प्रत्यवेक्ष्य
वेत्ति विचार्य मम चिन्तितं हृद्गतं वदेत्युक्ते बन्धुकृता। सर्वजनमध्यगं प्रष्टारमेवं वक्ति।
आशु क्षिप्रमेव त्वया च दृश्यतामिति चौरजा तस्करकृता चिन्ता। तथा च पराशरः—
‘आदिशार्येत्येवं पृच्छेदैश्वर्यचिन्ताम्। भणेत्युक्ते कुटुम्बकृताम्। इच्छामि प्रष्टुमिति
संयोगकृताम्। पश्यत्वार्य इति लाभकृताम्। निर्देशेत्यध्वकृताम्। जयपृच्छां वा। पृच्छामि
तावदाचार्येति वा सम्यक् मां प्रत्यवेक्षस्वेति बन्धुकृताम्। अथ काले निःश्वसनान्तः सहसा
बहुजनमध्यगतं दृश्यतामिति पृच्छेदिति चौरचिन्तां जानीयात्’ इति॥२४॥