बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 647, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंतापसे दृष्टेऽवलोकिते प्रच्छकस्य प्रष्टुर्हृद्गतं चित्तस्थम्। प्रोषितः प्रवासी यः कश्चित्
स्थितः। तं प्रवासिनम्। शौण्डिके मद्यासक्ते दृष्टे पशुपालनं चित्तस्थम्। उञ्छवृत्तौ
शिलोञ्छवृत्तौ दृष्टे विपन्नतार्था चिन्ता। तथा च पराशरः—
‘निर्ग्रन्थिदर्शने दासीपृच्छा। वृद्धश्रावकदर्शने मित्रद्यूतकृता वा। शाक्यस्य चौरकृता।
परिव्राजकस्य नृपसूतिकागणिकार्था वा। उपाध्यायस्य चमूपतिकृता। नैगमस्य श्रेष्ठिकृता।
नैमित्तिकस्य योधार्था। अर्हतो वाणिजिकार्था। उञ्छवृत्तिनो विपन्नार्था। तापसस्य प्रोषितार्था।
शौण्डिकस्य पशुपालनार्था। कैवर्तस्य वध्यघातकृता' इति॥२२॥
अन्यदप्याह—
इच्छामि प्रष्टुं भण पश्यत्वार्यः समादिशेत्युक्ते।
संयोगकुटुम्बोत्था लाभैश्वर्योद्गता चिन्ता॥२३॥
यदि प्रश्न करने के समय प्रश्नकर्त्ता के मुख से पहले-पहल ‘मैं पूछना चाहता हूँ
आप कहिए’ इस तरह का शब्द निकले तो सन्धि या कुटुम्बसम्बन्धी, ‘आप देखिये’
इस तरह का शब्द निकले तो लाभसम्बन्धी और ‘आप आज्ञा दें’ इस तरह का शब्द
निकले तो ऐश्वर्यसम्बन्धी चिन्ता कहनी चाहिये॥२३॥
इच्छामीत्याद्युक्ते यथासङ्ख्यं संयोगादिकृता चिन्ता ज्ञेया। इच्छामि प्रष्टुमिति भणेति
उक्ते संयोगकुटुम्बकृतां चिन्तां वदेत्। पश्यत्वार्य इत्युक्ते लाभोद्गतां लाभार्थकृतां चिन्तां
समादिशेत्। समादिशेत्युक्ते ऐश्वर्योद्गतां चिन्तामिति॥२३॥
अन्यदप्याह—
निर्देशेति गदिते जयाध्वजा प्रत्यवेक्ष्य मम चिन्तितं वद।
आशु सर्वजनमध्यगं त्वया दृश्यतामिति च बन्धुचौरजा॥२४॥
यदि प्रश्नकाल में प्रश्नकर्त्ता के मुख से पहले-पहल ‘बताइये’ ऐसा शब्द निकले
तो जय या मार्गसम्बन्धी चिन्ता कहनी चाहिए। ‘देख कर मेरे हृदयगत बात को बताइये’
ऐसा निकले तो बन्धुकृत और ‘आप शीघ्र देखिये’ ऐसा शब्द निकले तो सब लोगों के
मध्यगत प्रश्नकर्त्ता को चोरसम्बन्धी चिन्ता कहनी चाहिये॥२४॥
निर्देशेति गदिते उक्ते पृच्छा जयाध्वजा। जयार्थं जाता कृता। अध्वजा वा। प्रत्यवेक्ष्य
वेत्ति विचार्य मम चिन्तितं हृद्गतं वदेत्युक्ते बन्धुकृता। सर्वजनमध्यगं प्रष्टारमेवं वक्ति।
आशु क्षिप्रमेव त्वया च दृश्यतामिति चौरजा तस्करकृता चिन्ता। तथा च पराशरः—
‘आदिशार्येत्येवं पृच्छेदैश्वर्यचिन्ताम्। भणेत्युक्ते कुटुम्बकृताम्। इच्छामि प्रष्टुमिति
संयोगकृताम्। पश्यत्वार्य इति लाभकृताम्। निर्देशेत्यध्वकृताम्। जयपृच्छां वा। पृच्छामि
तावदाचार्येति वा सम्यक् मां प्रत्यवेक्षस्वेति बन्धुकृताम्। अथ काले निःश्वसनान्तः सहसा
बहुजनमध्यगतं दृश्यतामिति पृच्छेदिति चौरचिन्तां जानीयात्’ इति॥२४॥