बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 629, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंखड्गलक्षणाध्यायः ५८७
राजा अकारण खड्ग को म्यान से न निकाले, न चलाये, उसमें अपना मुख न
देखे, उसकी कीमत न बतावे, उसका उत्पत्तिस्थान न बतावे, अङ्गुलियों से न नापे और
असंयत होकर उसको स्पर्श न करे।।६।।
नृपती राजा असियष्टिं खड्गयष्टिकमकारणं निष्प्रयोजनं न विवृणुयाद् विगतावरणं
न कुर्यात्, नोद्घाटयेदित्यर्थः, तथा अकारणं न विघट्टयेद् न चालयेत्। तत्र तस्यां खड्ग-
यष्टौ वदनं मुखं न पश्येद् न निरीक्षयेत्, तथा अकारणं मूल्यं न वदेद् न ब्रूयात्। तथा
खड्गस्य देशं जातिं न कथयेत्। अमुकदेशजोऽयं खड्ग इति। न प्रतिमानयेद् नाङ्गुलै-
र्मिनुयात्, तथा अप्रयतोऽसमाहितोऽपि यष्टिं न स्पृशेत्।।६।।
अन्यल्लक्षणमाह—
गोजिह्वासंस्थानो नीलोत्पलवंशपत्रसदृशश्च।
करवीरपत्रशूलाग्रमण्डलाग्राः प्रशस्ताः स्युः ॥७॥
गाय के जीभ के समान आकृति वाला, नीलकमलदल के सदृश, बाँस के पत्रसदृश,
करवीर फूल के पत्रसदृश, शूल की तरह अग्र भाग वाला और वर्तुलाकार अग्र भाग
वाला खड्ग प्रशस्त होता है।।७।।
एते खड्गाः प्रशस्ताः स्युर्भवेयुः। के? ते, गोजिह्वासंस्थानः। यत्र गोजिह्वासदृशी
आकृतिः तथा नीलोत्पलवंशपत्रसदृशः, कुवलयदलाकृतिः। वंशपत्रसदृशश्च यः, करवीर-
पत्रसदृशो वा, तथा शूलाग्रः शूलाकारमयं यस्य। मण्डलाग्रो मण्डलाकारमयं परिवर्तुलं
यस्य यथाभूत इति।।७।।
अन्यच्चाह—
निष्पन्नो न छेद्यो निकषैः कार्यः प्रमाणयुक्तः सः।
मूले म्रियते स्वामी जननी तस्याग्रतश्छिन्ने ॥८॥
यदि खड्ग प्रमाण से अधिक हो जाय तो उसको काटना नहीं चाहिये, किन्तु घिसकर
प्रमाणतुल्य करना चाहिये। यदि खड्ग को मूल भाग से काटे तो राजा और अग्रभाग से
काटे तो उसकी माता की मृत्यु होती है।।८।।
खड्गो निष्पन्नः कदाचित् प्रमाणादधिको भवति, तदा न छेद्यो न कल्पनीयः। स
खड्गो निकषैर्निघर्षणैः प्रमाणयुक्तः कार्यः। कल्पिते तत्र दोषमाह—मूले म्रियते स्वामीति।
तस्य खड्गस्य मूले छिन्ने स्वामी प्रभुर्म्रियते विपद्यते। अग्रतश्छिन्ने जननी, तस्य
स्वामिनो माता म्रियते। तथा च काश्यपः—
उत्पन्नो न पुनश्छेद्यो निष्पन्नो यः प्रमाणतः।
मुष्ट्या भङ्गे म्रियेत् स्वामी तदग्रे तस्य मातरम्।।
तस्मान्न छेदयेत् खड्गमात्मनोऽशुभदं यतः।
निघर्षणैः प्रमाणस्थः कार्यो येन शुभो भवेत्।। इति।।८।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA