सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 632, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 632

ऊर्वोः स्पर्शने द्वाविंशेऽङ्गुले व्रणो वाच्यः। ऊर्वोर्मध्यभागस्पर्शने त्रयोविंशे। जानुनि
च जानुनोः स्पर्शने चतुर्विंशे। जङ्घायां स्पर्शने च पञ्चविंशे व्रणो वाच्यः।।१४।।
अन्यदप्याह—
जङ्घामध्ये गुल्फे पार्ष्या पादे तदङ्गुलीष्वपि च।
षड्विंशतिकाद् यावत्त्रिंशादिति मतेन गर्गस्य ।।१५।।
जङ्घाओं के मध्य भाग का स्पर्श करे तो छब्बीसवें अङ्गुल में, गुल्फ ( टखना = पाँव
की गांठी ) का स्पर्श करे तो सत्ताईसवें अङ्गुल में, एड़ी का स्पर्श करे तो अट्ठाइसवें अङ्गुल
में, पाँव का स्पर्श करे तो उन्तीसवें अङ्गुल में और पाँव की अङ्गुली का स्पर्श करे तो
तीसवें अङ्गुल में व्रण कहना चाहिये। यह गर्गाचार्य के मत से कहे गये हैं।।१५।।
जङ्घयोर्मध्यभागस्पर्शने षड्विं‍शेऽङ्गुले व्रणो वाच्यः। गुल्फस्पर्शने सप्तविंशे।
पार्ष्णिस्पर्शनेऽष्टाविंशे। पादस्पर्शने एकोनत्रिंशे। पादाङ्गुलीस्पर्शने त्रिंशे। एवं षड्विंशादङ्गुलात्
प्रभृति यावत्त्रिंशदङ्गुलानि तावद्वाच्यम्। इत्यनेन प्रकारेण गर्गस्य मुनेर्मतेनेति। तथा च
गर्गः—
शिरो ललाटं भ्रूमध्यं नेत्रघ्राणकपोलकम्।
हनुश्रोत्रं तथा ग्रीवा स्कन्धो वक्षश्च कक्षकम्।।
स्तनौ हृत् क्रोडकुक्षी च नाभिस्तन्मूलमेव च ।
कटिगुह्योरुमध्यं च जानुजङ्घे तयोरधः।।
गुल्फं पार्ष्णिस्तथा पादमङ्गुलिस्पर्शने ध्रुवम्।
मूलात् प्रभृति खड्गेऽपि व्रणं त्रिंशाङ्गुलं वदेत्।। इति।।१५।।
अथैतेषां व्रणानां फलान्याह—
पुत्रमरणं धनाप्तिर्धनहानिः सम्पदश्च बन्धश्च।
एकाद्यङ्गुलसंस्थैर्व्रणैः फलं निर्दिशेत् क्रमशः ।।१६।।
एक आदि अङ्गुल में व्रण हो तो क्रम से पुत्रमरण आदि फल कहना चाहिये। जैसे
प्रथम अङ्गुल में व्रण हो तो पुत्र का मरण, द्वितीय में धन की प्राप्ति, तृतीय में धनहानि,
चतुर्थ में सम्पत्ति और पञ्चम में बन्धन कहना चाहिये।।१६।।
मूलात् प्रभृति प्रथमेऽङ्गुले यदि व्रणो दृश्यते, तदा पुत्रमरणं सुतमृत्युः स्वामिनो
भवति। द्वितीये धनाप्तिर्वित्तलाभः। तृतीये धनहानिरर्थनाशः। चतुर्थे सर्वार्थानां सम्पदः।
पञ्चमे बन्धो बन्धनम्। एवमेकाद्यङ्गुलसंस्थैर्व्रणैः क्रमशः क्रमेण पारिपाट्या फलं निर्दिशेद्
वदेत्।।१६।।
अन्येष्वाह—
सुतलाभः कलहो हस्तिलब्धयः पुत्रमरणधनलाभौ।
क्रमश‍ो विनाशवनिताप्तिचित्तदुःखानि षट्प्रभृति ।।१७।।