बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

५८६ बृहत्संहिता
का व्रण शुभ नहीं होता है तथा वंश ( खड्ग के उच्च भाग में ) अनुगत ( स्थित )
नाना आकृति वाले व्रण भी शुभ नहीं होते हैं ।। ३ ।।
कृकलासः प्राणिविशेषः । काककङ्कौ प्रसिद्धौ । क्रव्यादा मांसाशिनो विहङ्गाः श्येन-
गृध्रप्रभृतयः । कबन्धश्छिन्नशिराः पुमान् । वृश्चिकः कीटजातिः । एतेषां सदृशी आकृतिर्येषां
ते व्रणाः खड्गे अशोभना अशुभदाः, तथा वंशानुगताः, वंशशब्देन खड्गमध्य उच्चभाग
उच्यते। तत्र ये अनुगताः स्थिताः प्रभूताश्च बहवोऽपि श्वाकृतयस्तेऽप्यशुभा एव ।। ३ ।।
अन्यल्लक्षणमाह—
स्फुटितो ह्रस्वः कुण्ठो वंशच्छिन्नो न दृङ्मनोऽनुगतः ।
अस्वन इति चानिष्टः प्रोक्तविपर्यस्त इष्टफलः ।। ४ ।।
फटा हुआ, छोटा, टूटा हुआ, वंशप्रदेश से कटा हुआ, दृष्टि और मन से अप्रिय तथा
शब्दरहित खड्ग अशुभकारी और इसके विपरीत लक्षणयुक्त खड्ग शुभकारी होता है ।
स्फुटितः क्वचित् क्वचिदुच्चाटित इव दृश्यते । ह्रस्वः प्रमाणहीनः । कुण्ठो भग्नः ।
वंशच्छिन्नो वंशप्रदेशाद्विच्छिन्न इव दृश्यते, न च दृङ्मनोऽनुगतः । दृशोश्चक्षुषोर्मनसश्चित्तस्य
यो नानुगतो न प्रियः । अस्वनो निःशब्दो यस्याऽऽहतस्य शब्दो नोत्पद्यत इति । एवंविधोऽनिष्टो
न शुभः । प्रोक्तविपर्यस्त इष्टफलः । उक्तदोषलक्षणेभ्यो विपर्यस्तो विपरीतलक्षणस्य इष्ट-
फलः शुभफलः । अस्फुटितो दीर्घस्तीक्ष्णो वंशप्रदेशादविच्छिन्नो दृङ्मनोऽनुगतः सस्वन
इति शुभलक्षणानि । एतैर्युक्त इष्टफलः ।। ४ ।।
अथ खड्गचेष्टितमाह—
क्वणितं मरणायोक्तं पराजयाय प्रवर्तनं कोशात् ।
स्वयमुद्गीर्णे युद्धं ज्वलिते विजयो भवति खड्गे ।। ५ ।।
खड्ग से अचानक शब्द हो तो मरण, म्यान से नहीं निकलता हो तो पराजय,
म्यान से अपने-आप निकल जाय तो युद्ध और अनायास खड्ग प्रज्ज्वलित हो जाय तो
विजय होती है ।। ५ ।।
स्वयमेव खड्गस्य क्वणितं शब्दो मरणायोक्तम् । खड्गस्वामिनो मृत्यवे कथितम् ।
कोशात् परिवारादप्रवर्तनमनिर्गमनं युद्धकाले पराजयाय भवति। स्वयमुद्गीर्णे परीवारात्
स्वयमेव निर्गते खड्गे युद्धं संग्रामो भवति । संग्रामकाले ज्वलिते सज्वाले खड्गे विजयो
भवति ।। ५ ।।
अथ परिभाषार्थमाह—
नाकारणं विवृणुयान्न विघट्टयेच्च
पश्येन्न तत्र वदनं न वदेच्च मूल्यम् ।
देशं न चास्य कथयेत् प्रतिमानयेन्न
नैव स्पृशेन्नृपतिरप्रयतोऽसियष्टिम् ।। ६ ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA