बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 620, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें५७८ बृहत्संहिता
ततः किं कुर्यादित्याह—
मुख्यस्थाने जुहुयात् पुरोहितोऽग्निं समित्तिलघृताद्यैः ।
त्रिनयनशक्रबृहस्पतिनारायणनित्यगतिऋग्भिः ॥७७॥
पुरोहित मुख्य स्थान ( दक्षिण स्थान ) में लकड़ी, तिल, घृत आदि से रुद्र, इन्द्र,
बृहस्पति, विष्णु और वायुसम्बन्धी ऋचा पढ़ कर अग्नि में आहुति दे।।७७।।
पुरोहित आचार्यः। मुख्यस्थानं प्रधानस्थानं दक्षिणस्थानमित्यर्थः। समित्तिलघृताद्यैः,
समिद्भिः, तिलैः घृतेनाज्येन च। आदिग्रहणादन्यैः शान्तिकैः श्रीफलादिभिरग्निं जुहुयात्।
त्रिनयनो रुद्रः। शक्र इन्द्रः। बृहस्पतिर्देवगुरुः। नारायणो विष्णुः। नित्यगतिर्वायुः। एत-
त्सम्बन्धिन्य ऋचस्ताभिः ।।७७।।
अन्यच्च—
इन्द्रध्वजनिर्दिष्टान्यग्निनिमित्तानि दैवविद् ब्रूयात् ।
कृत्वाऽशेषसमाप्तिं पुरोहितः प्राञ्जलिर्ब्रूयात् ॥७८॥
दैवज्ञ इन्द्रध्वज में कथित अग्नि के लक्षण को बोले, सबकी समाप्ति के अनन्तर
पुरोहित हाथ जोड़ कर बोले।।७८।।
दैववित् सांवत्सरिकः। इन्द्रध्वजनिर्दिष्टानीन्द्रध्वजोक्तानि। अग्निनिमित्तानि अग्नि-
लक्षणानि ब्रूयाद् वदेत्। तद्यथा—
स्वाहावसानसमये स्वयमुज्ज्वलार्चिः स्निग्धः प्रदक्षिणशिखो हुतभुग् नृपस्य।
गङ्गादिवाकरसुताजलचारुहारां धात्रीं समुद्ररशनां वशगां करोति।।
एतत्सर्वं विचार्यम्। अशेषसमाप्तिं सर्वकर्मणां परिसमाप्तिं कृत्वा ततः प्राञ्जलिः
पुरोहितः। अञ्जलिं कृत्वा आचार्य इदं ब्रूयाद्वदेत्।।७८।।
किं तदित्याह—
यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय पार्थिवात्।
सिद्धिं दत्त्वा तु विपुलां पुनरागमनाय च॥७९॥
हे देवगण! आप सब राजा द्वारा दत्त पूजा को प्राप्त कर उनको महान् सिद्धि
देकर फिर आगमन के लिये गमन करें।।७९।।
सर्वे देवगणाः सुरसमूहाः पार्थिवाद् राज्ञः पूजामर्चामदाय गृहीत्वा तस्य च विपुलां
विस्तीर्णां सिद्धिं दत्वा पुनर्भूयः। आगमनाय च प्रयान्तु व्रजन्तु।।७९।।
ततो राज्ञा किं कर्तव्यमित्याह—
नृपतिरतो दैवज्ञं पुरोहितं चार्चयेद्धनैर्बहुभिः ।
अन्यांश्च दक्षिणीयान् यथोचितं श्रोत्रियप्रभृतीन् ॥८०॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA