बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 639, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंअङ्गविद्याध्यायः ५९७
रस्निग्धैः। कुटिलैरस्पष्टैः। न शोभनम्। कौ भूमौ जायन्त इति कुजाः। तथा क्रूरैरनिष्टैः
पक्षिभिर्विहगैः काकगृध्रबकाद्यैर्युक्तैः। निन्द्यनामभिः कुत्सितसंज्ञैर्विभीतक्वेतसप्रभृतिभिः।
शुष्कैर्नीर सैः। तथा शीर्णानि च्युतानि बहूनि प्रभूतानि पर्णानि पत्राणि चर्माणि त्वचो येषां
तैः॥३॥
तथान्यदप्याह—
श्मशानशून्यायतनं चतुष्पथं तथाऽमनोज्ञं विषमं सदोषर ।
अवस्कराङ्गारकपालभस्मभिश्चतं तुषैः शुष्कतृणैर्न शोभनम् ॥४॥
श्मशान, शून्य देवगृह, चौराहा, चित्त में ग्लानि उत्पन्न करने वाला, विषम ( निम्नोन्नत ),
सदा ऊषर रहने वाला, अशुद्ध फूटे भाण्ड, कोयला, आदमी की खोपड़ी, भस्म, तुष
और सूखे घास से व्याप्त स्थान में प्रश्न करना अशुभ होता है॥४॥
एवंविधं स्थानं पृच्छायां न शोभनं न शुभदम्। कीदृशम्? श्मशानं शवशयनप्रदेशम्।
शून्यायतनं उद्वासितदेवगृहम्। चतुष्पथं चत्वारः पन्थानो यत्र। तथा अमनोज्ञमचित्ताह्लादकम्।
विषमं निम्नोन्नतम्। सदा सर्वकालमूपरं सिकतासंयुक्तम्। अवस्करैर्गृहच्युतैरशुचिभिरनु-
पयोग्यैर्भाण्डैश्चितं व्याप्तम्। तथा अङ्गारैर्दग्धकाष्ठैः कपालैरस्थिशकलैर्भस्मना च चितं
संयुक्तम्। तथा तुषैः शालिचर्मभिः शुष्कैर्नीरसैस्तृणैश्च चितं न शोभनमिति॥४॥
अन्यदप्याह—
प्रव्रजितनग्ननापितरिपुबन्धनसौनिकैस्तथा श्वपचैः ।
कितवयतिपीडितैर्युतमायुधमाध्वीकविक्रयैर्न शुभम् ॥५॥
जहाँ पर संन्यासी, नंगे आदमी, नाई ( हजाम ), शत्रु, बन्धनशाला, कसाई,
चाण्डाल, धूर्त, यति—ये सभी रहते हों, वहाँ प्रश्न नहीं करना चाहिये तथा शस्त्र और
मद्य के विक्रयस्थान में भी प्रश्न करना अशुभ होता है॥५॥
एवंविधं स्थानं पृच्छायां न शुभम्। कीदृशम्? प्रव्रजितस्तापसो लिङ्गी। नग्नो विवस्त्रः।
नापितः प्रसिद्धः शिल्पी। रिपुः शत्रुः। बन्धनं बन्धनशाला। सौनिकः पशुघातकः। एतै-
र्युक्तं यत्स्थानम्। तथा श्वपचैः प्रसिद्धैः। कितवो द्यूतकरः। यतिस्त्रिदण्डी। पीडितो व्याध्य-
र्दितः। एतैर्युतं यत्स्थानम्। तथा आयुधशाला यत्र। माध्वीकं मधु तच्छाला यत्र। विक्रय-
शाला यत्राऽऽकल्पपालगृहसमीपमेतैर्न शुभमिति॥५॥
अथ दिक्काललक्षणमाह—
प्रागुत्तरेशाश्च दिशः प्रशस्ताः प्रष्टुर्न वाय्वम्बुयमाग्निरक्षः ।
पूर्वाह्नकालेऽस्ति शुभं न रात्रौ सन्ध्याद्वये प्रश्नकृतोऽपराह्ने ॥६॥
पूर्व, उत्तर या ईशान कोण की तरफ मुंह करके प्रश्न करना शुभ और वायव्य,
पश्चिम, दक्षिण, आग्नेय या नैर्ऋत्य कोण की तरफ मुख करके प्रश्न करना अशुभ होता
है; साथ ही पूर्वाह्न समय में शुभ और रात्रि, दोनों सन्ध्याओं या अपराह्न में प्रश्न करना
अशुभ होता है॥६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA