बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 624, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ पट्टलक्षणाध्यायः
अथ पट्टलक्षणं व्याख्यायते। तत्रादावेवाऽऽगमप्रदर्शनार्थमाह—
विस्तरशो निर्दिष्टं पट्टानां लक्षणं यदाचार्यैः ।
तत्संक्षेपः क्रियते मयाऽत्र सकलार्थसम्पन्नः ॥१॥
प्राचीन आचार्यों ने विस्तारपूर्वक जो पट्टों ( नरेन्द्र-मुकुटों ) का लक्षण कहा है,
यहाँ पर सकल अर्थ से युत उसी को संक्षेप करके कहते हैं॥१॥
आचार्यैः काश्यपादिभिर्यत्पट्टानां नरेन्द्रमुकुटानां लक्षणं विस्तरशो विस्तरेण निर्दिष्टमुक्तम्।
तस्य मया सकलार्थसम्पन्नः परिपूर्णार्थसमासः संक्षेपः क्रियते विरच्यत इति॥१॥
अधुना तदेवाह—
पट्टः शुभदो राज्ञां मध्येऽष्टावङ्गुलानि विस्तीर्णः ।
सप्त नरेन्द्रमहिष्याः षड् युवराजस्य निर्दिष्टः ॥२॥
चतुरङ्गुलविस्तारः पट्टः सेनापतेर्भवति मध्ये ।
द्वे च प्रसादपट्टः पञ्चैते कीर्तिताः पट्टाः ॥३॥
मध्य में आठ अङ्गुल विस्तार वाला मुकुट राजा का, सात अङ्गुल विस्तार वाला
रानी का, छः अङ्गुल विस्तार वाला युवराज का और चार अङ्गुल विस्तार वाला सेनापति
का शुभ करने वाला होता है तथा दो अङ्गुल विस्तार वाला मुकुट प्रसादपट्ट कहलाता
है, यह मुकुट राजा किसी को भी पहना सकता है। इस तरह ये पाँच मुकुट कहे गये
हैं॥२-३॥
राज्ञां नृपाणां पट्टो मुकुटो मध्ये मध्यभागे अष्टावङ्गुलानि विस्तीर्णः कार्यः। नरेन्द्र-
महिष्या राजपत्नयाः सप्ताङ्गुलानि मध्ये विस्तीर्णः। षडङ्गुलानि युवराजस्य निर्दिष्टः कथितः।
सेनापतेश्चमूनाथस्य मध्ये चतुरङ्गुलविस्तीर्णः कार्यः। द्वे चाङ्गुले प्रसादपट्टो विस्तीर्णः
कार्यः। प्रसादपट्टं राजा कस्यचिद्बध्नाति। एवमेते पञ्च पट्टाः कीर्तिता उक्ताः॥२-३॥
अन्यदप्याह—
सर्वे द्विगुणायामा मध्यादर्धेन पार्श्वविस्तीर्णाः ।
सर्वे च शुद्धकाञ्चनविनिर्मिताः श्रेयसो वृद्धयै ॥४॥
सब पूर्वोक्त मुकुट के विस्तार से द्विगुणित दैर्घ्य और विस्तार का आधा पार्श्व का
विस्तार होना चाहिये। ये शुद्ध सुवर्ण के बने हों तो श्रेयवृद्धिकारक होते हैं॥४॥
सर्वे पञ्चैव पट्टा द्विगुणायामाः। विस्ताराद् द्विगुणायामा द्विगुणा दीर्घाः कर्तव्याः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA