बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

५७६ बृहत्संहिता
भिषिञ्चन्तु। दिवि भवा दिव्याः। अप्सरसां गणाः समूहाः। नक्षत्राण्यश्विन्यादीनि सप्त-
विंशतिः। मुहूर्ताः क्षणाः। पक्षाहोरात्राणि। तेषां ये च सन्धयः। संवत्सरा वर्षाणि। दिनेशाः
सूर्योदयः सप्तग्रहाः। कलाद्याः कालावयवाः। कालस्याङ्गानि। एत उक्ता अन्ये परे च
मुनयः ऋषयो वेदव्रतपरायणा वेदासक्ताः। सशिष्याः शिष्यसहिताः। सदाराः सकलत्राः।
तपोधनास्तपःप्रधानाः तपस्विनः। वैमानिका विमानेन ये यान्ति। मनवः। सागरैः समुद्रैः
सहिताः। सरितो नद्यः। महाभागाः प्रधानाः। नागाः। किम्पुरुषाः किन्नराः। वैखानसा
वैहायसा इति संज्ञाविकृताः। महाभागा द्विजानां मुनीनाम्। सप्तर्षयो मरीच्यादयो मुनयः।
इहैव सप्तर्षिचारे उक्ताः। सदाराः सपत्नीकाः ध्रुवस्थानानि ध्रुवप्रदेशाः। दीर्घतपा मुनिविशेषः।
द्वैपायनो व्यासः। देवराज इन्द्रः। सहानुजैर्भातृभिः सह। जीमूता मेघाः। खं नभः। दिश
आशाः। जलमुदकम्। एते ये उक्तास्तथा अन्येऽपरे बहवः प्रभूताः। पुण्य-सङ्कीर्तनाः।
पुण्यं पवित्रं सङ्कीर्तनं येषां ते तथाभूताः। शुभैः पवित्रैः। तोयैर्जलैस्त्वाम-भिषिञ्चन्तु।
किम्भूतैः? सर्वोत्पातनिबर्हणैः, सर्वेषामुत्पातानां यानि निबर्हणानि नाशकर्त्तृणि तैः।
निःशेषानिष्टनिवारणैः। यथा येन प्रकारेणैतैः पूर्वोक्तैर्देवतामुनिभिः। मुदितमानसैः संहृष्टचित्तैः।
मघवानिन्द्रः पूर्वमभिषिक्तस्तथा ते अभिषिञ्चन्त्विति।। ५५-७०।।
अथान्यान्मन्त्रानप्याह—
इत्येतैश्चान्यैश्चाप्यथर्वकल्पाहितैः सरुद्रगणैः।
कौष्माण्डमहारौहिणकुबेरहृद्यैः समृद्ध्या च।। ७१।।
इन मन्त्रों के अतिरिक्त अथर्वकल्प में कथित मन्त्रों से, रुद्रगण ( 'एकदशानुवाका
रुद्राः' ), कौष्माण्ड ( 'षडनुवाका मरुद्गणाः' ), महारोहिण और कुबेरहृदय नामक ऋचा
से अभिषेक करें।। ७१।।
इत्येवंप्रकारैरेतैर्मन्त्रैस्तथान्यैरपरैरप्यथर्वकल्पाहितैरथर्वकल्पनिर्दिष्टैः। सरुद्रगणै
रुद्रगणसहितैः। एकादशानुवाका रुद्राः। कौष्माण्डैः, षडनुवाकाः कौष्माण्डाः महारौहिणेन
मन्त्रेण। कुबेरहृदयेन समृद्ध्या ऋचा।। ७१।।
ततः किं कुर्यादित्याह—
आपोहिष्ठातिसृभिर्हिरण्यवर्णेति चतसृभिर्जप्तम्।
कार्पासिकवस्त्रयुगं बिभृयात् स्नातो नराधिपतिः ॥७२॥
स्नान करके राजा आपोहिष्ठा इत्यादि तीन ऋचाओं और हिरण्यवर्णां इत्यादि चार
ऋचाओं से अभिमन्त्रित वस्त्र पहने।। ७२।।
ततो नराधिपती राजा स्नातः कृतस्नानः कार्पासिकवस्त्रयुगं बिभृयाद्धारयेत्। कार्पा-
सिकेत्यनेनान्यवस्त्राणां परिहारः। कीदृशम्? आपोहिष्ठेति तिसृभिर्ऋग्भिर्जप्तं तथा हिरण्य-
वर्णेति चतसृभिर्ऋग्भिर्जप्तम्। आपोहिष्ठा हिरण्यवर्णेत्याद्यपदग्रहणम्।। ७२।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA