बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 640, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें५९८ | बृहत्संहिता
दिश आशाः। प्रागुत्तरेशाः, पूर्वा उत्तरा ऐशानी, इन्द्रकुबेरशिवदिशः। पृच्छायां
प्रशस्ताः शुभाः। प्रष्टुः प्रच्छकस्य तदभिमुखः शुभ इत्यर्थः। न वाय्वम्बुयमग्निरक्षः,
वायवीवारुणदक्षिणाग्नेयीनैर्ऋताश्च न शुभाः। एता दिशः प्रष्टुः पूर्वाह्णिकाले दिनस्य प्राग्भाग-
समये प्रश्नकृतः प्रच्छकस्य शुभं शोभनफलमस्ति विद्यते। रात्रौ निशि सन्ध्याद्वये सायं
प्रातरपराह्णे च न शोभनमिति। तथा च पराशरः—
'छिन्नभिन्नशुष्करूक्षवक्रजन्तुजग्धदग्धकण्टकिक्रव्यादद्विजन्निषेविताप्रशस्तनामाङ्कित-
पादपच्छायाये श्मशानशून्यायतनचत्वरोषररिपुनापितायुधमद्यविक्रयशालासु नैर्ऋताग्नेययाम्य-
वारुणवायव्याशाभिमुखः प्रचोदयेत्तस्येष्टमर्थमनर्थाय विन्द्यात्'।। इति। अपि च—
वेलाः सर्वाः प्रशस्यन्ते पूर्वाह्णे परिपृच्छताम्।
सन्ध्ययोरपराह्णे तु क्षपायां तु विगर्हिताः।। इति।।६।।
अथान्यच्छुभाशुभलक्षणमाह—
यात्राविधाने हि शुभाशुभं यत्प्रोक्तं निमित्तं तदिहापि वाच्यम्।
दृष्ट्वा पुरो वा जनताहृतं वा प्रष्टुः स्थितं पाणितलेऽथ वस्त्रे ॥७॥
यात्रा के विधान में जो शुभाशुभ निमित्त कहे गये हैं, उन निमित्तों को सम्मुख,
किसी मनुष्य से लाये हुए, प्रश्नकर्ता के हस्त में या वस्त्र में देखकर शुभाशुभ फल
कहना चाहिये। जैसे सरसों, शीशा, जल और कागज देख कर शुभ तथा कपाल,
औषध और काले धान्य देख कर अशुभ कहना चाहिए।।७।।
यात्राविधाने यच्छुभाशुभं कथितं प्रोक्तम्—'सिद्धार्थकादर्शपयोऽञ्जनानि' इति शुभदम्।
'कार्पासौषधकृष्णधान्यम्' इत्यशुभदम्। तथा तत्र शाकुनं यन्निमित्तं प्रोक्तं तदिहापि प्रश्न-
समये वाच्यं वक्तव्यम्। पुरोऽग्रतो वा दृष्ट्वाऽवलोक्य जनतया जनसमूहेन वा आहृतमानीतं
प्रष्टुः प्रच्छकस्य पाणितले हस्ते वस्त्रे वा स्थितं दृष्ट्वा शुभमादिशेत्। तथा च पराशरः—
यात्राविधाने निर्दिष्टं निमित्तं यच्छुभाशुभम्।
तदेव दृष्ट्वा दैवज्ञो वाञ्छासिद्धिं विनिर्दिशेत्।। इति।।७।।
अधुना अङ्गानि पुंसंज्ञकान्याह—
अथाङ्गान्यूर्व्वोष्ठस्तनवृषणपादं च दशना
भुजौ हस्तौ गण्डौ कचगलनखाङ्गुष्ठमपि यत्।
सशङ्खं कक्षांसं श्रवणगुदसन्ध्रीति पुरुषे
ऊरु, ओठ, स्तन, अण्डकोश, पाँव, दाँत, बाहु, हाथ, गाल, केश, कण्ठ, नख,
अंगूठा, शंख, काँख, कन्धा, कान, गुप्तेन्द्रिय, दो अंगों के सन्धि स्थान—ये सब
पुरुष-संज्ञक कहे गये हैं।
अथानन्तरं पुंसञ्ज्ञकान्यङ्गानि भवन्ति। ऊरू। ओष्ठौ दन्तच्छदौ। स्तनौ प्रसिद्धौ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA