बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पुष्यस्नानाध्यायः ५७५
द्वैपायनो यवक्रीतो देवराजः सहानुजः।
पर्वतास्तरवो वल्ल्यः पुण्यान्यायतनानि च॥६७॥
प्रजापतिर्दितिश्चैव गावो विश्वस्य मातरः।
वाहनानि च दिव्यानि सर्वलोकाश्चराचराः॥६८॥
अग्नयः पितरस्तारा जीमूताः खं दिशो जलम्।
एते चान्ये च बहवः पुण्यसङ्कीर्तनाः शुभैः॥६९॥
तोयैस्त्वामभिषिञ्चन्तु सर्वोत्पातनिबर्हणैः।
यथाभिषिक्तो मघवानेतैर्मुदितमानसैः॥७०॥
सभी देवता तुम्हारा अभिषेक करें—सिद्ध, पुरातन देव ( ब्रह्मा, विष्णु, शिव ),
साध्य, वायु के समुदाय, आदित्य, वसु, रुद्र, वैद्यों में श्रेष्ठ दोनों अश्विनीकुमार, अदिति,
देवमाता, स्वाहा, सिद्धि, सरस्वती, कीर्ति, लक्ष्मी, धृति, श्री, सिनीवाली ( दृश्यचन्द्रा ),
कुहू ( अदृश्यचन्द्रा अमावस्या ), दनु, सुरसा, विनता, कद्रू, देवपत्नी, देवमाता, दिव्य
अप्सरायें—ये सब तुम्हारा अभिषेक करें। अश्विनी आदि नक्षत्र, मुहूर्त, पक्ष, अहोरात्र
की सन्धि, संवत्सर, सूर्यादि सात ग्रह, कला, काष्ठा, क्षण, लव—ये सब काल के शुभ
अवयव तुम्हारा अभिषक करें। ये सब तथा अन्य भी वेदव्रतपरायण, शिष्य और स्त्रियों
के साथ तपस्वीगण तुम्हारा अभिषेक करें। विमान पर चलने वाले देवतागण, मनु,
समुद्र, नदी, प्रधान नाग, किन्नर, वैखानस, श्रेष्ठ ब्राह्मण, आकाशमार्ग से गमन करने
वाले, स्त्रियों के साथ सप्तर्षि गण, सभी ध्रुवस्थान, मरीचि, अत्रि, पुलह, पुलस्त्य,
क्रतु, अङ्गिरा, भृगु, सनत्कुमार, सनक, सनन्दन, सनातन, दक्ष, जैगीषव्य, भगन्दर,
एकत, द्वित, त्रित, जाबालि, कश्यप, दुर्वासा, दुर्विनीत, कण्व, कात्यायन, मार्कण्डेय,
दीर्घतप, शुनःशेप, विदूरथ, ऊर्व, संवर्तक, च्यवन, अत्रि, पराशर, द्वैपायन ( व्यास ),
यवक्रीत, भाइयों के साथ देवराज ( इन्द्र ), पर्वत, वृक्ष, लता, पुण्यगृह, प्रजापति,
दिति, गौ, विश्व की मातायें, दिव्य वाहन, चराचर समस्त लोक, अग्नि, पितर, तारा,
मेघ, आकाश, दिशा, जल—ये सब तथा अन्य भी पवित्र कीर्ति वाले, सभी उत्पातों
का नाश करने वाले, पवित्र जल से जिस तरह प्रसन्न चित्त होकर इन्द्र का अभिषेक
किया गया था, उसी तरह तुम्हारा अभिषेक करें॥५५-७०॥
अथ पयोऽभिषेकमन्त्रः सुबोधस्तथापि मन्दबुद्धिव्युत्पादनाय किञ्चिद् व्याख्यायते।
सुरा देवास्त्वां नृपमभिषिञ्चन्तु। ये च सिद्धा देवयोनयः। पुरातनाः ब्रह्माद्याः सुराः।
साध्याः समरुद्गणाः, मरुतां गणैर्वायुसमूहैः सहिताः। भिषग्वरौ वैद्यप्रधानावश्विनौ। अदिति-
र्देवमाता सुरजननी। स्वाहाद्या देवताः। सिनीवाली दृश्यचन्द्रा अमावास्या यस्यां प्रभाते
शशी दृश्यते, नष्टक्षपाकरा अमावास्या कुहूः, यस्यां प्रभाते चन्द्रमा न दृश्यते। दनु-
प्रभृतयः कश्यपपत्न्यः। देवपत्न्यः सुरदाराः। देवमातरः सुरजनन्यः। एताः सर्वास्त्वाम-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA
५७६ बृहत्संहिता
भिषिञ्चन्तु। दिवि भवा दिव्याः। अप्सरसां गणाः समूहाः। नक्षत्राण्यश्विन्यादीनि सप्त-
विंशतिः। मुहूर्ताः क्षणाः। पक्षाहोरात्राणि। तेषां ये च सन्धयः। संवत्सरा वर्षाणि। दिनेशाः
सूर्योदयः सप्तग्रहाः। कलाद्याः कालावयवाः। कालस्याङ्गानि। एत उक्ता अन्ये परे च
मुनयः ऋषयो वेदव्रतपरायणा वेदासक्ताः। सशिष्याः शिष्यसहिताः। सदाराः सकलत्राः।
तपोधनास्तपःप्रधानाः तपस्विनः। वैमानिका विमानेन ये यान्ति। मनवः। सागरैः समुद्रैः
सहिताः। सरितो नद्यः। महाभागाः प्रधानाः। नागाः। किम्पुरुषाः किन्नराः। वैखानसा
वैहायसा इति संज्ञाविकृताः। महाभागा द्विजानां मुनीनाम्। सप्तर्षयो मरीच्यादयो मुनयः।
इहैव सप्तर्षिचारे उक्ताः। सदाराः सपत्नीकाः ध्रुवस्थानानि ध्रुवप्रदेशाः। दीर्घतपा मुनिविशेषः।
द्वैपायनो व्यासः। देवराज इन्द्रः। सहानुजैर्भातृभिः सह। जीमूता मेघाः। खं नभः। दिश
आशाः। जलमुदकम्। एते ये उक्तास्तथा अन्येऽपरे बहवः प्रभूताः। पुण्य-सङ्कीर्तनाः।
पुण्यं पवित्रं सङ्कीर्तनं येषां ते तथाभूताः। शुभैः पवित्रैः। तोयैर्जलैस्त्वाम-भिषिञ्चन्तु।
किम्भूतैः? सर्वोत्पातनिबर्हणैः, सर्वेषामुत्पातानां यानि निबर्हणानि नाशकर्त्तृणि तैः।
निःशेषानिष्टनिवारणैः। यथा येन प्रकारेणैतैः पूर्वोक्तैर्देवतामुनिभिः। मुदितमानसैः संहृष्टचित्तैः।
मघवानिन्द्रः पूर्वमभिषिक्तस्तथा ते अभिषिञ्चन्त्विति।। ५५-७०।।
अथान्यान्मन्त्रानप्याह—
इत्येतैश्चान्यैश्चाप्यथर्वकल्पाहितैः सरुद्रगणैः।
कौष्माण्डमहारौहिणकुबेरहृद्यैः समृद्ध्या च।। ७१।।
इन मन्त्रों के अतिरिक्त अथर्वकल्प में कथित मन्त्रों से, रुद्रगण ( 'एकदशानुवाका
रुद्राः' ), कौष्माण्ड ( 'षडनुवाका मरुद्गणाः' ), महारोहिण और कुबेरहृदय नामक ऋचा
से अभिषेक करें।। ७१।।
इत्येवंप्रकारैरेतैर्मन्त्रैस्तथान्यैरपरैरप्यथर्वकल्पाहितैरथर्वकल्पनिर्दिष्टैः। सरुद्रगणै
रुद्रगणसहितैः। एकादशानुवाका रुद्राः। कौष्माण्डैः, षडनुवाकाः कौष्माण्डाः महारौहिणेन
मन्त्रेण। कुबेरहृदयेन समृद्ध्या ऋचा।। ७१।।
ततः किं कुर्यादित्याह—
आपोहिष्ठातिसृभिर्हिरण्यवर्णेति चतसृभिर्जप्तम्।
कार्पासिकवस्त्रयुगं बिभृयात् स्नातो नराधिपतिः ॥७२॥
स्नान करके राजा आपोहिष्ठा इत्यादि तीन ऋचाओं और हिरण्यवर्णां इत्यादि चार
ऋचाओं से अभिमन्त्रित वस्त्र पहने।। ७२।।
ततो नराधिपती राजा स्नातः कृतस्नानः कार्पासिकवस्त्रयुगं बिभृयाद्धारयेत्। कार्पा-
सिकेत्यनेनान्यवस्त्राणां परिहारः। कीदृशम्? आपोहिष्ठेति तिसृभिर्ऋग्भिर्जप्तं तथा हिरण्य-
वर्णेति चतसृभिर्ऋग्भिर्जप्तम्। आपोहिष्ठा हिरण्यवर्णेत्याद्यपदग्रहणम्।। ७२।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA
पुष्यस्नानाध्यायः ५७७
ततः किं कुर्यादित्याह—
पुण्याहशङ्खशब्दैराचान्तोऽभ्यर्च्य देवगुरुविप्रान्।
छत्रध्वजायुधानि च ततः स्वपूजां प्रयुञ्जीत ॥७३॥
इसके बाद पवित्र होकर राजा देवता, गुरु और ब्राह्मणों की पूजा करके छत्र, ध्वज
और खड्ग की पूजा करे; तत्पश्चात् अभीष्ट देवता की पूजा करे॥७३॥
ततो नृपः पुण्याहशङ्खशब्दैश्च सहाऽऽचान्तः शुद्धकायो देवान् सुरान्। गुरून्नुपाध्यायान्।
विप्रान् ब्राह्मणान्। अभ्यर्च्य सम्पूज्य। तथा छत्रध्वजायुधानि, छत्रमातपत्रम्, ध्वजं चिह्नम्,
आयुधं खड्गादि। एतानि सम्पूज्य ततोऽनन्तरं स्वपूजामात्मीयेष्टदेवतार्चां प्रयुञ्जीत कारये-
दिति॥७३॥
ततः किं कुर्यादित्याह—
आयुष्यं वर्चस्यं रायस्पोषाभिर्ऋग्भिरेताभिः ।
परिजप्तं वैजयिकं नवं विदध्यादलङ्कारम् ॥७४॥
आयुष्यं, वर्चस्यं, रायस्पोष आदि छः ऋचाओं से अभिमन्त्रित विजय करने वाला
नवीन आभूषण राजा पहने॥७४॥
ततोऽनन्तरं नवमभिनवमलङ्कारं विभूषणादि वैजयिकं विजयावहं विदध्याद्धारयेत्।
कीदृशम्? आयुष्यं वर्चस्यम्। रायस्पोषाभिरेताभिः षड्भिर्ऋग्भिः परिजप्तमभिमन्त्रितम्।
ततः किं कुर्यादित्याह—
गत्वा द्वितीयवेदीं समुपविशेच्चर्मणामुपरि राजा।
देयानि चैव चर्माप्युपर्यपर्यमेतानि ॥७५॥
वृषस्य वृषदंशस्य रुरोश्च पृषतस्य च।
तेषामुपरि सिंहस्य व्याघ्रस्य च ततः परम् ॥७६॥
बाद में द्वितीय वेदी पर जाकर राजा चमड़े के ऊपर बैठे, चमड़ों को आगे दी गई
विधि के अनुसार ऊपर-ऊपर रक्खे। जैसे सबसे पहले बैल का, बाद में बिल्ली का,
इसके बाद काले मृग का, इसके बाद हरिण का, इसके बाद सिंह का और अन्त में
व्याघ्र का चमड़ा रक्खे॥७५-७६॥
ततो द्वितीयवेदीं दक्षिणां गत्वा प्राप्य तत्र च राजा नृपश्चर्मणामुपरि समुपविशेतितिष्ठेत्।
तथोपर्य्युपरि चर्माण्यनेकप्रकारेणैतानि स्थाप्यानि यानि तानीत्याह।
वृषस्येति। तद्यथा—वृषस्य बलीवर्दस्य सम्बन्धि प्रथमं दद्यात्। तत्रोपरि वृषदंशस्य
मार्जारस्य। तस्योपरि रुरोर्मृगजातेः। तस्योपरि पृषतस्य च मृगजातेरेव। तेषामुपरि सिंहस्य
हरेः। ततः परं तस्योपरि व्याघ्रस्येति॥७५-७६॥
बृ० भ० प्र०-३७
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५७८ बृहत्संहिता
ततः किं कुर्यादित्याह—
मुख्यस्थाने जुहुयात् पुरोहितोऽग्निं समित्तिलघृताद्यैः ।
त्रिनयनशक्रबृहस्पतिनारायणनित्यगतिऋग्भिः ॥७७॥
पुरोहित मुख्य स्थान ( दक्षिण स्थान ) में लकड़ी, तिल, घृत आदि से रुद्र, इन्द्र,
बृहस्पति, विष्णु और वायुसम्बन्धी ऋचा पढ़ कर अग्नि में आहुति दे।।७७।।
पुरोहित आचार्यः। मुख्यस्थानं प्रधानस्थानं दक्षिणस्थानमित्यर्थः। समित्तिलघृताद्यैः,
समिद्भिः, तिलैः घृतेनाज्येन च। आदिग्रहणादन्यैः शान्तिकैः श्रीफलादिभिरग्निं जुहुयात्।
त्रिनयनो रुद्रः। शक्र इन्द्रः। बृहस्पतिर्देवगुरुः। नारायणो विष्णुः। नित्यगतिर्वायुः। एत-
त्सम्बन्धिन्य ऋचस्ताभिः ।।७७।।
अन्यच्च—
इन्द्रध्वजनिर्दिष्टान्यग्निनिमित्तानि दैवविद् ब्रूयात् ।
कृत्वाऽशेषसमाप्तिं पुरोहितः प्राञ्जलिर्ब्रूयात् ॥७८॥
दैवज्ञ इन्द्रध्वज में कथित अग्नि के लक्षण को बोले, सबकी समाप्ति के अनन्तर
पुरोहित हाथ जोड़ कर बोले।।७८।।
दैववित् सांवत्सरिकः। इन्द्रध्वजनिर्दिष्टानीन्द्रध्वजोक्तानि। अग्निनिमित्तानि अग्नि-
लक्षणानि ब्रूयाद् वदेत्। तद्यथा—
स्वाहावसानसमये स्वयमुज्ज्वलार्चिः स्निग्धः प्रदक्षिणशिखो हुतभुग् नृपस्य।
गङ्गादिवाकरसुताजलचारुहारां धात्रीं समुद्ररशनां वशगां करोति।।
एतत्सर्वं विचार्यम्। अशेषसमाप्तिं सर्वकर्मणां परिसमाप्तिं कृत्वा ततः प्राञ्जलिः
पुरोहितः। अञ्जलिं कृत्वा आचार्य इदं ब्रूयाद्वदेत्।।७८।।
किं तदित्याह—
यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय पार्थिवात्।
सिद्धिं दत्त्वा तु विपुलां पुनरागमनाय च॥७९॥
हे देवगण! आप सब राजा द्वारा दत्त पूजा को प्राप्त कर उनको महान् सिद्धि
देकर फिर आगमन के लिये गमन करें।।७९।।
सर्वे देवगणाः सुरसमूहाः पार्थिवाद् राज्ञः पूजामर्चामदाय गृहीत्वा तस्य च विपुलां
विस्तीर्णां सिद्धिं दत्वा पुनर्भूयः। आगमनाय च प्रयान्तु व्रजन्तु।।७९।।
ततो राज्ञा किं कर्तव्यमित्याह—
नृपतिरतो दैवज्ञं पुरोहितं चार्चयेद्धनैर्बहुभिः ।
अन्यांश्च दक्षिणीयान् यथोचितं श्रोत्रियप्रभृतीन् ॥८०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पुष्यस्नानाध्यायः ५७९
इसके बाद राजा बहुत प्रकार के धनों से दैवज्ञ और पुरोहित की पूजा करे तथा
अन्य दक्षिणा देने के लायक श्रोत्रिय आदि की भी यथोचित पूजा करे॥८०॥
अतोऽनन्तरं नृपती राजा दैवज्ञं सांवत्सरं पुरोहितं चाचार्यं बहुभिः प्रभूतैर्धनैर्वित्तैरर्चयेत्।
तथा अन्यान् दक्षिणीयान् दक्षिणार्हान् यथोचितं कुलशीलपाठश्रुतानुसारेण श्रोत्रियप्रभृतीन्
यजमानाग्निहोतृंश्चार्चयेत्। तथा च गर्गः—
दत्वा वित्तं ब्राह्मणेभ्यो गावो हेमपरिष्कृताः।
वास्तु युग्मं मही रूप्यं तेभ्यश्च बहुभोजनम् ।।
शङ्खभेरीस्वनैर्दिद्व्यैर्गजैश्चैव मनोहरैः।
सम्प्रविश्य ततो राजा सचिवैः परिवारितः।।
श्वेतकुञ्जरमारूढः श्वेतमश्वमथापि वा।
श्वेतचन्दनलिप्ताङ्गः श्वेताम्बरधरः शुभः ।।
पुरस्ताद्विकरेद्वित्तमाशीर्वादैश्च पूजितः।। इति ॥८०॥
ततः किं कुर्यादित्याह—
दत्त्वाऽभयं प्रजानामाघातस्थानगान् विसृज्य पशून् ।
बन्धनमोक्षं कुर्यादभ्यन्तरदोषकृद्वर्जम् ॥८१॥
प्रजाओं को अभयदान देकर बध्य स्थानगत पशु (छाग) आदि को छोड़कर
अभ्यन्तर (राजा के शरीर या अन्तःपुर) में जिन्होंने अपराध किया है, उनके सिवाय
समस्त बन्धन स्थानस्थित पुरुषों को मुक्त करे॥८१॥
ततः प्रजानां लोकानामभयं दत्वा आघातस्थानगान् वध्यस्थानप्राप्तान् पशून् छागादीन्
विसृज्य विमुच्य ततो बन्धनमोक्षं कुर्यात्। बन्धनस्थान् पुरुषान् परित्यजेत्। किं त्वभ्यन्तर-
दोषकृद्वर्जम्। अभ्यन्तरे नृपशरीरे अन्तःपुरे वा यैर्दोषः कृतस्तान् वर्जयित्वेत्यर्थः ॥८१॥
अथ पुष्यस्नानमाहात्म्यमाह—
एतत्प्रयुज्यमानं प्रतिपुष्यं सुखयशोऽर्थवृद्धिकरम्।
पुष्याद्विनाध्र्धफलदा पौषी शान्तिः परा प्रोक्ता ॥८२॥
प्रत्येक पुष्य नक्षत्र में किया हुआ यह स्नान सुख, यश और धन की वृद्धि करने
वाला होता है। पुष्य नक्षत्र को छोड़कर अन्य नक्षत्र में यथाविधि यह स्नान करने से
आधा फल देने वाला होता है। पर पुष्य नक्षत्रयुत पूर्णिमा के दिन का यह स्नान
सर्वोत्कृष्ट है॥८२॥
एतत् स्नानं प्रतिपुष्यं पुष्यं पुष्यं प्रति प्रयुज्यमानं क्रियमाणं सुखयशोऽर्थवृद्धिकरं
सुखस्य यशसेऽर्थस्य वृद्धिकरं भवति। पुष्याद्विना अन्यत्र क्रियमाणमर्धफलं यथोक्तात्
फलादर्धं ददाति। पौषी शान्तिः। पुष्यनक्षत्रेण युता पौषी पौर्णमासी च परा प्रकृष्टा प्रोक्ता
कथिता॥८२॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५८० बृहत्संहिता
अथ केषु कालेषु पुष्यस्नानं कुर्यादित्याह—
राष्ट्रोत्पातोपसर्गेषु राहोः केतोश्च दर्शने ।
ग्रहावमर्दने चैव पुष्यस्नानं समाचरेत् ॥८३॥
राज्य में किसी प्रकार का उत्पात या उपसर्ग ( उपद्रव ) होने पर तथा केतु का
दर्शन होने पर पुष्यस्नान करना चाहिये॥८३॥
राष्ट्रे राज्ये। उत्पातेषु दिव्यान्तरिक्षभौमेषु। तथोपसर्गेषूपद्रवेषु। अन्येषु व्याध्यादिषु।
राहborder्दर्शने रविचन्द्रग्रहणे। केतोर्दर्शने केतूद्ये। ग्रहावमर्दने ग्रहयुद्धे चैवमनेन प्रकारेण स
यथा पुष्यस्नानं समाचरेत् कारयेत्॥८३॥
अन्यच्चाह—
नास्ति लोके स उत्पातो यो ह्यनेन न शाम्यति ।
मङ्गलं चापरं नास्ति यदस्मादतिरिच्यते ॥८४॥
इस लोक में इस तरह का कोई उत्पात नहीं है, जो इस स्नान से नष्ट न हो और
ऐसा कोई माङ्गलिक कार्य नहीं है, जो इससे अधिक फल देने वाला हो॥८४॥
लोके स उत्पातो नास्ति न विद्यते यो ह्यनेन पुष्यस्नानेन न शाम्यति न शमं याति;
अति तु सर्व एव शाम्यतीत्यर्थः। हिर्यस्मार्थे। अस्मात् पुष्यस्नानाद्यदतिरिच्यते श्रेष्ठतरं
तदपरमन्यन्मङ्गलं नास्ति न विद्यते। तथा च गर्गः—
प्रतिपुष्येण यो राजा स्नायीत विधिपूर्वकम्।
तस्य राष्ट्रे न सीदन्ति मर्त्या ये जन्तवो भुवि।। इति।।८४।।
अन्यत् पुष्यस्नानमाहात्म्यमाह—
अधिराज्यार्थिनो राज्ञः पुत्रजन्म च काङ्क्षतः ।
तत्पूर्वमभिषेके च विधिरेष प्रशस्यते ॥८५॥
महाराजाधिराज पद की और पुत्र की इच्छा करने वाले राजा को उसके प्रथम
अभिषेक में भी यही विधि प्रशस्त है॥८५॥
राज्ञो नृपस्याधिराज्यार्थिनोऽधिराज्यमिच्छतस्तथा पुत्रजन्म सुतसम्भवं च कांक्षतः
समभिलषितः। तत्पूर्वं तत्प्रथमं योऽभिषेकस्तस्मिन्नप्यभिषेके एष एव विधिः प्रशस्यते
स्तूयत इष्यत इति। अतोऽभीष्टमभिलाषी किल्विषक्षयार्थं माङ्गलिकं स्नानं कुर्वीतेति
स्थितिः।।८५।।
अन्यदप्याह—
महेन्द्रार्थमुवाचेदं बृहत्कीर्तिर्बृहस्पतिः ।
स्नानमायुष्प्रजावृद्धिसौभाग्यकरणं परम् ॥८६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पुष्यस्नानाध्यायः ५८१
बहुत बड़ी कीर्ति वाले बृहस्पति ने इन्द्र के लिये यह स्नान कहा था। यह स्नान
आयु और प्रजा की वृद्धि करने वाला तथा सौभाग्य प्रदान करने वाला है।।८६।।
इदं स्नानं बृहस्पतिः सुरगुरुर्बृहत्कीर्तिर्विपुलकीर्तिः, महेन्द्रार्थं देवराजहितार्थमुवा-
चोक्तवान्। कीदृशम्? आयुष्प्रजावृद्धिसौभाग्यकरणम्, आयुषो जीवितस्य प्रजानां सुतानां
च वृद्धिं करोति। सौभाग्यकरणं परं प्रकृष्टम्।।८६।।
अन्यदप्याह—
अनेनैव विधानेन हस्त्यश्वं स्नापयेत्ततः ।
तस्यामयविनिर्मुक्तं परां सिद्धिमवाप्नुयात् ॥८७॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां पुष्य-
स्नानाध्यायाष्टचत्वारिंशः ॥४८॥
जो राजा इस पूर्वोक्त विधि से हाथी और घोड़ों को भी अभिषेक कराता है, रोग से
मुक्त होकर उसके वे हाथी-घोड़े परम सिद्धि प्राप्त करते हैं।।८७।।
इति 'विमला'हिन्दीटीकायां पुष्यस्नानाध्यायोऽष्टचत्वारिंशः ॥४८॥
यो राजा अनेनैव पूर्वोक्तेन विधानेन हस्त्यश्वं गजतुरंगं स्नापयेत् तस्य राजस्तद्धस्त्य-
श्वमामयविनिर्मुक्तं रोगरहितं परां प्रकृष्टां सिद्धिमाप्नुयाल्लभत इति।।८७।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ पुष्यस्नानं
नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४८॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
अथ पट्टलक्षणाध्यायः
अथ पट्टलक्षणं व्याख्यायते। तत्रादावेवाऽऽगमप्रदर्शनार्थमाह—
विस्तरशो निर्दिष्टं पट्टानां लक्षणं यदाचार्यैः ।
तत्संक्षेपः क्रियते मयाऽत्र सकलार्थसम्पन्नः ॥१॥
प्राचीन आचार्यों ने विस्तारपूर्वक जो पट्टों ( नरेन्द्र-मुकुटों ) का लक्षण कहा है,
यहाँ पर सकल अर्थ से युत उसी को संक्षेप करके कहते हैं॥१॥
आचार्यैः काश्यपादिभिर्यत्पट्टानां नरेन्द्रमुकुटानां लक्षणं विस्तरशो विस्तरेण निर्दिष्टमुक्तम्।
तस्य मया सकलार्थसम्पन्नः परिपूर्णार्थसमासः संक्षेपः क्रियते विरच्यत इति॥१॥
अधुना तदेवाह—
पट्टः शुभदो राज्ञां मध्येऽष्टावङ्गुलानि विस्तीर्णः ।
सप्त नरेन्द्रमहिष्याः षड् युवराजस्य निर्दिष्टः ॥२॥
चतुरङ्गुलविस्तारः पट्टः सेनापतेर्भवति मध्ये ।
द्वे च प्रसादपट्टः पञ्चैते कीर्तिताः पट्टाः ॥३॥
मध्य में आठ अङ्गुल विस्तार वाला मुकुट राजा का, सात अङ्गुल विस्तार वाला
रानी का, छः अङ्गुल विस्तार वाला युवराज का और चार अङ्गुल विस्तार वाला सेनापति
का शुभ करने वाला होता है तथा दो अङ्गुल विस्तार वाला मुकुट प्रसादपट्ट कहलाता
है, यह मुकुट राजा किसी को भी पहना सकता है। इस तरह ये पाँच मुकुट कहे गये
हैं॥२-३॥
राज्ञां नृपाणां पट्टो मुकुटो मध्ये मध्यभागे अष्टावङ्गुलानि विस्तीर्णः कार्यः। नरेन्द्र-
महिष्या राजपत्नयाः सप्ताङ्गुलानि मध्ये विस्तीर्णः। षडङ्गुलानि युवराजस्य निर्दिष्टः कथितः।
सेनापतेश्चमूनाथस्य मध्ये चतुरङ्गुलविस्तीर्णः कार्यः। द्वे चाङ्गुले प्रसादपट्टो विस्तीर्णः
कार्यः। प्रसादपट्टं राजा कस्यचिद्बध्नाति। एवमेते पञ्च पट्टाः कीर्तिता उक्ताः॥२-३॥
अन्यदप्याह—
सर्वे द्विगुणायामा मध्यादर्धेन पार्श्वविस्तीर्णाः ।
सर्वे च शुद्धकाञ्चनविनिर्मिताः श्रेयसो वृद्धयै ॥४॥
सब पूर्वोक्त मुकुट के विस्तार से द्विगुणित दैर्घ्य और विस्तार का आधा पार्श्व का
विस्तार होना चाहिये। ये शुद्ध सुवर्ण के बने हों तो श्रेयवृद्धिकारक होते हैं॥४॥
सर्वे पञ्चैव पट्टा द्विगुणायामाः। विस्ताराद् द्विगुणायामा द्विगुणा दीर्घाः कर्तव्याः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
पट्टलक्षणाध्यायः ५८३
यस्य पट्टस्य यो विस्तार उक्तस्तस्य दैर्घ्यं विस्तारद्विगुणं कार्यम्। यथा नृपपट्टोऽष्टावङ्गुलानि
विस्तीर्णः स च षोडशाङ्गुलायामः कार्यः। एवमन्येषामप्यायामप्रमाणं ज्ञेयम्। तथा पट्टस्य
मध्ये यो विस्तार उक्तस्तस्यार्धेन पार्श्वयोर्विस्तारः कार्यः। यथा नृपपट्टोऽष्टावङ्गुलानि
मध्याद्विस्तीर्णः, स च पार्श्वयोश्चतुरङ्गुलविस्तारः कार्य इति। एवमन्येषामपि। सर्वे च
पट्टाः शुद्धेन शुभेन काञ्चनेन सुवर्णेन विनिर्मिता रचिताः श्रेयसो वृद्धयै वृद्धये भवन्ति।
आरोग्यस्य वृद्धिं कुर्वन्ति।।४।।
अन्यल्लक्षणमप्याह—
पञ्चशिखो भूमिपतेस्त्रिशिखो युवराजपार्थिवमहिष्योः ।
एकशिखः सैन्यपतेः प्रसादपट्टो विना शिखया ॥५॥
पाँच शिखा वाला राजा के लिये, तीन शिखा वाला युवराज तथा रानी के लिये
और एक शिखा वाला मुकुट सेनापति के लिये शुभकारी होता है। प्रसादपट्ट विना शिखा
का बनाना चाहिये॥५॥
भूमिपते राज्ञः पञ्च शिखः पट्टः कार्यः। पञ्चशिखा यस्य स तथाभूतः। युवराजस्य
तथा पार्थिवमहिष्या नृपपत्न्यास्त्रिशिखः कार्यः। सैन्यपतेश्चमूनाथस्यैकशिखः। प्रसादपट्टः
शिखया विना शिखावर्जितः कार्यः॥५॥
अत्रैव शुभाशुभज्ञानमाह—
क्रियमाणं यदि पत्रं सुखेन विस्तारमेति पट्टस्य ।
वृद्धिर्जयौ भूमिपतेस्तथा प्रजानां च सुखसम्पत् ॥६॥
यदि मुकुट के बनाये हुये पत्र अनायास फैल जायँ तो राजा की वृद्धि और विजय
होती है तथा प्रजा को सुख-सम्पत्ति प्राप्त होती है॥६॥
पट्टस्य सम्बन्धि पत्रं क्रियमाणं यदि सुखेनाक्लेशेन विस्तारमेत्यायाति तदा भूमिपते
राज्ञो वृद्धिजयौ भवतः। तथा प्रजानां लोकानां च सुखसम्पत् सौख्यवृद्धिर्भवति।।६।।
अन्यदप्याह—
जीवितराज्यविनाशं करोति मध्ये व्रणः समुत्पन्नः ।
मध्ये स्फुटितस्त्याज्यो विघ्नकरः पार्श्वयोः स्फुटितः ॥७॥
यदि बनाते हुये मुकुट के मध्य में छिद्र हो जाय तो प्राण-राज्य दोनों का नाश करता
है। मध्य में फट जाय तो उसका त्याग कर देना चाहिये तथा दोनों पार्श्व में फटा हो तो
विघ्नकारी होता है।।७।।
पट्टस्य क्रियमाणस्य मध्ये व्रणश्छिद्रः समुत्पन्नो जीवितस्यायुषो राज्यस्य च
विनाशं करोति। तथा मध्ये यः स्फुटितः स त्याज्यः। पार्श्वयोः स्फुटितः स विघ्नकरः
विघ्नं करोति। तथा च काश्यपः—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५८४ बृहत्संहिता
क्रियमाणं यदा पत्रं मध्ये स्फुटति भिद्यते।
तदा नृपभयं प्रोक्तं यस्यार्थे वा प्रकल्पितम्॥
सुलक्षणं प्रमाणस्थं सुकरं च हितावहम्।
सुरूपं दर्शनीयं च प्रजानां वृद्धिदं स्मृतम्॥ इति॥७॥
अथाशुभे लक्षणे दृष्टे किं कुर्यादित्याह—
अशुभनिमित्तोत्पत्तौ शास्त्रज्ञः शान्तिमादिशेद्राज्ञः।
शस्तनिमित्तः पट्टो नृपराष्ट्रविवृद्धये भवति॥८॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां पट्ट-
लक्षणाध्याय एकोनपञ्चाशः॥४९॥
यदि मुकुट में अशुभ लक्षण दिखाई दे तो शास्त्र को जानने वाले पण्डित राजा को
शान्ति कराने का आदेश करें तथा शुभ लक्षणयुत मुकुट राजा-राज्य दोनों की वृद्धि के
लिये होता है॥८॥
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां पट्टलक्षणाध्याय एकोनपञ्चाशः॥४९॥
अशुभनिमित्तस्याशुभलक्षणस्योत्पत्तौ सत्यां शास्त्रज्ञः पट्टलक्षणज्ञो राज्ञो नृपस्य
शान्तिमादिशेद्ददेत्। यः पट्टः शस्तनिमित्तः शुभलक्षणसंयुक्तः स नृपस्य राज्ञो राष्ट्रस्य
च विवृद्धये भवति॥८॥
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ पट्टलक्षणं
नामैकोनपञ्चाशोऽध्यायः॥४९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
अथ खड्गलक्षणाध्यायः
अथ खड्गलक्षणं व्याख्यायते। तत्रादावेव खड्गस्य प्रमाणं व्रणानां च शुभाशुभ-
ज्ञानार्थमाह—
अङ्गुलशतार्धमुत्तम ऊनः स्यात् पञ्चविंशतिः खड्गः ।
अङ्गुलमानाज्ज्ञेयो व्रणोऽशुभो विषमपर्वस्थः ॥१॥
पचास अङ्गुल प्रमाण वाला खड्ग उत्तम, पच्चीस अङ्गुल का अधम और पच्चीस
अङ्गुल से पचास अङ्गुल के भीतर का खड्ग मध्यम होता है। अङ्गुलमान को लेकर विषम
पर्व पर स्थित व्रण अशुभ है, जैसे—प्रथम, तृतीय, पञ्चम आदि विषम अङ्गुल पर आगे
कथित लक्षणयुत व्रण हो तो अशुभ होता है।।१।।
उत्तमः प्रधानखड्गः। अङ्गुलशतार्धं पञ्चाशदङ्गुलानि दीर्घ इत्यर्थः। पञ्चविंशतिरङ्गुलानि
च ऊनः कनीयान् खड्गः स्याद्भवेत्। अनयोः प्रमाणयोर्मध्ये स्थितः पञ्चाशत् ऊनः
पञ्चविंशतेरधिकः स मध्यम एव। अङ्गुलमानाद्यो व्रणो विषमपर्वस्थः। अङ्गुलगणनया
विषमाङ्गुले स्थितः। प्रथमतृतीयपञ्चमसप्तमादिष्वङ्गुलेषु स्थितः सोऽशुभोऽनिष्टफलदः।
अर्थादेव समाङ्गुलेषु द्वितीयचतुर्थषष्ठमादिषु यः स्थितः स शुभः। मिश्रेष्वङ्गुलेषु मध्यम
इति।।१।।
अथ व्रणानामाकृतिलक्षणमाह—
श्रीवृक्षवर्धमानातपत्रशिवलिङ्गकुण्डलाब्जानाम् ।
सदृशा व्रणाः प्रशस्ता ध्वजायुधस्वस्तिकानां च ॥२॥
बेल, वर्धमान, छत्र, शिवलिङ्ग, कुण्डल, कमल, पताका, खड्ग और शुभ वस्तुओं
का व्रण ( चिह्न ) प्रशस्त होता है।।२।।
श्रीवृक्षो बिल्वः। वर्धमानं चिह्नविशेषो वर्धमानवास्तुनाः सदृशम्। केचिच्छरावक-
मितीच्छन्ति। आतपत्रं छत्रम्। शिवलिङ्गं प्रसिद्धम्। कुण्डलं कर्णाभरणम्। अब्जं पद्मम्।
एषां सदृशास्तुल्या आकृत्या ये व्रणास्ते खड्गे प्रशस्ताः शुभदाः। तथा ध्वजस्य चिह्नस्य
पताकारूपस्य। आयुधस्य खड्गादेः। स्वस्तिकस्य चिह्नस्य स्वस्तिकवास्तुनाः सदृशाश्च
व्रणाः प्रशस्ता एव।।२।।
अथाशुभलक्षणान्याह—
कृकलासकाककङ्कक्रव्यादकबन्धवृश्चिकाकृतयः ।
खड्गे व्रणा न शुभदा वंशानुगताः प्रभूताश्च ॥३॥
गिरगिट, काक, गिद्ध, मांसभोजी पक्षी, बिना शिर के पुरुष और बिच्छू की आकृति
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५८६ बृहत्संहिता
का व्रण शुभ नहीं होता है तथा वंश ( खड्ग के उच्च भाग में ) अनुगत ( स्थित )
नाना आकृति वाले व्रण भी शुभ नहीं होते हैं ।। ३ ।।
कृकलासः प्राणिविशेषः । काककङ्कौ प्रसिद्धौ । क्रव्यादा मांसाशिनो विहङ्गाः श्येन-
गृध्रप्रभृतयः । कबन्धश्छिन्नशिराः पुमान् । वृश्चिकः कीटजातिः । एतेषां सदृशी आकृतिर्येषां
ते व्रणाः खड्गे अशोभना अशुभदाः, तथा वंशानुगताः, वंशशब्देन खड्गमध्य उच्चभाग
उच्यते। तत्र ये अनुगताः स्थिताः प्रभूताश्च बहवोऽपि श्वाकृतयस्तेऽप्यशुभा एव ।। ३ ।।
अन्यल्लक्षणमाह—
स्फुटितो ह्रस्वः कुण्ठो वंशच्छिन्नो न दृङ्मनोऽनुगतः ।
अस्वन इति चानिष्टः प्रोक्तविपर्यस्त इष्टफलः ।। ४ ।।
फटा हुआ, छोटा, टूटा हुआ, वंशप्रदेश से कटा हुआ, दृष्टि और मन से अप्रिय तथा
शब्दरहित खड्ग अशुभकारी और इसके विपरीत लक्षणयुक्त खड्ग शुभकारी होता है ।
स्फुटितः क्वचित् क्वचिदुच्चाटित इव दृश्यते । ह्रस्वः प्रमाणहीनः । कुण्ठो भग्नः ।
वंशच्छिन्नो वंशप्रदेशाद्विच्छिन्न इव दृश्यते, न च दृङ्मनोऽनुगतः । दृशोश्चक्षुषोर्मनसश्चित्तस्य
यो नानुगतो न प्रियः । अस्वनो निःशब्दो यस्याऽऽहतस्य शब्दो नोत्पद्यत इति । एवंविधोऽनिष्टो
न शुभः । प्रोक्तविपर्यस्त इष्टफलः । उक्तदोषलक्षणेभ्यो विपर्यस्तो विपरीतलक्षणस्य इष्ट-
फलः शुभफलः । अस्फुटितो दीर्घस्तीक्ष्णो वंशप्रदेशादविच्छिन्नो दृङ्मनोऽनुगतः सस्वन
इति शुभलक्षणानि । एतैर्युक्त इष्टफलः ।। ४ ।।
अथ खड्गचेष्टितमाह—
क्वणितं मरणायोक्तं पराजयाय प्रवर्तनं कोशात् ।
स्वयमुद्गीर्णे युद्धं ज्वलिते विजयो भवति खड्गे ।। ५ ।।
खड्ग से अचानक शब्द हो तो मरण, म्यान से नहीं निकलता हो तो पराजय,
म्यान से अपने-आप निकल जाय तो युद्ध और अनायास खड्ग प्रज्ज्वलित हो जाय तो
विजय होती है ।। ५ ।।
स्वयमेव खड्गस्य क्वणितं शब्दो मरणायोक्तम् । खड्गस्वामिनो मृत्यवे कथितम् ।
कोशात् परिवारादप्रवर्तनमनिर्गमनं युद्धकाले पराजयाय भवति। स्वयमुद्गीर्णे परीवारात्
स्वयमेव निर्गते खड्गे युद्धं संग्रामो भवति । संग्रामकाले ज्वलिते सज्वाले खड्गे विजयो
भवति ।। ५ ।।
अथ परिभाषार्थमाह—
नाकारणं विवृणुयान्न विघट्टयेच्च
पश्येन्न तत्र वदनं न वदेच्च मूल्यम् ।
देशं न चास्य कथयेत् प्रतिमानयेन्न
नैव स्पृशेन्नृपतिरप्रयतोऽसियष्टिम् ।। ६ ।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
खड्गलक्षणाध्यायः ५८७
राजा अकारण खड्ग को म्यान से न निकाले, न चलाये, उसमें अपना मुख न
देखे, उसकी कीमत न बतावे, उसका उत्पत्तिस्थान न बतावे, अङ्गुलियों से न नापे और
असंयत होकर उसको स्पर्श न करे।।६।।
नृपती राजा असियष्टिं खड्गयष्टिकमकारणं निष्प्रयोजनं न विवृणुयाद् विगतावरणं
न कुर्यात्, नोद्घाटयेदित्यर्थः, तथा अकारणं न विघट्टयेद् न चालयेत्। तत्र तस्यां खड्ग-
यष्टौ वदनं मुखं न पश्येद् न निरीक्षयेत्, तथा अकारणं मूल्यं न वदेद् न ब्रूयात्। तथा
खड्गस्य देशं जातिं न कथयेत्। अमुकदेशजोऽयं खड्ग इति। न प्रतिमानयेद् नाङ्गुलै-
र्मिनुयात्, तथा अप्रयतोऽसमाहितोऽपि यष्टिं न स्पृशेत्।।६।।
अन्यल्लक्षणमाह—
गोजिह्वासंस्थानो नीलोत्पलवंशपत्रसदृशश्च।
करवीरपत्रशूलाग्रमण्डलाग्राः प्रशस्ताः स्युः ॥७॥
गाय के जीभ के समान आकृति वाला, नीलकमलदल के सदृश, बाँस के पत्रसदृश,
करवीर फूल के पत्रसदृश, शूल की तरह अग्र भाग वाला और वर्तुलाकार अग्र भाग
वाला खड्ग प्रशस्त होता है।।७।।
एते खड्गाः प्रशस्ताः स्युर्भवेयुः। के? ते, गोजिह्वासंस्थानः। यत्र गोजिह्वासदृशी
आकृतिः तथा नीलोत्पलवंशपत्रसदृशः, कुवलयदलाकृतिः। वंशपत्रसदृशश्च यः, करवीर-
पत्रसदृशो वा, तथा शूलाग्रः शूलाकारमयं यस्य। मण्डलाग्रो मण्डलाकारमयं परिवर्तुलं
यस्य यथाभूत इति।।७।।
अन्यच्चाह—
निष्पन्नो न छेद्यो निकषैः कार्यः प्रमाणयुक्तः सः।
मूले म्रियते स्वामी जननी तस्याग्रतश्छिन्ने ॥८॥
यदि खड्ग प्रमाण से अधिक हो जाय तो उसको काटना नहीं चाहिये, किन्तु घिसकर
प्रमाणतुल्य करना चाहिये। यदि खड्ग को मूल भाग से काटे तो राजा और अग्रभाग से
काटे तो उसकी माता की मृत्यु होती है।।८।।
खड्गो निष्पन्नः कदाचित् प्रमाणादधिको भवति, तदा न छेद्यो न कल्पनीयः। स
खड्गो निकषैर्निघर्षणैः प्रमाणयुक्तः कार्यः। कल्पिते तत्र दोषमाह—मूले म्रियते स्वामीति।
तस्य खड्गस्य मूले छिन्ने स्वामी प्रभुर्म्रियते विपद्यते। अग्रतश्छिन्ने जननी, तस्य
स्वामिनो माता म्रियते। तथा च काश्यपः—
उत्पन्नो न पुनश्छेद्यो निष्पन्नो यः प्रमाणतः।
मुष्ट्या भङ्गे म्रियेत् स्वामी तदग्रे तस्य मातरम्।।
तस्मान्न छेदयेत् खड्गमात्मनोऽशुभदं यतः।
निघर्षणैः प्रमाणस्थः कार्यो येन शुभो भवेत्।। इति।।८।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
५८८ बृहत्संहिता
अथ खड्गमुष्टौ दृष्टायां व्रणज्ञानमाह—
यस्मिन् त्सरुप्रदेशे व्रणो भवेत् तद्वदेव खड्गस्य।
वनितानामिव तिलको गुह्ये वाच्यो मुखे दृष्ट्वा ॥९॥
जिस तरह स्त्रियों के मुख पर तिल देखकर गुह्य स्थानीय तिल बताया जाता है,
उसी तरह खड्ग की मूठ में दाग देखकर उसके मध्य में व्रण ( छेद ) कहना चाहिये ॥९॥
खड्गस्य या शिखा मुष्टावन्तः प्रविशति स प्रदेशः त्सरुशब्दवाच्यः। यस्मिन्
त्सरुप्रदेशे ग्रहणविभागे मूले मध्ये यो वा व्रणश्छिद्रं भवेत् स्यात्, तद्वत्तेनैव प्रकारेण
खड्गस्य मूले मध्ये अग्रे वा भवेत्। एतदुक्तं भवति—यदि मुष्टिमूले व्रणो दृश्यते तदा
खड्गस्यापि मूले व्रणो वाच्यः। अनेनानुसारेणान्तरालेऽपि योज्यम्। अत्र दृष्टान्तमाह—
वनितानामिव तिलक इति। वनितानां स्त्रीणां यथा तिलकं मुखे दृष्ट्वा अवलोक्य
स एव गुह्येऽपि वाच्यो वक्तव्यः। एवं यस्मिन् खड्गे मुष्टौ व्रणो भवति तस्मिन्निश्चयान्मध्ये
व्रणोऽग्रे च वाच्यः॥९॥
अत्र व्रणज्ञानोपायमाह—
अथवा स्पृशति यदङ्गं प्रष्टा निस्त्रिंशभृत्तदवधार्य।
कोशस्थस्यादेश्यो व्रणोऽस्ति शास्त्रं विदित्वेदम् ॥१०॥
यदि कोई खड्गधारी पुरुष आकर प्रश्न करे कि 'इस खड्ग में व्रण है या नहीं' तो
उस समय वह प्रश्नकर्ता जिस अङ्ग का स्पर्श करता हो, उसको निश्चय करके वक्ष्यमाण
शास्त्र को जान कर कोशस्थित खड्ग में व्रण कहना चाहिये ॥१०॥
वाशब्दः प्रकारे। अथवा निस्त्रिंशभृत्प्रष्टा खड्गे गृहीते ससंशयः पृच्छति, यथा
अस्मिन् खड्गे व्रणोऽस्ति न वेति। तत्रायमुपायः—तस्मिन् काले यल्लग्नं वर्तते तस्य
यदि केन्द्रस्थः पापग्रहो भवति, तदा निश्चयातस्मिन् खड्गे व्रणो भवति। एवं व्रणे ज्ञाते
सति स निस्त्रिंशभृत्प्रष्टा यदङ्गं स्वावयवं स्पृशति तदङ्गं समवधार्यावलोक्य कोशस्थस्यैव
खड्गस्य व्रण आदेश्यो वक्तव्यः। इदं वक्ष्यमाणमपि शास्त्रं विदित्वा ज्ञात्वा॥१०॥
तच्चाह—
शिरसि स्पृष्टे प्रथमेऽङ्गुले द्वितीये ललाटसंस्पर्शे।
भ्रूमध्ये च तृतीये नेत्रे स्पृष्टे चतुर्थे च ॥११॥
यदि प्रश्नकर्ता शिर को स्पर्श करे तो खड्ग मूल से प्रथम अङ्गुल में, ललाट का
स्पर्श करे तो द्वितीय अङ्गुल में, भ्रूमध्य का स्पर्श करे तो तृतीय अङ्गुल में और नेत्र का
स्पर्श करे तो चतुर्थ अङ्गुल में व्रण कहना चाहिये॥११॥
निस्त्रिंशभृत्प्रष्टा पृच्छाकाले यद्यात्मीयं शिरः स्पृशति, तदा खड्गस्य मूलादेव
प्रथमेऽङ्गुले व्रणो वाच्यः। एवं ललाटसंस्पर्शे द्वितीयेऽङ्गुले, भ्रूमध्ये स्पृष्टे तृतीयेऽङ्गुले,
नेत्रे नयने दक्षिणे वामे वा स्पृष्टे चतुर्थेऽङ्गुले वाच्यः॥११॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
खड्गलक्षणाध्यायः ५८९
अन्यदप्याह—
नासौष्ठकपोलहनुश्रवणग्रीवांसके च पञ्चाद्याः ।
उरसि द्वादशसंस्थस्त्रयोदशे कक्षयोर्ज्ञेयः ॥१२॥
नासिका का स्पर्श करे तो पञ्चम अङ्गल में, ओठ का स्पर्श करे तो छठे अङ्गुल में,
गाल का स्पर्श करे तो सप्तम अङ्गुल में, ठोढ़ी का स्पर्श करे तो अष्टम अङ्गुल में, कान
का स्पर्श करे तो नवम अङ्गुल में, गरदन का स्पर्श करे तो दशम अङ्गुल में, कन्धे का
स्पर्श करे तो एकादश अङ्गुल में, छाती का स्पर्श करे तो बारहवें अङ्गुल में और कोखों
का स्पर्श करे तो तेरहवें अङ्गुल में व्रण कहना चाहिये ॥१२॥
नासायां स्पृष्टायां पञ्चमेऽङ्गुले व्रणो वाच्यः। ओष्ठयोः स्पर्शने षष्ठेऽङ्गुले। कपोलौ
मुखगण्डौ, तयोः स्पर्शने सप्तमेऽङ्गुले। हनुस्पर्शेऽष्टमेऽङ्गुले। श्रवणौ कर्णौ, तयोः
स्पर्शने नवमे। ग्रीवा शिरोधरा, तस्याः स्पर्शने दशमे। अंसौ स्कन्धौ, तयोः स्पर्शने
एकादशे। एवं पञ्चाद्याः, पञ्चादित आरभ्य। उरसि वक्षसि स्पृष्टे द्वादशसंस्थो द्वादशेऽङ्गुले
व्रणो वक्तव्यः। कक्षयोः स्पृष्टयोस्त्रयोदशेऽङ्गुले व्रणो वाच्य इति ॥१२॥
अन्यदप्याह—
स्तनहृदयोदरकुक्षिनाभौ तु चतुर्दशादयो ज्ञेयाः ।
नाभीमूले कट्यां गुह्ये चैकोनविंशतितः ॥१३॥
स्तन का स्पर्श करे तो चौदहवें अङ्गुल में, हृदय का स्पर्श करे तो पन्द्रहवें अङ्गुल
में, पेट का स्पर्श करे तो सोलहवें अङ्गुल में, कुक्षि का स्पर्श करे तो सत्रहवें अङ्गुल में,
नाभि का स्पर्श करे तो अट्ठारहवें अङ्गुल में, नाभि के मूल का स्पर्श करे तो उन्नीसवें
अङ्गुल में, कटिप्रदेश का स्पर्श करे तो बीसवें अङ्गुल में और गुह्य स्थान का स्पर्श करे
तो इक्कीसवें अङ्गुल में व्रण कहना चाहिये ॥१३॥
स्तनस्पर्शे चतुर्दशेऽङ्गुले व्रणो वक्तव्यः। हृदयस्पर्शने पञ्चदशे। उदरसंस्पर्शे षोडशे।
कुक्षिस्पर्शने सप्तदशे। नाभिसंस्पर्शने अष्टादशे। एवं चतुर्दशादयो ज्ञेया ज्ञातव्याः।
नाभिमूलं नाभेरधोभागः, तत्स्पर्शने एकोनविंशे। कटिस्पर्शने विंशे। गुह्यस्पर्शने एकविंशे।
एवमेकोनविंशतितस्तदारभ्य॥१३॥
अन्यदप्याह—
ऊर्वोर्द्वाविंशे स्यादूर्वोर्मध्ये व्रणस्त्रयोविंशे ।
जानुनि च चतुर्विंशे जङ्घायां पञ्चविंशे च ॥१४॥
ऊरु का स्पर्श करे तो बाईसवें अङ्गुल में, ऊरुद्वय के मध्य भाग का स्पर्श करे तो
तेईसवें अङ्गुल में, जानु का स्पर्श करे तो चौबीसवें अङ्गुल में और जङ्घा का स्पर्श करे
तो पच्चीसवें अङ्गुल में व्रण कहना चाहिये ॥१४॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
ऊर्वोः स्पर्शने द्वाविंशेऽङ्गुले व्रणो वाच्यः। ऊर्वोर्मध्यभागस्पर्शने त्रयोविंशे। जानुनि
च जानुनोः स्पर्शने चतुर्विंशे। जङ्घायां स्पर्शने च पञ्चविंशे व्रणो वाच्यः।।१४।।
अन्यदप्याह—
जङ्घामध्ये गुल्फे पार्ष्या पादे तदङ्गुलीष्वपि च।
षड्विंशतिकाद् यावत्त्रिंशादिति मतेन गर्गस्य ।।१५।।
जङ्घाओं के मध्य भाग का स्पर्श करे तो छब्बीसवें अङ्गुल में, गुल्फ ( टखना = पाँव
की गांठी ) का स्पर्श करे तो सत्ताईसवें अङ्गुल में, एड़ी का स्पर्श करे तो अट्ठाइसवें अङ्गुल
में, पाँव का स्पर्श करे तो उन्तीसवें अङ्गुल में और पाँव की अङ्गुली का स्पर्श करे तो
तीसवें अङ्गुल में व्रण कहना चाहिये। यह गर्गाचार्य के मत से कहे गये हैं।।१५।।
जङ्घयोर्मध्यभागस्पर्शने षड्विंशेऽङ्गुले व्रणो वाच्यः। गुल्फस्पर्शने सप्तविंशे।
पार्ष्णिस्पर्शनेऽष्टाविंशे। पादस्पर्शने एकोनत्रिंशे। पादाङ्गुलीस्पर्शने त्रिंशे। एवं षड्विंशादङ्गुलात्
प्रभृति यावत्त्रिंशदङ्गुलानि तावद्वाच्यम्। इत्यनेन प्रकारेण गर्गस्य मुनेर्मतेनेति। तथा च
गर्गः—
शिरो ललाटं भ्रूमध्यं नेत्रघ्राणकपोलकम्।
हनुश्रोत्रं तथा ग्रीवा स्कन्धो वक्षश्च कक्षकम्।।
स्तनौ हृत् क्रोडकुक्षी च नाभिस्तन्मूलमेव च ।
कटिगुह्योरुमध्यं च जानुजङ्घे तयोरधः।।
गुल्फं पार्ष्णिस्तथा पादमङ्गुलिस्पर्शने ध्रुवम्।
मूलात् प्रभृति खड्गेऽपि व्रणं त्रिंशाङ्गुलं वदेत्।। इति।।१५।।
अथैतेषां व्रणानां फलान्याह—
पुत्रमरणं धनाप्तिर्धनहानिः सम्पदश्च बन्धश्च।
एकाद्यङ्गुलसंस्थैर्व्रणैः फलं निर्दिशेत् क्रमशः ।।१६।।
एक आदि अङ्गुल में व्रण हो तो क्रम से पुत्रमरण आदि फल कहना चाहिये। जैसे
प्रथम अङ्गुल में व्रण हो तो पुत्र का मरण, द्वितीय में धन की प्राप्ति, तृतीय में धनहानि,
चतुर्थ में सम्पत्ति और पञ्चम में बन्धन कहना चाहिये।।१६।।
मूलात् प्रभृति प्रथमेऽङ्गुले यदि व्रणो दृश्यते, तदा पुत्रमरणं सुतमृत्युः स्वामिनो
भवति। द्वितीये धनाप्तिर्वित्तलाभः। तृतीये धनहानिरर्थनाशः। चतुर्थे सर्वार्थानां सम्पदः।
पञ्चमे बन्धो बन्धनम्। एवमेकाद्यङ्गुलसंस्थैर्व्रणैः क्रमशः क्रमेण पारिपाट्या फलं निर्दिशेद्
वदेत्।।१६।।
अन्येष्वाह—
सुतलाभः कलहो हस्तिलब्धयः पुत्रमरणधनलाभौ।
क्रमशो विनाशवनिताप्तिचित्तदुःखानि षट्प्रभृति ।।१७।।
खड्गलक्षणाध्यायः ५९१
षष्ठ आदि अङ्गुल में व्रण हो तो क्रम से सुतलाभ आदि फल कहना चाहिये। जैसे
छठे अङ्गुल में व्रण हो तो पुत्रलाभ, सातवें में कलह, आठवें में हाथी का लाभ, नवें में
पुत्रमरण, दशवें में धनलाभ, ग्यारहवें में विनाश, बारहवें में स्त्री की प्राप्ति और तेरहवें
अङ्गुल में व्रण हो तो मन में दुःख होता है॥१७॥
सुतलाभः पुत्राप्तिः षष्ठेऽङ्गुले। कलहः सप्तमे। हस्तिलब्धिर्गजलाभोऽष्टमे। पुत्रमरणं
सुतविनाशो नवमे। धनलाभो वित्तागमो दशमे। विनाशो मरणमेकादशे। वनिताप्तिः
स्त्रीलाभो द्वादशे। चित्तदुःखं त्रयोदशे। एवं षट्प्रभृति षडादिष्वङ्गुलेषु क्रमशः क्रमेण
विनिर्दिशेत् फलम्॥१७॥
अन्येष्वप्याह—
लब्धिर्हानिः स्त्रीलब्धयो वधो वृद्धिर्मरणपरितोषाः ।
ज्ञेयाश्चतुर्दशादिषु धनहानिश्चैकविंशे स्यात् ॥१८॥
यदि चौदहवें अङ्गुल में व्रण हो तो लाभ, पन्द्रहवें में हानि, सोलहवें में स्त्रीलाभ,
सत्रहवें में वध, अट्ठारहवें में वृद्धि, उन्नीसवें में मरण और बीसवें अंगुल में व्रण हो तो
प्रसन्नता होती है तथा इक्कीसवें अंगुल में व्रण हो तो धनहानि होती है॥१८॥
लब्धिरर्थलाभश्चतुर्दशेऽङ्गुले। हानिरर्थनाशः पञ्चदशे। स्त्रीलब्धियोषित्प्राप्तिः षोडशे।
वधो मरणं सप्तदशे। वृद्धिरर्थादीनामष्टादशे। मरणमेकोनविंशे। परितोषश्चित्ततुष्टिर्विंशे।
एवं चतुर्दशादिष्वङ्गुलेषु फलक्षयो ज्ञेयो ज्ञातव्यः। एकविंशे धनहानिर्वित्तनाशः स्याद्
भवेत्॥१८॥
अन्येष्वाह—
वित्ताप्तिरनिर्वाणं धनागमो मृत्युसम्पदोऽस्वत्वम् ।
ऐश्वर्यमृत्युराज्यानि च क्रमात् त्रिंशदिति यावत् ॥१९॥
बाईसवें अंगुल में व्रण हो तो धन का लाभ, तेईसवें में मृत्यु, चौबीसवें में
धनलाभ, पच्चीसवें में मरण, छब्बीसवें में सम्पत्ति, सत्ताईसवें में निर्धनता, अट्ठाईसवें
में ऐश्वर्य, उनतीसवें में मरण और तीसवें अंगुल में व्रण हो तो राज्यलाभ होता
है॥१९॥
वित्ताप्तिर्धनागमो द्वाविंशे। अनिर्वाणं मृत्युस्त्रयोविंशे। धनागमो वित्तलाभश्चतुर्विंशे।
मृत्युर्मरणं पञ्चविंशे। सम्पदोऽर्थादीनां षड्विंशे। अस्वत्वं निर्धनत्वं सप्तविंशे। ऐश्वर्य-
मष्टाविंशे। मृत्युर्मरणमेकोनत्रिंशे। राज्यं त्रिंशे। एवं क्रमात् परिपाट्या त्रिंशद्यावत्फलानि
वक्तव्यानीति॥१९॥
अतः परमाह—
परतो न विशेषफलं विषमसमस्थास्तु पापशुभफलदाः ।
कैश्चिदफलाः प्रदिष्टास्त्रिंशत्परतोऽग्रमिति यावत् ॥२०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA
५९२ बृहत्संहिता
तीस अंगुल के बाद विशेष फल नहीं होता, किन्तु सामान्य रूप से विषम अंगुल
में व्रण हो तो अशुभ और सम में शुभ फल कहना चाहिये। कोई-कोई ( पराशर आदि
आचार्य ) तीस अंगुल के बाद अग्रभाग तक फलरहित बताते हैं।।२०।।
अतोऽस्मात् त्रिंशतः परतो न विशेषफलं भवति, सामान्याद्विषमसमस्थाश्च पापशुभ-
फलदाः। ये विषमाङ्गुलस्था व्रणास्ते पापफलदा अनिष्टफलदाः, ये च समाङ्गुलस्थास्ते
शुभफलदाः। तथा च गर्गः—
अङ्गुलानि च पञ्चाशत्प्रधानः खड्ग उच्यते।
तदर्धको निकृष्टः स्यात्तन्मध्ये मध्यमः स्मृतः।।
विषमाङ्गुलसंस्थो यो व्रणः सोऽनिष्टदः स्मृतः।
शुभः समाङ्गुलस्थस्तु मध्यगो मध्यमः स्मृतः।।
त्रिंशद्यावद्विनिर्दिष्टमङ्गुलानां फलं ततः।
षोडशाङ्गुलगो ज्ञेयो व्रणो मध्यफलप्रदः।। इति।
कैश्चिदफला इति कैश्चिन्मुनिभिः पराशरादिभिस्त्रिंशत्परतोऽग्रं यावदफला निष्फला
प्रदिष्टा उक्ताः। तथा च पराशरः—
‘तेषां प्रमाणानि। जघन्यमङ्गुलानि पञ्चविंशतिः। मध्यमं त्रिंशत्। उत्तमं चत्वारिंशत्।
अतो हीनमतिरिक्तं वा न धारयेत्। पूर्णात् प्रत्यङ्गुलान्तरितेषु व्रणेष्वनाकृतिषु यावत्त्रिंश-
दङ्गुलं तावत्क्रमात् फलनियमः। पुत्रनाशोऽर्थगमोऽर्थनाशोऽर्थसञ्चयो गृहदाहो मित्रलाभो
व्याधिभयं सुखाप्तिर्ज्ञातिबन्ध आज्ञाप्राधान्यं विपक्षोत्पत्तिर्वाहनलाभः शोकः प्रव्रज्यास्रुत-
ज्ञातिकुलच्छेदो माहात्म्यबललाभः सन्तापः क्लेशः पुत्रलाभो धनागमः शोकः प्रामाण्यमा-
धिपत्यमुपभोगो भयं दौर्भाग्यमैश्वर्यं राजपूजेति। परतः सर्वप्रशस्तं विन्द्यात्’।। इति।।२०।।
अथ गन्धलक्षणमाह—
करवीरोत्पलगजमदघृतकुङ्कुमकुन्दचम्पकसगन्धः ।
शुभदोऽनिष्टो गोमूत्रपङ्कमेदःसदृशगन्धः ॥२१॥
कूर्मवसासृक्क्षारोपमश्च भयदुःखदो भवति गन्धः ।
वैदूर्यकनकविद्युत्प्रभो जयारोग्यवृद्धिकरः ॥२२॥
करवीर, कमल, हाथी के मद, घृत, कुङ्कुम, कुन्द या चम्पापुष्प के समान सुगन्धि
हो तो शुभदायी होता है। गोमूत्र, पङ्क या मेद ( हड्डी के अन्तर्गत तैल भाग ) की तरह
गन्ध हो तो अशुभ फलदायी होता है। कछुआ, मज्जा, रक्त या क्षार की तरह गन्ध हो
तो भय और दुःख देने वाला होता है। वैदूर्यमणि, सुवर्ण या बिजली के समान खड्ग
में कान्ति हो तो जय, आरोग्य और उन्नतिकारक होता है।।२१-२२।।
करवीरं प्रसिद्धम्। उत्पलं नीलोत्पलम्। गजमदं हस्तिमदम्। घृतमाज्यम्। कुङ्कुमं
प्रसिद्धम्। कुन्दः पुष्पविशेषः। चम्पकं पुष्पजातिः। एषां सगन्धः सदृशगन्धः खड्गः
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA
खड्गलक्षणाध्यायः ५९३
शुभदः । गोमूत्रं प्रसिद्धम् । पङ्कः कर्दमः । मेदः प्रसिद्धम्, अस्थ्यन्तरगतः स्नेहभागः । एषां
सदृशगन्धोऽनिष्टोऽशुभदः खड्गः ।
कूर्मः प्राणी। वसा मज्जा। असृग्रक्तम्। क्षारं प्रसिद्धम्। एषामुपमः सदृशो गन्धो
भयदुःखदो भवति, भयं दुःखं च ददाति। तथा वैदूर्यो मणिविशेषः। कनकं सुवर्णम्।
विद्युत्तडित्। एषां सदृशप्रभः तुल्यकान्तिः खड्गो जयारोग्यवृद्धिकरः, जयमारोग्यं वृद्धिं
च करोति।।२१-२२।।
अथ शस्त्रपानमाह—
इदमौशनसं च शस्त्रपानं रुधिरेण श्रियमिच्छतः प्रदीप्ताम्।
हविषा गुणवत्सुताभिलिप्सोः सलिलेनाक्षयमिच्छतश्च वित्तम् ।।२३।।
वडवोष्ट्रकरेणुदुग्धपानं यदि पापेन समीहतेऽर्थसिद्धिम् ।
झषपित्तमृगाश्वबस्तदुग्धैः करिहस्तच्छिदये सतालगर्भैः ॥२४॥
उत्कृष्ट लक्ष्मी की इच्छा करने वाला अपने शस्त्र को रुधिर से पान देवे, गुणवान्
पुत्रों की इच्छा करने वाले घृत से, अपरिमित धन की इच्छा करने वाले जल से, पाप
(वधादि) से अर्थसिद्धि चाहने वाले घोड़ी, ऊँटनी, हथिनी के दूध से और हाथी के
शुण्ड काटने की इच्छा वाले ताड़ के रस (ताड़ी) से मिश्रित मछली के पित्त तथा
हरिणी, घोड़ी या छाग के दूध से शस्त्र को पान देवे।।२३-२४।।
इदं वक्ष्यमाणं शस्त्रपानमौशनसम्, उशनसा शुक्रेणोक्तम्। प्रदीप्तामुत्कृष्टां
श्रियं लक्ष्मीमिच्छतः प्रार्थयतो रुधिरेण रक्तेन। गुणवत्सुताभिलिप्सोर्गुणवतः सुतान् पुत्रान् लब्धु-
मिच्छति यस्तस्य हविषा घृतेन पानम्। अक्षयमपरिमितं वित्तं धनमिच्छतः सलिलेन पानम्।
यदि पापेन बधादिना अर्थसिद्धिं समीहते प्रार्थयति, तदा वडवोष्ट्रेरेणुदुग्धपानम्,
वडवा अश्वतरी, उष्ट्रा करभी, करेणुर्हस्तिनी, आसां दुग्धेन क्षीरेण पानम्। करिणां
हस्तिनां हस्तच्छिदये करच्छेदनाय खड्गं य इच्छति तस्य झषपित्तेन मत्स्यपित्तेन। मृगो
हरिणः। अश्वस्तुरगः। बस्तश्छागः। एषां दुग्धैः क्षीरैः। तैः किम्भूतैः? सतालगर्भैः, सह
तालगर्भेण ये वर्तन्ते। तालो वृक्षस्तस्य गर्भो निर्यासः। तथा च पराशरः—
'अथ पायनानि क्षीरपायितमरिबधार्थी धारयेत्। तिलतैलारालाभ्यामर्थार्थी। पुत्रार्थी
उदकेन। सर्पिषा श्रीकामः। साहसिकः शोणितेन। हस्त्यश्वोष्ट्रक्षीरैः शिलासारच्छेदकामः।
अजाक्षीरेण तालवसया मत्स्यवडवाहरिणपित्तेन द्विरदस्कन्धच्छेदकामः। नित्यं चैनं
धूपपुष्पगन्धोपहारैरर्चयित्वा शिरस्यपशायिनं कुर्यात्। नावमन्येत न चोच्छिष्टः संस्पृशेत्।
नादर्शकी कुर्यात्। नानिमित्तं विवृणुयात्। न क्रीडनायास्य मूलं विवृणुयात्' इति।।२४।।
अन्यत्पानमाह—
आर्कं पयो हुडुविषाणमषीसमेतं
पारावताखुशकृता च युतः प्रलेपः।
बृ० सं० प्र०-३८
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA
५९४ बृहत्संहिता
शस्त्रस्य तैलमथितस्य ततोऽस्य पानं
पश्चाच्छितस्य न शिलासु भवेद्विघातः ॥२५॥
शस्त्र पर तिल का तेल मलने के बाद आक के वृक्ष के गोंद और मेष के सींग के
भस्म से मिली हुई कबूतर और चूहे की बीट को उसके ऊपर लेप करे, बाद में तेज
करके उससे पत्थर पर भी मारे तो वह नहीं टूटता है॥२५॥
आर्कं पयोऽर्कक्षीरम्। हुडुविषाणं मेषशृङ्गः। तस्मान्मषी तया समेतं सहितम्। पारावतः
पक्षी। आखुर्मूषिकः। अनयोः शकृता विष्ठया च युतः संयुक्त एष प्रलेपः। शस्त्रस्य
तैलमथितस्य खड्गादेस्तिलतैलेन मर्दितस्य एष प्रलेप उपरि देयः। ततस्तत्सहितमग्नौ
क्षिप्त्वा तत्र सुतप्तस्य तदपास्य पूर्वोक्तं पानं देयम्। उक्तद्रव्याणां मध्यादेकतमम्, पश्चाद-
नन्तरं शितस्य श्लक्ष्णीकृतस्य शिलासु पाषाणेषु विघातो न भवेत्, तासु न भज्यत
इति॥२५॥
अथान्यत्पानमाह—
क्षारे कदल्या मथितेन युक्ते
दिनोषिते पायितमायसं यत्।
सम्यक् शितं चाश्मनि नैति भङ्गं
न चान्यलोहेष्वपि तस्य कौण्ठ्यम् ॥२६॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां खड्ग-
लक्षणाध्यायः पञ्चाशत्तमः ॥५०॥
केले की राख में मट्ठा मिलाकर उसमें एक अहोरात्र तक लोहे को छोड़ दे, बाद में
उसको निकाल कर तेज बनावे; फिर उससे पत्थर या अन्य लोहे पर भी मारे तो वह नहीं
टूटता है॥२६॥
इति 'विमला' हिन्दीटीकायाङ्खड्गलक्षणाध्यायः पञ्चाशः ॥५०॥
कदली वृक्षविशेषः प्रसिद्धो रम्भाख्यः। तां दग्ध्वा क्षारं यद्भवति, तस्मिन् क्षारे
मथितेन तक्रेण युक्ते सहिते दिनोषिते अहोरात्रमेकीकृत्य स्थापिते यदाऽऽयासं लोहं पायितं
दत्तपानं सम्यक् शितं तीक्ष्णीकृतमश्मनि पाषाणे भङ्गं नैति न याति, न च तस्यान्य-
लोहेष्वपरशस्त्रेष्वपि कौण्ठ्यं कुण्ठत्वं भवति॥२६॥
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ खड्गलक्षणं
नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥५०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA