सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

१४६ बृहत्संहिता
यदि पूर्वाफाल्गुनी या उत्तराफाल्गुनी नक्षत्र में उदित होकर मङ्गल उत्तराषाढा में जाकर
वक्री होता हो और बाद में रोहिणी में जाकर अस्त होता हो तो वह तीनों लोकों (स्वर्ग,
मर्त्य और पाताल) को पीड़ित करता है।।६।।
भाग्यं पूर्वफल्गुनी। अर्यमा उत्तरफल्गुनी। भौमोऽङ्गारकोऽनयोरेकतरे यद्युदितो भवति
रविमण्डलनिर्गतः। ततोऽग्रतो वैश्वदैवते उत्तराषाढायां निवर्तते वक्रं करोति तथा प्राजापत्ये
रोहिण्यामस्तमितो यदि भवति तदा त्रीनपि भूर्भुवःस्वराख्यांल्लोकांस्त्रिपीडयत्युपतापयति।
तथा च पराशरः—
फल्गुन्यामुदयं कृत्वा वक्रं स्याद्वैश्वदैवते।
प्राजापत्ये प्रवासश्च त्रैलोक्यं तत्र पीड्यते।। इति।।६।।
अन्यदपि विशेषमाह—
श्रवणोदितस्य वक्रं पुष्ये मूर्द्धाभिषिक्तपीडाकृत् ।
यस्मिन्नृक्षेऽभ्युदितस्तद्विग्व्यूहान् जनान् हन्ति ॥७॥
यदि श्रवण नक्षत्र में उदित मङ्गल पुष्य में जाकर वक्री होता हो तो राजाओं को
पीड़ित करता है तथा जिस नक्षत्र में उदित हो उस नक्षत्र की दिशा (नक्षत्रकूर्मोक्त दिशा)
और व्यूह (नक्षत्रव्यूह) जहाँ हो, वहाँ के जनों का नाश करता है।।७।।
श्रवणस्थस्याङ्गारकस्यार्कमण्डलादुदितस्य यद्यग्रतः पुष्ये वक्रं भवति तदा मूर्द्धाभि-
षिक्तानां राज्ञां पीडां करोति। तथा च पराशरः—
उदितः श्रवणे भौमः पुष्ये वक्रं चरेद्यदि।
मूर्द्धाभिषिक्ता राजानो विनश्येयुः परस्परम्।।
यस्मिन्नृक्षेऽभ्युदित इति। सूर्यमण्डलस्थो यस्मिन्नृक्षे यत्र नक्षत्रे स्थितोऽभ्युदितः
सूर्यमण्डलादुद्गतस्तस्य नक्षत्रस्य या दिक् नक्षत्रकूर्मोक्ता यश्च तस्य व्यूहो नक्षत्रव्यूहोक्तस्तत्र
ये जनास्तान् हन्ति घातयति। तथा च पराशरः—
यथा जनपदव्यूहे दिग्विभागः प्रदर्शितः।
तस्य वै मोहितं कुर्याल्लोहिताङ्गस्तथा मुखम्।। इति।।७।।
अन्यदपि विशेषफलमाह—
मध्येन यदि मघानां गतागतं लोहितः करोति ततः ।
पाण्ड्यो नृपो विनश्यति शस्त्रोद्योगाद्भयमवृष्टिः ॥८॥
यदि मघा नक्षत्र में जाकर मंगल उसी में वक्री होता हो तो पाण्ड्यदेशीय राजा का
नाश करता है तथा शस्त्रभय और अनावृष्टि करता है।।८।।
लोहितोऽङ्गारको यदि चेन्मघानां मध्ये न गतागतं करोति स्पष्टगतेस्तन्मध्ये तारकाणां
गत्वा पुनर्वक्रगतेरागमनं तन्मध्ये नैव करोति ततस्तस्माद्धेतोः पाण्ड्यो नृपः पाण्ड्यदेशे
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

भौमचाराध्यायः १४७
यो राजा स विनश्यति विनाशमायाति। लोके च शस्त्रोद्योगान्द्वयं भवति। शस्त्राणामुद्योगः
संग्रामः। अवृष्टिर्वषणं च भवति।।८।।
अन्यदपि योगवशेनौह—
भित्त्वा मघां विशाखां भिन्दन् भौमः करोति दुर्भिक्षम्।
मरकं करोति घोरं यदि भित्त्वा रोहिणीं याति ॥९॥
मघा नक्षत्र का भेदन करने के उपरान्त मंगल यदि विशाखा नक्षत्र का भेदन करता हो
तो दुर्भिक्ष करता है। यदि रोहिणी नक्षत्र का भेदन करता हो तो जनों में भयङ्कर मरक
(मरी) करता है।।९।।
भौमोऽङ्गारको मघां भित्त्वा मघायोगतारकाभेदं कृत्वा यदि विशाखां भिन्दन् तामपि
पुनर्भिनत्ति तदा दुर्भिक्षं क्षुद्भयं करोति। यदि रोहिणीं भित्त्वा याति रोहिण्या योगतारकभेदनं
कृत्वा गच्छति तदा घोरं तीव्रं मरकं जनानां करोति विदधाति।।९।।
अन्यदप्याह—
दक्षिणतो रोहिण्याश्चरन्महीजोऽर्घवृष्टिनिग्रहकृत्।
धूमायन् सशिखो वा विनिहन्यात् पारियात्रस्थान् ॥१०॥
यदि रोहिणी नक्षत्र के दक्षिण से मङ्गल विचरण करता हो तो महँगी और अनावृष्टि
करता है। यदि धूमयुक्त या शिखायुक्त मङ्गल दृष्टिगोचर हो तो पारियात्र पर्वत पर स्थित
मनुष्यों का नाश करता है।।१०।।
महीजोऽङ्गारको रोहिण्या दक्षिणतश्चरन् रोहिण्या योगतारकस्य दक्षिणभागेन गच्छन्
अर्घस्य वृष्टेश्च निग्रहं करोति विनाशयतीत्यर्थः। अर्घस्य निग्रहः स्वल्पत्वम्। वृष्टेर्निग्रहश्चा-
भावः। धूमायन् सशिखो वेति। धूमायन् धूममुद्वहन् सशिखः सचूडो वा यदि दृश्यते तदा
पारियात्रस्थान् विनिहन्यात्। पारियात्रः पर्वतः। तत्र स्थितान् जनान् हन्याद् घातयेत्।।१०।।
अथ भौमस्य वार्षिकाणि नक्षत्राण्याह—
प्राजापत्ये श्रवणे मूले त्रिषु चोत्तरेषु शाक्रे च।
विचरन् घननिवहानामुपघातकरः क्ष्मातनयः ॥११॥
यदि मङ्गल रोहिणी, श्रवण, मूल, उत्तराफाल्गुनी, उत्तराषाढा, उत्तराभाद्रपदा या ज्येष्ठा
नक्षत्र में विचरण करता हो तो मेघों का नाश करता है।।११।।
क्ष्मातनयोऽङ्गारकः प्राजापत्ये रोहिण्यां स्थितः श्रवणे मूले त्रिषु नक्षत्रेषूत्तरेषु उत्तर-
शब्द आदौ येषाम्। उत्तरफल्गुन्युत्तराषाढोत्तरभद्रपदासु च। तिसृषूत्तरासु वा पाठः। शाक्रे
ज्येष्ठायाम्। चशब्दः समुच्चये। एतेष्वेकतमे विरचन्निवसन् घननिवहानां मेघवृन्दानामु-
पघातकरो विनाशकर्ता भवत्यवृष्टिकृदित्यर्थः।।११।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१४८ बृहत्संहिता
अथास्य नक्षत्रेषु स्थितस्योदितस्य वा विशेषफलमाह—
चारोदयाः प्रशस्ताः श्रवणमघादित्यहस्तमूलेषु ।
एकपदाश्विविशाखाप्राजापत्येषु च कुजस्य ॥१२॥
श्रवण, मघा, पुनर्वसु, मूल, हस्त, पूर्वाभाद्रपदा, अश्विनी, विशाखा और रोहिणी नक्षत्र
में मङ्गल का सञ्चार तथा उदय अधिक प्रशस्त ( उत्तम फलदायक ) कहा गया है ।।१२।।
'यस्मिन्नृक्षेऽभ्युदितस्तद्दिग्व्यूहान् जनान् हन्ति' तथा 'प्राजापत्ये श्रवण' इत्यस्याप-
वादोऽयम्। कुजस्याङ्गारकस्य श्रवणे मघायामादित्ये पुनर्वसौ हस्ते मूले एकपदायां पूर्वभद्र-
पदायामश्विन्यां विशाखायां प्राजापत्ये रोहिण्याम्। चशब्दः समुच्चये। एतेषु नक्षत्रेषु चारो-
दयाः। चारश्चरणमवस्थितिः। उदयः सूर्यमण्डलादुद्गमनम्। प्रशस्ताः शोभनाः। पूर्वोक्तम-
शुभफलमत्र न भवतीत्यर्थः ।।१२।।
अथ वर्णलक्षणमाह—
विपुलविमलमूर्तिः किंशुकाGeneric:शोकवर्णः
स्फुटरुचिरमयूखस्तप्तताम्रप्रभाभः ।
विचरति यदि मार्गं चोत्तरं मेदिनीजः
शुभकृदवनिपानां हार्दिदश्च प्रजानाम् ॥१३॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां
भौमचाराध्यायः षष्ठः ॥६॥
अधिक निर्मल मूर्ति वाला, किंशुक और अशोकपुष्प के समान वर्ण वाला, स्पष्ट सुन्दर
किरण वाला तथा तपाये गये ताम्बे के समान वर्ण वाला मङ्गल यदि उत्तरा क्रान्ति में विचरण
करे तो राजाओं का शुभ करने वाला और प्रजाओं को सन्तोष देने वाला होता है ।।१३।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां भौमचाराध्यायः षष्ठः ॥६॥
मेदिनी भूस्तस्या जातो मेदिनीजोऽङ्गारको विपुलविमलमूर्तिः। विपुला विस्तीर्णा
विमला निर्मला मूर्तिर्यस्य। तथा किंशुकाGeneric:शोकवर्णः। किंशूकाशोकौ पुष्पविशेषौ अतिलोहितौ
तत्सदृशवर्णः अतिलोहित इत्यर्थः। स्फुटरुचिरमयूखः। स्फुटा स्पष्टा रुचिरा दीप्तिमन्तो
मयूखा रश्मयो यस्य। तप्तताम्रप्रभाभः। तप्तस्य गलितस्य ताम्रस्य यादृशी प्रभा कान्ति-
स्तत्तुल्या आभा बिम्बच्छाया यस्य। यदि चोत्तरं मार्गं विचरति यस्मिन्नक्षत्रे स्थितस्त-
स्योत्तरभागेन यदि याति तदाऽवनिपानां राज्ञां शुभकृत् श्रेयस्करः। प्रजानां लोकानां च
हार्दिदस्तुष्टिदो भवति। तथा च पराशरः—
वर्णरश्मिप्रभाप्रमाणतेजोयुक्त उदग्मार्गगः स्नेहवान् सर्वलोकहितायापि च।

भौमचाराध्यायः १४९
प्रदक्षिणगतिः कान्तः स्निग्धश्च कलशोपमः।
तप्तकाञ्चनसङ्काशो भवेल्लोकविवृद्धये।।
अन्ये एवं व्याचक्षते—यथा भरण्यादिमघान्तमुत्तरो मार्गस्तत्र यदा विचरति तदाव-
निपानां शुभकृत् प्रजानां च हार्दिदः। तथा च गर्गः—
याम्यादिपितृपर्यन्तं नवर्क्षं मार्गमुत्तरम्।
भाग्यादिनैर्ऋतान्तं तु मध्यमं मार्गमुच्यते।।
आषाढाद्याश्विनान्तं तु दक्षिणं समुदाहृतम्।
सौम्यमार्गस्थितो भौमः प्रजानामुपकारकः।।
मध्यमे मध्यफलदो याम्ये तु भयदः स्मृतः।। इति।। १३ ।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ
भौमचारो नाम षष्ठोऽध्यायः ।।६।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अथ बुधचाराध्यायः
अथ बुधचारो व्याख्यायते; तत्रादावेव बुधस्योदितस्य फलमाह—
नोत्पातपरित्यक्तः कदाचिदपि चन्द्रजो व्रजत्युदयम्।
जलदहनपवनभयकृद् धान्यार्घक्षयविवृद्धौ वा ॥१॥
उत्पातरहित होकर किसी भी समय में बुध का उदय नहीं होता अर्थात् जब बुध का
उदय होता है, उस समय किसी न किसी प्रकार का उत्पात अवश्य होता है। जैसे कि जल,
अग्नि और वायु का भयरूप उत्पात तथा अनाज की महँगी या सस्ती करता है॥१॥
चन्द्रजो बुध उत्पातपरित्यक्त उत्पातविरहितो न कदाचिदपि न जात्वप्युदयं सन्दर्शनं
व्रजति गच्छति। अपि तु यदा यदोद्गच्छति तदा तदा सोत्पातरूप एवेति। किमुत्पातं
करोति। जलदहनपवनभयकृत्। जलमुदकम्, दहनोऽग्निः, पवनो वायुः, एभ्यो भयं करोति।
तथा धान्यार्घस्य क्षयाय भवति। विवृद्ध्यै विवृद्धये च भवति। बहुमूल्यता अर्घवृद्धिः,
स्वल्पमूल्यता अर्घक्षयः। तथा च समाससंहितायाम्—
उदयं याति शशिसुतो नोत्पातविवर्जितः कदाचिदपि।
पवनाग्निसलिलभयदो धान्यार्घवृद्धिक्षयकृद्वा।।
ननु जलदहनादिभिरुत्पातैः परित्यक्तश्चन्द्रजः कदाचिदप्युदयं नो गच्छति। किमेतेषां
जलदहनादीनामन्यतम उत्पातसमेत उदयं करोति किं वा सर्वैरिव युक्त इत्यत्रोच्यते।
येनोत्पातेन सहास्तगस्तत्प्रतिलोमगश्चन्द्रज उदयं याति। अमुमेवार्थं वृद्धगर्ग आह—
अवर्षे कुरुते वर्षं वर्षे वर्षं न गच्छति।
भये च कुरुते क्षेमं सर्वत्र प्रतिलोमगः।।
उदयोक्तं फलमेतद्विशेषतश्चारजं फलं ब्रूयात्। तथा च कश्यपः—
नाकस्माद्दर्शनं याति विनोत्पातेन सोमजः।
भयवातातपहिमैरर्घवृद्धिक्षयादिभिः ।। इति।।१।।
अधुना नक्षत्रावस्थितस्य बुधस्य फलमाह—
विचरन् श्रवणधनिष्ठाप्राजापत्येन्दुवैश्वदेवानि।
मृद्नन् हिमकरतनयः करोत्यवृष्टिं सरोगभयाम् ॥२॥
श्रवण, धनिष्ठा, रोहिणी, मृगशिर या उत्तराषाढ़ा का भेदन करते हुये यदि बुध विचरण
करे तो वर्षा का अभाव और रोग का भय करता है॥२॥
श्रवणम्। धनिष्ठा। प्राजापत्यं रोहिणी। इन्दुर्मृगशिरः। वैश्वदेवमुत्तराषाढा। हिमकर-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

बुधचाराध्यायः १५१
श्चन्द्रस्तत्तनयो बुधः। एतानि नक्षत्राणि। विचरंस्त्रिवसन्नेतेषामन्यतमस्य मृद्नन्नुपमर्दयन्
विचरति। मर्दनं भेदः। तदा अवृष्टिमवर्षणं सरोगभयां गदभीत्या सहितां करोति। मर्दनमत्र
श्रवणमध्यात् केषाञ्चित् सम्भवति केषाञ्चिन्न सम्भवति। आचार्येणोक्तं पूर्वशास्त्रानुसारेणेति।
तथा च कश्यपः—
रोहिणीं वैश्वदेवं च सौम्यवैष्णववासवान्।
शशिशजश्च यदा हन्ति प्रजा रोगैश्च पीडयेत्।। इति।।२।।
अन्येषु नक्षत्रेष्व्वाह—
रौद्रादीनि मघान्तान्युपाश्रिते चन्द्रजे प्रजापीडा।
शस्त्रनिपातक्षुद्भयरोगानावृष्टिसन्तापैः ॥३॥
आर्द्रा से मघा तक के पाँच नक्षत्रों में से किसी नक्षत्र में बुध का सञ्चार हो तो
शस्त्रनिपात (युद्ध), क्षुधा, रोग, अनावृष्टि और अनेक प्रकार के दुःख से प्रजाओं को
पीड़ित करता है।।३।।
रौद्रमार्द्रा तदादीनि मघान्तानि पञ्च नक्षत्राणि। आर्द्रापुनर्वसुतिष्याश्लेषामघाश्चेति।
चन्द्रजे उपाश्रिते व्यवस्थिते तानि चोपमृद्वन् यदि विचरति तदा प्रजानां पीडा भवति।
कैः शस्त्रनिपातक्षुद्भयरोगानावृष्टिसन्तापैः। शस्त्रनिपातेन युद्धेन। क्षुद्भयेन दुर्भिक्षभीत्या।
रोगैर्गदैः। अनावृष्ट्या अवर्षणेन। सन्तापेनोपतापैन च। तथा च कश्यपः—
रौद्रादीनि यदा पञ्च नक्षत्राणीन्दुन्दनः।
भिनत्ति शस्त्रदुर्भिक्षव्याधिभिः पीड्यते जगत्।। इति ।।३।।
अन्येष्व्वाह—
हस्तादीनि चरन् षडृक्षाण्युपपीडयन् गवामशुभः।
स्नेहरसार्घविवृद्धिं करोति चोर्वीं प्रभूतान्नाम् ।।४।।
हस्त से छः (हस्त, चित्रा, स्वाती, विशाखा, अनुराधा, ज्येष्ठा) नक्षत्रों के योगतारा
का भेदन करते हुये बुध विचरण करे तो गौओं को अशुभ करता है और भूमि को अनेक
प्रकार के अन्नों से परिपूर्ण करता है।।४।।
हस्तादीनि षड् नक्षत्राणि हस्तचित्रास्वातीविशाखानुराधाज्येष्ठा इति। एतानि षड्
नक्षत्राणि विचरन् बुध एतेषु व्यवा...स्तथोपपीडयन् योगतारकां भिन्दन् गवामशुभो
भवति, गाः हन्ति। स्नेहानां तैलघृतानाम्। रसानां मधुरादीनामर्घवृद्धिं सामर्घ्यम्। तथोर्वीं
भूमिं प्रभूतान्नां पर्याप्तसस्यां करोति। तथा च कश्यपः—

  • हस्तादीनि चरन् षड् वै नक्षत्राणीन्दुन्दनः।
    गवामशुभदः प्रोक्तः सुभिक्षक्षेमकारकः।। इति।।४।।
    CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

विनाशयेत्।। इति।।६।।`

Line 24:
अन्येष्वाह—

Line 25:
पूर्वाद्युक्षत्रितयादेकमपीन्दोः सुतोऽभिमृद्नीयात्।
Wait, look at the word: "पूर्वाद्युक्षत्रितयादेकमपीन्दोः" or "पूर्वाद्यृक्षत्रितयादेकमपीन्दोः"?
Look at line 25:
'पू', 'र्वा', 'द्यु' or 'द्यृ'?
Look at the bottom of 'द्य':
It has a curve like 'ु' (u) or 'ृ' (ri)?
Wait, look at line 33: "तत्पूर्वाद्यृक्षत्रितयम्" - in line 33, under 'द्य' there is a 'ृ' (circular curve to the left, like 'ृ' in 'ऋक्ष').
In line 25: under 'द्य', it is a 'ु'! It looks like 'द्यु'! "पूर्वाद्युक्षत्रितयादेकमपीन्दोः"!
Wait, look closely: is it 'ु' or 'ृ'?
In Devanagari fonts, 'ृ' curls to the left or has a loop. In line 25, it curves down and to the left, but very small, looks like 'द्यु' or 'द्यृ'. Let's look at the difference: in line 33, "तत्

बुधचाराध्यायः १५३
पूर्वार्त्रये चरन् सौम्यो भेदं कृत्वा यदि व्रजेत्।
क्षुच्छस्त्रतस्करभयैः करोति प्राणिनां वधम्।। इति।।७।।
अथ बुधस्य सप्तगतय उक्ताः पराशरतन्त्रे। तासां च तन्मतेनैव नामान्याह—
प्राकृतविमिश्रसंक्षिप्ततीक्ष्णयोगान्तघोरपापाख्याः।
सप्त पराशरतन्त्रे नक्षत्रैः कीर्तिता गतयः ॥८॥
प्राकृत, विमिश्र, संक्षिप्त, तीक्ष्ण, योगान्तिक, घोर, पाप—ये पराशरतन्त्रोक्त नक्षत्रों
के साथ बुध की सात गतियाँ कही गई हैं।।८।।
प्राकृता, विमिश्रा, संक्षिप्ता, तीक्ष्णा, योगान्तिका, घोरा, पापाख्या—एताः सप्तगतयः
पराशराख्ये तन्त्रे नक्षत्रैः कीर्तिता उक्ताः ।।८।।
अथैतासां नक्षत्रवशेन नामान्याह—
प्राकृतसंज्ञा वायव्याम्यपैतामहानि बहुलाश्च।
मिश्रा गतिः प्रदिष्टा शशिशिवपितृभुजगदेवानि ॥९॥
संक्षिप्तायां पुष्यः पुनर्वसुः फल्गुनीद्वयं चेति।
तीक्ष्णायां भद्रपदाद्वयं सशाक्राश्वयुक् पौष्णम् ॥१०॥
योगान्तिकेति मूलं द्वे चाषाढे गतिः सुतस्येन्दोः।
घोरा श्रवणस्त्वाष्ट्रं वसुदेवं वारुणं चैव ॥११॥
पापाख्या सावित्रं मैत्रं शक्राग्निदैवतं चेति।
स्वाती, भरणी, रोहिणी या कृत्तिका नक्षत्र में प्राकृत गति से; मृगशिर, आर्द्रा, मघा या
आश्लेषा में विभिन्न गति से; पुष्य, पुनर्वसु, पूर्वाफाल्गुनी में संक्षिप्त गति से; पूर्वाभाद्रपदा,
उत्तराभाद्रपदा, ज्येष्ठा, अश्विनी या रेवती में तीक्ष्ण गति से; मूल, पूर्वाषाढा या उत्तराषाढा में
योगान्तिक गति से; श्रवण, चित्रा, धनिष्ठा या शतभिषा में घोरा नाम की गति से और हस्त,
अनुराधा या विशाखा में पापसंज्ञक गति से बुध स्थित होता है।।९-११।।
प्राकृतसंज्ञेति। वायव्यं स्वाती, याम्यं भरणी, पैतामहं रोहिणी, बहुलाः कृत्तिकाश्चैतानि
नक्षत्राणि प्राकृतसंज्ञा गतिः। एतेषां नक्षत्राणामन्यतमे स्थितो बुधः प्राकृतगत्या स्थितो भवति।
मिश्रा गतिरिति। शशिदेवो मृगशिरः, शिवदेव आर्द्रा, पितृदेवो मघा, भुजगदेव
आश्लेषा—एतानि नक्षत्राणि बुधस्य मिश्रा नाम्नी गतिः प्रदिष्टा उक्ता।
संक्षिप्तायामिति। पुष्यः पुनर्वसुः, फल्गुनीद्वयं पूर्वफल्गुनी, उत्तरफल्गुनी एतानि
नक्षत्राणि संक्षिप्तायां गतौ।
तीक्ष्णायामिति। भद्रपदाद्वयं पूर्वभद्रपदोत्तरभद्रपदे, शाक्रं ज्येष्ठा, अश्वयुगश्विनी,
पौष्णं रेवती, तच्च सशाक्राश्वयुक् शाक्रेणाश्वयुजा च सह पौष्णमित्यर्थः। एतानि नक्षत्राणि
तीक्ष्णायां गतौ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१५४ बृहत्संहिता
योगान्तिकेति। मूलम्, द्वे आषाढे पूर्वाषाढोत्तराषाढे—एतानि नक्षत्राणि इन्दुसुतस्य
बुधस्य योगान्तिका नाम्नी गतिः।
घोरेति। श्रवणम्, त्वाष्ट्रं चित्रा, वसुदैवं धनिष्ठा, वारुणं शतभिषग्—एतानि नक्षत्राणि
घोरा नाम्नी गतिः।
पापाख्येति। सावित्रं हस्तः, मैत्रमनुराधा, इन्द्राग्निदैवतं विशाखा—एतानि नक्षत्राणि
पापा नाम्नी गतिः। इतिशब्दः प्रकाराय। तथा च पराशरः—
‘अथास्य गतयः सप्त च प्राकृता विमिश्रा संक्षिप्ता तीक्ष्णा घोरा पापा योगान्तिका
च। तत्र प्राकृता याम्याग्नेयरोहिणीवायव्यानि। मिश्रा सौम्यार्द्रा मघाश्लेषा च। संक्षिप्ता
पुष्यार्यम्णभाग्यादित्यानि। तीक्ष्णा अजपादतश्चत्वारि ज्येष्ठा च। घोरा त्रीणि श्रवणादीनि
त्वाष्ट्रं च। पापा सावित्रेन्द्राग्निमैत्राणि। योगान्तिका मूलमाषाढे’।।९-११।।
अथ पराशरमतेनाऽऽसामेवोदयास्तलक्षणमाह—
उदयप्रवासदिवसैः स एव गतिलक्षणं प्राह ॥१२॥
चत्वारिंशत्४० त्रिंशद् ३० द्विसमेता
विंशति २२र्दिनवकं च १८।
नव९ मासार्द्धं१५ दश चैक-
संयुताः ११ प्राकृताद्यानाम् ॥१३॥
उदय और अस्तदिन से पूर्वोक्त गति का लक्षण कहते हैं। प्राकृता नाम की गति में
स्थित बुध का उदय हो तो चालीस दिन तक उदित और अस्त हो तो चालीस दिन तक
अस्त रहता है एवं मिश्रा गति में ३० दिन, संक्षिप्ता गति में २२ दिन, तीक्ष्णा गति में १८
दिन, योगान्तिका गति में ९ दिन, घोरा गति में १५ दिन तथा पापा गति में स्थित बुध का
उदय हो तो ९ दिन तक उदित और अस्त हो तो ९ तक अस्त रहता है।।१२-१३।।
स एव पराशरमुनिर्गतिलक्षणं प्राह—उदयदिवसैः प्रवासदिवसैः। उदयः सूर्य-
मण्डलान्निर्गमः। प्रवासस्तत्रैवास्तमयः। तैश्च दिवसैर्गतिलक्षणं प्राहोक्तवान्।
चत्वारिंशदिति। एतानि चत्वारिंशादादीनि प्राकृताद्यानां गतीनामुदये प्रवासे च प्रमाणम्।
तद्यथा—प्राकृतायां गतौ बुधः स्थित उदेति तदा चत्वारिंश४०दिनान्युदित एव तिष्ठति।
अथास्तमेति तदा चत्वारिंश४०दिनान्यस्तमित एव तिष्ठति। एवं मिश्रायां त्रिंशत् ३०।
संक्षिप्तायां द्विसमेता विंशतिर्द्वाविंशतिः २२। तीक्ष्णायां द्विनवकमष्टादश १८। योगान्तिकायां
नव ९। घोरायां पञ्चदश १५। पापाख्यायां च दश चैकसंयुता एकादश११दिनानीति। यद्यपि
गणितवासनयैतन्नोपपद्यते तथापि पराशरमङ्गीकृत्याऽऽचार्येणोक्तम्। तथा च पराशरः—
‘अथ चत्वारिंशत्त्रिंशद्द्वाविंशत्यष्टादशपञ्चदशैकादशनवरात्राणि गतिक्रमादुदितोऽभि-
दृश्यते तान्येवास्तमितो भवति। उष्णाशीतवाय्वभ्रसूर्येन्दुग्रहणाद्योदयति सस्यविघाताय
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

बुधचाराध्यायः १५५
चे'ति। न केवलं पराशरेणोक्तं यावद् गर्गादिभिरपि। तथा च वृद्धगर्गः—
चत्वारिंशत्प्राकृतायां गतावालक्ष्यते बुधः।
मासमेकं विमिश्रायां दर्शयित्वास्तमर्हति।।
अह्नां द्वाविंशतिं सार्द्धं संक्षिप्तामेत्य लक्ष्यते।
अष्टादशाहं तीक्ष्णायां घोरायां दश पञ्च च।।
पापायां पादहीनानि तथैकादश तिष्ठति।
योगान्तिकायामिन्दुसूनुर्नवाहं लक्ष्यते तथा।।
चारकालो य एवोक्तः सोमपुत्रस्य भागशः।
अस्तकालः स एव स्यात् सूर्यमण्डलचारिणः।।
तथा च कश्यपः—
चत्वारिंशत्तथा त्रिंशद्दिनानि द्वौ च विंशतिः।
अष्टादशार्द्धमासं च दश चैकयुतानि च।।
नव च प्राकृताद्यासु सोमजस्तूदितस्तथा।
अस्तं गतः सर्वकालं तिष्ठतीति विनिश्चयः।।
आचार्यस्यैतन्नाभिमतम्। यतः समाससंहितायामनेनैवोक्तम्—
प्राकृतविमिश्रसंक्षिप्ततीक्ष्णयोगान्तघोरपापाख्याः ।
गतयो लक्षणमासां नोदयदिवसैः स्फुटं भवति।।
स्पष्टा पराशरमते स्वाती च प्राकृता त्रिभं याम्यात्।
मिश्रा गतिः शशिशेखरभुजगपितृदेवतासौम्यैः।।
संक्षिप्ता नाम गतिः पुनर्वसुः फल्गुनीद्वयं पुष्यः।
तीक्ष्णा भद्रपदाद्यं नक्ष्क्षत्रचतुष्टयं ज्येष्ठा।।
मूलत्र्यक्षं योगा घोरा श्रवणत्रिभं च सत्वाष्ट्रम्।
पापाख्या तु विशाखा हस्तो मैत्रं च शशिसूनोः।। इति।।१२-१३।।
अथैतासां फलान्याह—
प्राकृतगत्यामारोग्यवृष्टिसस्यप्रवृद्धयः क्षेमम्।
संक्षिप्तमिश्रयोर्मिश्रमेतदन्यासु विपरीतम् ।।१४।।
प्राकृत गति में स्थित बुध आरोग्य, वृष्टि, धान्य की वृद्धि और क्षेम करता है। संक्षिप्ता
गति में स्थित बुध मिश्रित फल (मध्यम फल = साधारण आरोग्य, साधारण वृष्टि,
साधारण धान्य की वृद्धि और साधारण क्षेम) देता है और शेष (तीक्ष्णा, योगान्तिका,
घोरा और पापा) गति में विपरीत फल (अनारोग, अवृष्टि, धान्य का नाश और अक्षेम)
करता है।।१४।।
प्राकृतगत्यां स्थिते बुधे आरोग्यं नीरोगता, वृष्टिर्वर्षणम्, प्रकृष्टा अभिप्रभूता सस्यानां
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१५६ बृहत्संहिता
वृद्धिरेतानि भवन्ति, तथा लोके क्षेमं च भवति। संक्षिप्तमिश्रयोर्द्वयोर्गत्योरेतदेव पूर्वोक्तं फलं
मिश्रम्। आरोग्यवृष्टिसस्यप्रवृद्धयः क्षेमं च मध्यं भवति। अन्यासु परिशेषासु तीक्ष्णयोगान्त-
घोरपापाख्यासु विपरीतम्। अनारोग्यमनावृष्टिः सस्यानामवृद्धिरक्षेममिति। तथा च पराशरः—
'तासां प्रथमा गतिः क्षेमारोग्याम्बुसस्यवती। इतरे द्वे व्यामिश्रफले। शेषाश्चतस्रो दुर्भिक्षा-
क्षेमाय। विशेषतस्तु सौम्यादिषड्नक्षत्रचारी सुवृष्टये। श्रविष्ठावारुणयोश्च। दक्षिणतो नैर्ऋतेन्द्र-
पूर्वांसु भयकृत्। अश्विन्यां वणिग्विनाशाय। त्वाष्ट्रे शरत्सस्यानाम्। रोहिणीश्रवणाग्नेयब्रह्म-
राशिष्षम्भोदविनाशः। हस्तोदितो मैत्रमनुचरन् पशुगोकोशालानभिहन्ति। विशाखामध्यगश्च
सस्यमि'ति। तथा च गर्गः—
क्षेमारोग्यसुभिक्षेषु लक्षणा प्राकृता गतिः।
संक्षिप्ता च विमिश्रा च शुभाशुभफलोदये।।
तीक्ष्णा घोरा च पापा च तथा योगान्तिकापरा।
एताश्चतस्रः सौम्यस्य दुर्भिक्षाक्षेमलक्षणाः।। इति ।।१४।।
अधुना देवलमतेन बुधस्य गतिचतुष्टयमाह—
ऋज्व्यतिवक्रावक्रा विकला च मतेन देवलस्यैताः।
पञ्चचतुर्द्व्येकाहा ऋज्व्यादीनां षडभ्यस्ताः ।।१५।।
देवल के मत से बुध की गति ऋज्वी, अतिवक्रा, वक्रा, विकला—ये चार प्रकार की
होती हैं। इन गतियों की स्थिति का प्रमाण—उदय या अस्तदिन से ऋज्वी ३० दिन
तक, अतिवक्रा २४ दिन तक, वक्रा १२ दिन तक और विकला ६ दिन तक रहती है।।१५।।
आकृत्येव या स्वाभाविकी गतिः सा ऋज्वी अवक्रा। कुटिलगतित्वमाश्रित्य तन्मध्ये
ग्रहस्य यदा भुक्त्यभावो भवति तदा अतिवक्रा गतिरुच्यते। ऋजुं मार्गं परित्यज्य निवृत्तिं
करोति सा वक्रा। विकला वैकारिकी गतिर्या न्यूना। ऋज्वी चातिवक्रा च वक्रा च
यास्ता ऋज्व्यतिवक्रावक्राः। न केवलं ऋज्व्यतिवक्रावक्राः। यावद्विकला। चकारः समुच्चये।
देवलस्य मतेनैताश्चतस्रो गतयः। तथा च वृद्धगर्गः—
ऋजुर्गच्छति चेद् मार्गमविकारं प्रदक्षिणम्।
ग्रहो यस्मात्तु तस्मात् सा ऋज्वी तु गतिरुच्यते ।।
कुर्वन्ति वक्रं वक्रायां यस्मान्नित्यं महाग्रहाः।
अङ्गारकप्रभृतयस्तस्माद्वक्रेति सा गतिः।।
वक्राद् भूयो महावक्रमनुकुर्वन्ति चेद् ग्रहाः।
अनेनैवानुमानेन सातिवक्रोच्यते गतिः।।
विस्खलन्ति यथा चारान्मार्गादस्तमयोदयात्।
गतेस्तस्माद्धि विकला सा गतिः परिकीर्तिता।।
तथा चाऽऽचार्येण विकला गतिः प्रदर्शिताैव—

बुधचाराध्यायः १५७
अप्राप्य मकरमर्को विनिवृत्तो हन्ति सापरां याम्याम्।
कर्कटकमसम्प्राप्तो विनिवृत्तश्चोत्तरां सैन्द्रीम्।।
तथा च ऋषिपुत्रेणोक्तम्—
उन्मार्गस्थानमार्गस्था ग्रहाः कुर्वन्ति पार्थिवान्।
मार्गवन्तश्च मार्गस्थान् कुर्वन्ति वसुधाधिपान्।।
सत्पथप्रतिपन्नेषु पार्थिवेषु भवन्ति हि।
प्रजाः सत्पथमापन्ना विपर्यासे विपर्ययः।।
आसां प्रमाणमाह—पञ्चचतुर्द्व्येकाहा इति। उदयप्रवासदिवसैरित्यनुवर्तते। पञ्च-
चतुर्द्व्येकाहाः षडभ्यस्ताः षड्गुणितास्त्रिंशदादीनि भवन्ति। एतानि ऋज्व्यादीनां प्रमाणम्।
एतदुक्तं भवति—यदा बुधस्त्रिंश३०दिनानि उदितस्तिष्ठत्यस्तमितो वा तदा सा ऋज्वीनाम्नी
बुधस्य गतिः। एवमन्यासामपि ज्ञेयम्। तेन चत्वारः षडभ्यस्ताः चतुर्विंशतिः २४। चतुर्विंश-
दिनान्यतिवक्रायाः प्रमाणम्। द्वौ षडभ्यस्तौ द्वादश १२। द्वादशदिनानि वक्रायाः प्रमाणम्।
एकाहः षडभ्यस्तः षड्दिनानि ६ भवन्ति। एतानि विकलायाः प्रमाणम्।।१५।।
अथाऽऽसां फलान्याह—
ऋज्वी हिता प्रजानामतिवक्राऽर्घं गतिर्विनाशयति ।
शस्त्रभयदा च वक्रा विकला भयरोगसञ्जननी ।।१६।।
ऋज्वी गति प्रजाओं का हित करने वाली, अतिवक्रा दुर्भिक्ष करने वाली, वक्रा
शस्त्रभय देने वाली तथा विकला भय और रोग प्रदान करने वाली होती है।।१६।।
ऋज्वी गतिः प्रजानां हिता शुभकरी। अतिवक्रा गतिरर्घं विनाशयति दुर्भिक्षं करोति।
वक्रा शस्त्रभयदा शस्त्रभयं संग्रामभीतिं करोति। विकला भयं भीतिं रोगान् गदांश्च सञ्जन-
यत्युत्पादयति। तथा च देवलः—
दिनानि त्रिंशदुदितस्तिष्ठेद्यदि च सोमजः।
ऋज्वी गतिः सा विज्ञेया प्रजानां हितकारिणी।।
चतुर्विंशद्दिनान्येवं यदि तिष्ठेच्च सोमजः।
अतिवक्रा गतिर्ज्ञेया दुर्भिक्षगतिलक्षणा।।
अहानि द्वादश यदा बुधस्तिष्ठेत्तथोद्गतः।
वक्राः गतिः सा विज्ञेया शस्त्रसम्भ्रमकारिणी।।
षड् दिनानि यदा तिष्ठेदुद्गतः सोमनन्दनः।
विकला सा गतिर्ज्ञेया भयरोगविवर्धिनी।।
एवमस्तमये सर्वं गतिजं सोमजस्य तु।
भावाभावाय लोकानां फलं वाच्यं शुभाशुभम्।। इति।।१६।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१५८ बृहत्संहिता
अथोदयास्तमययोः शुभाशुभलक्षणमाह—
पौषाषाढश्रावणवैशाखेष्विन्दुजः समाघेषु ।
दृष्टो भयाय जगतः शुभफलकृत्प्रोषितस्तेषु ॥१७॥
यदि पौष, आषाढ, श्रावण या माघ मास में बुध का उदय हो तो संसार में भय और
अस्त हो तो शुभ फल प्रदान करता है॥१७॥
पौषाऽऽषाढश्रावणवैशाखेषु मासेषु माघसहितेषु इन्दुजो बुधो दृष्ट उदित इत्यर्थः।
जगतो लोकस्य भयाय भीत्यै भवति। तेष्वेव पौषादिषु मासेषु प्रोषितोऽस्तं गतः शुभ-
फलकृद् भवति जगतः शुभफलं करोति। अमुमेवार्थं वृद्धगर्ग आह—
वैशाखपौषमाघेषु श्रावणाषाढयोरपि।
न दृश्यते बुधः प्रायो मासेष्वन्येषु दृश्यते॥
यदाऽदृश्येषु दृष्टः स्याद् दृश्येषु च न दृश्यते।
गवां रोगमनावृष्टिं दुर्भिक्षं चापि निर्दिशेत्॥
तथा च पराशरः—
वैशाखाषाढयोर्माघे पौषश्रावणयोस्तथा।
बुधो न दृश्यते जातु दृश्येत भयमादिशेत्॥
पौषे करोति मरकं माघे वातं तथा च सोमसुतः।
वैशाखे जनमरकमाषाढे श्रावणे च दुर्भिक्षम्॥ इति॥१७॥
अन्येष्वप्याह—
कार्तिकेऽश्वयुजि वा यदि मासे दृश्यते तनुभवः शिशिरांशोः ।
शस्त्रचौरहुतभुग्गदतोयक्षुद्भयानि च तदा विदधाति ॥१८॥
यदि कार्तिक या आश्विन मास में बुध का उदय हो तो शस्त्र, चोर, अग्नि, रोग, जल
और दुर्भिक्ष का भय करता है॥१८॥
कार्तिके अश्वयुजि मासे वा यदि शिशिरांशोश्चन्द्रस्य तनुभवः पुत्रो दृश्यते उद्गच्छती-
त्यर्थः। भयशब्दः प्रत्येकमपि सम्बध्यते। तदा शस्त्रभयं संग्रामभयम्, चौरभयं तस्करभयम्,
हुतभुग्भयमग्निभयम्, गदभयं रोगभयम्, तोयभयं जलभयम्, क्षुद्भयं दुर्भिक्षभयमेतानि विद-
धाति करोति॥१८॥
अन्यदुदयास्तमयवशोनेन्दुजस्य फलमाह—
रुद्धानि सौम्येऽस्तगते पुराणि यान्युद्गते तान्युपयान्ति मोक्षम् ।
अन्ये तु पश्चादुदिते वदन्ति लाभः पुराणां भवतीति तज्ज्ञाः ॥१९॥
बुधास्त समय में जो पुर शत्रुओं से घिर जाता है, वह उसके उदय होने पर मुक्त हो
जाता है। किसी पण्डित का मत है कि यदि पश्चिम तरफ बुध का उदय हो तो उस तरफ
के पुरों में स्थित मनुष्यों को लाभ होता है॥१९॥

बुधचाराध्यायः १५९
सौम्ये बुधेऽस्तगते सूर्यमण्डलस्थे यानि पुराणि नगराणि रुद्धानि शत्रुभिर्वेष्टितानि
तानि तस्मिन्नेवोद्गते उदिते रविमण्डलान्निष्क्रान्ते मोक्षमुपयान्ति प्राप्नुवन्ति, ततो रोद्धा
चलतीत्यर्थः। अन्ये त्विति। अन्ये तु पुनस्तज्ज्ञाः पण्डिता नन्दिप्रभृतयः पश्चादुदिते बुधे
पश्चिमायां दिश्युद्गते पुराणां लाभो लब्धिर्भवतीति वदन्ति कथयन्ति। लाभश्चाभियोक्तुर्भवति।
अन्यथोदिते पुरपतेरेव। तथा च नन्दी—
पश्चार्द्धादुदिते सौम्ये लभते पुररोधकः।
पुनः प्रागुदिते तस्मिन् पुरमोक्षं विनिर्दिशेत्।। इति।।१९।।
अथास्य बिम्बलक्षणमाह—
हेमकान्तिरथवा शुकवर्णः सस्यकेन मणिना सदृशो वा।
स्निग्धमूर्त्तिरलघुश्च हिताय व्यत्यये न शुभकृच्छशिपुत्रः ॥२०॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां
बुधचाराध्यायः सप्तमः ॥७॥
सुवर्ण के समान कान्ति वाला, तोता पक्षी के समान वर्ण वाला, धान्य अथवा नील-
मणि के सदृश और निर्मल तथा विस्तीर्ण बुध का विम्ब दिखाई दे तो संसार के हित के
लिये होता है। इसके विपरीत वर्ण का दिखाई दे तो अशुभ करने वाला होता है॥२०॥
इति 'विमला'हिन्दीटीकायां बुधचाराध्यायः सप्तमः ॥७॥
हेमकान्तिः सुवर्णाभः, अथवा शुकवर्णः शुककान्तिर्नीलपीतवर्ण इत्यर्थः। सस्यकेन
मणिना नीलवर्णेन सदृशस्तुल्यो वा। तथा स्निग्धमूर्त्तिर्निर्मलदेहः। अलघुश्च विस्तीर्णबिम्बः।
एवंविधः शशिपुत्रो बुधो लोकानां हिताय श्रेयसे भवति। व्यत्यये उक्तविपर्यये न शुभकृन्न
शुभकरः। तथा च पराशरः—'विमलजलरजतस्फटिकाभः प्रशस्यते' इति॥२०॥
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ
बुधचारो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

अथ बृहस्पतिचाराध्यायः
अथ बृहस्पतिचारो व्याख्यायते। तत्रादावेव महाकार्तिकादीनां षष्ट्यब्दवर्षाणां संज्ञा-
ज्ञापनार्थमाह—
नक्षत्रेण सहोदयमुपगच्छति येन देवपतिमन्त्री ।
तत्सञ्ज्ञं वक्तव्यं वर्षं मासक्रमेणैव ॥१॥
जिस नक्षत्र में रहते हुये बृहस्पति का उदय होता है, उस नक्षत्र के अनुसार द्वादश
मास की तरह द्वादश वर्ष भी होते हैं॥१॥
येन नक्षत्रेण सहोदयं याति सुरमन्त्री गुरुर्यस्मिन्नक्षत्रे स्थितः सूर्यमण्डलादुदयं दर्शनं
याति तन्नक्षत्रं गुरुसहितम्। अथवा येन नक्षत्रेण सहास्तं याति यस्मिन्नक्षत्रे स्थितः सूर्य-
मण्डले प्रविशति तत्संज्ञं तन्नामधेयं वर्षं वक्तव्यं लोके वाच्यम्। तच्च मासक्रमेणैव मास-
परिपाट्या। अनन्तरोक्तस्यार्थस्य नक्षत्रेण सहोदयमस्तं चेत्यस्य सन्देहव्युदासार्थमाह—
मासक्रमेणैव । अन्यमासनक्षत्रेण सहास्तं गतोऽन्यमासनक्षत्रेण सहोदितः। यथा रोहिणी-
स्थोऽस्तं गतो मृगशिरःस्थश्चोदयं गतस्तदानन्तराक्रान्तमाससंज्ञितक्रमेण वर्षं बोद्धव्यमिति।
ऋषिपुत्रादिभिरुदयनक्षत्रमाससंज्ञितक्रमेण वर्षं वक्तव्यमित्युक्तम्। तथा च ऋषिपुत्र आह—
यत्रोत्तिष्ठति नक्षत्रे सह येन प्रवर्धते।
संवत्सरः स विज्ञेयस्तन्नक्षत्रविधायकः ।।
तथा च काश्यपः—
संवत्सरे युगे चैव षष्ट्यब्देऽङ्गिरसः सुतः।
यन्नक्षत्रोदयं कुर्यात्तत्संज्ञं वत्सरं विदुः।।
प्रभवादीनामब्दानां प्रवृत्तिर्गुरोरुदयकालादित एव। यतो गुरुरत्राबाधितत्वेन स्थितः।
तथा च ऋषिपुत्र आह—
तिष्यादि च युगं प्राहुर्वसिष्ठात्रिपराशराः।
बृहस्पतेस्तु सौम्यान्तं सदा द्वादशवार्षिकम्।।
उदेति यस्मिन् मासे तु प्रवासोपगतोऽङ्गिराः।
तस्मात् संवत्सरो मासो बार्हस्पत्योऽथ गम्यते।। इति।
तथा च गर्गः—
प्रवासान्ते सहर्क्षेण तूदितो युगपच्चरेत्।
तस्मात् कालादृक्षपूर्वो गुरोरब्दः प्रवर्तते।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

बृहस्पतिचाराध्यायः १६१
केचित् कृतिकादियुक्ते गुरौ यच्चन्द्रयुक्तं नक्षत्रं चैत्रमासादितो भवति, ततो महाकार्तिकादीनि
संवत्सराणि प्रभवादीनि च गणयन्ति। अपरे सौरमानेन गणयन्ति। तदयुक्तम्। यस्मात्
सौरं मानमधिकं गुरुमानात्। यदुत्कृष्टं मानं तत्स्वल्पतरमानेनानुमीयमानं बहुतरं भवति।
यथा—अष्टयवेनाङ्गुलेन ये पादोना एकाशीतिहस्तास्त एव सप्तयवेनानुमीयमाना हस्तशतं
भवन्ति। एवं सौरं मानं गुरुमानाच्चतुर्युगेण न्यूनं भवति। आचार्या-ऽऽर्यभटेन च प्रदर्शितम्—
गुरुभगणा राशिगुणा आश्वयुजाद्या गुरोरब्दाः।
गुरुभगणानां संख्या जिनयमवेदर्तुहव्यभुक्तुल्याः ३६४२२४।।
राशिगुणा इति। भगणे द्वादश राशयो भवन्ति तैर्गुणा द्वादशगुणा इत्यर्थः। द्वादशगुणा
गुरोरब्दाः। वस्वष्टरसाम्बराद्रिगुणवेदतुल्याः ४३७०६८८। रविभगणा एव रव्यब्दाः
खचतुष्टयरदवेतुल्याः ४३२००००। गुरोरब्दानां रव्यब्दानां चान्तरे कृते गुरोरब्दाः समधिका
जाता वस्वष्टर्तुखेषवः ५०६८८। अत्र च त्रैराशिकम्—यदि चतुर्युगरव्यब्दानामन्तर-
प्रदर्शितगुरुरव्यब्दान्तरं लभ्यते तदैकस्य रव्यब्दस्य कियदिहति। न्यासः—४३२००००।
५०६८८। १। फलं रविवर्षभोग इति। रव्यब्दानां कृतखगुणयमै २३०४रपवर्तितानां
शरागाष्टेन्दवो लभ्यन्ते १८७५। तावद्भागेन रविगुरुवर्षान्तरस्य द्व्यधिका विंशतिर्भवति
२२। सप्तत्यधिकेऽब्दशते एकादशभागैः पञ्चभिरधिके १७०/५/११ गते गुरुयुक्तनक्षत्र-
माससंज्ञवर्षद्वयमधिकं भवति। तथा च गर्ग आह—
युगानि द्वादशाब्दानि तत्र तानि बृहस्पतेः।
तत्र सावनसौराभ्यां सावनाब्दो निरुच्यते।।
एवमाश्वयुजं चैव चैत्रं चैव बृहस्पतिः।
संवत्सरं नाशयते सप्तत्यब्दशतेऽधिके।।
एवं नष्टजातकेऽपि—
'लग्नत्रिकोणेषु गुरुस्त्रिभागैर्विकल्प्य वर्षाणि वयोऽनुमानात्' इत्यनेन गणितेन
यान्यतीतवर्षाण्यागतानि तानि द्व्यधिकया विंशत्या २२ गुणयित्वा पादोनैरैकोनविंशतिशतै-
१८७५र्विभज्य लब्धमनन्तरोक्तश्लोकानीतगुर्वतीतजन्मवर्षाणां विशोध्य शेषं स्फुटतरम-
तीतजन्मवर्षपिण्डं भवतीति। अत्र गुणकारभागहारयोराचार्येण द्विगुणतोपनिबद्धा। यत
आचार्यप्रणीतकालेऽतीतं षष्ट्यब्दादेर्वर्षद्वयं त्रयो मासाश्चतुर्दश दिनानि दिनशेषं खद्विदश
१०२०। अक्षागाष्टरूपाणि १८७५ छेदः। तत्परिणामाय छेदं तेन वर्षद्वयेन सङ्गुण्य
ततो मासत्रयं दिनीकृत्य सदिनं कृत्वा तेन छेदेन सङ्गुण्य शेषं युक्तं कृत्वा खर्त्वग्निभि-
३६०र्विभज्यावाप्तं शतपञ्चकं चतुश्चत्वारिंशदधिकं सार्द्धम् ५४४/१/२। तच्च वर्षघ्ने
छेदे संयोज्यते। तस्य च सविकलत्वात् सवर्णनाय द्वाभ्यां गुणना क्रियते। स्वाधःस्थं
रूपार्द्धं योज्यते। ततः सवर्णीकृतो भवति। एवं क्षेपस्य द्विगुणत्वाद् गुणकारभागहारा-
वप्याचार्येण द्विगुणावुपनिबद्धाविति। तदर्थं चतुश्चत्वारिंशद् गुणकारः। शून्यशरागरामा
३७५० भागहार इति।।१।।
बृ० भ० प्र०-११
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१६२ बृहत्संहिता
यदुक्तं वर्ष मासक्रमेणैव तत् कथमित्यत आह—
वर्षाणि कार्तिकादीन्याग्नेयाद् भद्वयानुयोगीनि ।
क्रमशस्त्रिभं तु पञ्चममुपान्त्यमन्त्यं च यद्वर्षम् ॥२॥
कृत्तिका आदि दो-दो नक्षत्रों में बृहस्पति के रहने से कार्तिक आदि बारह मास की
तरह बारह वर्ष होते हैं। इनमें केवल पञ्चम, एकादश और द्वादश वर्ष तीन-तीन नक्षत्र के
होते हैं॥२॥
कार्तिकादीनि कार्तिकमासपूर्वाणि वर्षाणि भवन्ति माससमानि द्वादश । तानि चाग्नेयात्
कृत्तिकातः प्रभृति भद्वयानुयोगीनि । भद्वयेनानुयोगो येषाम् । नक्षत्रद्वयानुयोगीनि क्रमश: क्रमेण
परिपाट्या भवन्ति ।
त्रिभं तु पञ्चममुपान्त्यमन्त्यं च यद्वर्षमिति । पञ्चमं फाल्गुनं वर्षम् । त्रिभं नक्षत्रत्रयानुयोगि।
अन्त्यं द्वादशं चाश्वयुजं त्रिभम् । तस्य समीपमुपान्त्यमित्येकादशं च त्रिभम् । एवं पञ्चम-
मुपान्त्यमन्त्यं च वर्षत्रयं त्रिभम्। तद्यथा—कृत्तिकारोहिणीभ्यां कार्तिकः। मृगशिरआर्द्राभ्यां
मार्गशीर्षः। पुनर्वसुतिष्याभ्यां पौषः । आश्लेषामघाभ्यां माघः। पूर्वफल्गुन्युत्तरफल्गुनीहस्तैः
फाल्गुनः। चित्रास्वातीभ्यां चैत्रः। विशाखानुराधाभ्यां वैशाखः। ज्येष्ठामूलाभ्यां ज्येष्ठः।
पूर्वाषाढोत्तराषाढाभ्यामाषाढः। श्रवणधनिष्ठाभ्यां श्रावणः। शतभिषकपूर्वभद्रपदोत्तरभद्रप-
दाभिर्भद्रपदः। रेवत्यश्विनीभरणीभिश्चाश्वयुज इति। एतदुक्तं भवति—यदा कृत्तिकायां
रोहिण्यामवस्थितो वा गुरुरुदयं याति तदा कार्तिकं वर्षं ज्ञेयम्। एवमन्येषामपि। अत्रान्ये
एवं व्याचक्षते—यथोपान्त्यमन्त्यं चेत्यत्रान्त्यशब्दः समीपवाची। उपान्त्यस्यैकादशस्य
समीपं दशमं श्रावणं न तु द्वादशमाश्वयुजमिति। यतस्तत्र गर्गादिवचनैः सह विरोधो भवति।
तथा च गर्ग आह—
फल्गुनी चैव हस्तं च चरेद्यदि बृहस्पतिः ।
स फाल्गुनोऽब्दः क्रूरः स्याद्धान्यमुच्चाटतां व्रजेत्॥
श्रवणादीनि च त्रीणि चरेद्यदि बृहस्पतिः।
श्रावणो नाम सोऽब्दः स्यात् क्षेमसौभिक्षमूर्तिमान्॥
पूर्वोत्तरे प्रोष्ठपदे चरेद्रेवतिमेव च।
प्रौष्ठपाद इति ज्ञेयो मध्यमो वत्सरो हि सः॥
आश्विनं चैव याम्यं च चरेद्यदि बृहस्पतिः।
संवत्सरः सोऽश्वयुक् स्यात् सर्वभूतहितावहः॥
तथा च पराशरः—
‘कृत्तिकारोहिणीषूदिते क्षुच्छस्त्राग्निना वृष्टिव्याधिप्राबल्यं गोशाकटिकपीडा च।
सौम्यरौद्रयोरेतदेव गवादिवर्ज्जम्। तिष्यपुनर्वस्वोरुक्तविपर्ययः। पुष्यवन्मघाश्लेषासु राज्ञा-
मुपतापश्च। फल्गुनीसावित्रेषु क्वचित्क्षेमसुभिक्षं नारीदौर्भाग्यं च। चित्रास्वात्योरुदितो नृप-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

बृहस्पतिचाराध्यायः १६३
सस्यवर्षक्षेमारोग्यकरः। एवमेव मैत्रेन्द्राग्न्योरेन्द्रनैर्ऋतयोर्वनस्पतिसस्यवर्षश्रेष्ठनृपतिप्रधान-
जनविनाशायेतरवृद्धये। अषाढयोः प्राक्परसस्यानां वृद्धये मध्यमक्षेमवर्षणमन्योन्यभेदश्च।
श्रवणधनिष्ठावारुणेषु यज्ञनृपसस्यवर्षारोग्यवृद्धये। अजाहिर्बुध्न्यपौष्णेष्वाषाढवत्फलं
प्राक्परसस्यविपर्ययः। प्रभूतजलसस्यर्द्धिजलक्षेमाण्यश्वयुग्भरणयोरिति।
एवमत्रान्त्यशब्देन समीपं दशमं वर्षं श्रावणमन्त्येनाऽऽश्वयुजमिति न शोभनम्।
अत्र केचिदृषिपुत्रस्य मतभेदं मन्यन्ते—
त्रिनक्षत्रास्त्रयस्तत्र स्युः सौम्यत्वाष्ट्रवैष्णवाः।
द्विनक्षत्राः स्मृताः शेषाः पूर्वपश्चिमयोगतः।। इति।
स्वमतेनैतद्विरुध्यते। यदि त्रिनक्षत्रो मार्गशीर्षस्तदा माघस्त्वेकनक्षत्रो भवति 'द्विनक्षत्राः
स्मृताः शेषाः' इत्यनेन सह विरुद्ध्यते। यस्मात् त्रयस्त्रिनक्षत्राः शेषा द्विनक्षत्राः स्मृता-
स्त्वेकनक्षत्रो नास्त्येव। तस्मात् पुस्तकपाठोऽयं सिद्धान्तपाठः कथ्यते।
त्रिनक्षत्रास्त्रयस्तत्र ज्ञेया भाग्याजवैष्णवाः।
द्विनक्षत्राः स्मृताः शेषाः पूर्वपश्चिमयोगतः।। इति।
तथा च गर्गः—
नववारा द्विनक्षत्रा गुरोर्द्वादशमासिकाः।
शेषास्त्रयस्त्रिनक्षत्राः पञ्चमैकादशान्तिमाः।।
तथा च काश्यपः—
कार्तिकादिसमा ज्ञेया द्विनक्षत्रविचारिणा।
त्रिभं भाद्रपदे ज्ञेयं फाल्गुने श्रावणे तथा।।
तस्मात् 'क्रमशस्त्रिभं तु पञ्चममुपान्त्यमन्त्यं च यद्वर्षम्' इत्यत्र पञ्चमैकादशदशस्त्रि-
नक्षत्रांश्चेति शोभनम्।।२।।
अथैतेषां कार्तिकादीनां वर्षाणां फलानि विवक्षुरादौ कार्तिक आह—
शकटानलोपजीवकगोपीडा व्याधिशस्त्रकोपश्च।
वृद्धिस्तु रक्तपीतककुसुमानां कार्तिके वर्षे ॥३॥
कार्तिक नामक वर्ष में गाड़ी से तथा अग्नि से आजीविका चलाने वाले (लोहार,
सोनार आदि) और गौ—इन सबों को पीड़ित करता है। लोगों में व्याधि और लड़ाई होती
है; किन्तु लाल और पीले पुष्पों की वृद्धि होती है।।३।।
कार्तिके वर्षे शकटोपजीविनां शकटेन गन्त्या ये उपजीवन्ति तेषाम्। तथा अनलोप-
जीविनां सुवर्णकारलोहकारायस्कारादीनाम्। गवां च पीडा भवति। तथा व्याधयो रोगाः
शस्त्रकोपश्च युद्धानि भवन्ति। तथा रक्तपीतककुसुमानां द्रव्याणां रक्तं पीतं च पुष्पं येषां
सम्भवति तेषां च वृद्धिर्भवति। तथा च गर्गः—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

१६४ बृहत्संहिता
कार्तिकः प्रचुरातङ्कः क्षुच्छस्त्राग्निभयप्रदः।
गोशाकटिकपीडां च करोत्येवमवृष्टिदः।। इति।।३।।
अथ मार्गशीर्ष आह—
सौम्येऽब्देऽनावृष्टिर्मृगाखुशलभाण्डजैश्च सस्यवधः ।
व्याधिभयं मित्रैरपि भूपानां जायते वैरम् ॥४॥
मार्गशीर्ष वर्ष में अनावृष्टि होती है। जंगली जानवर, चूहा, शलभ ( टीढी ) और
पक्षियों से धान्य का नाश होता है। मनुष्यों में व्याधि का भय होता है तथा मित्रों से भी
राजाओं को द्वेष होता है।।४।।
सौम्ये मार्गशीर्षेऽब्दे अनावृष्टिर्भवति। मृगा अरण्यपशवः, आखवो मूषकाः, शलभाः
प्राणिनः कीटजातयः, अण्डजाः पक्षिणः—एतैः सस्यानां वधो नाशो भवति। तथा व्याधिभयं
रोगभीतिः। भूपानां राज्ञां मित्रैरपि सुहृद्भिरपि वैरमप्रीतिर्जायत उत्पद्यते। किं पुनः शत्रुभिः
सह न भवेदिति। तथा च गर्गः—
वर्षहन्ता व्याधिकरो मिथो भेदभयावहः।
शलभाद्याकुलः सौम्यो दुर्भिक्षभयकारकः।। इति।।४।।
अथ पौष आह—
शुभकृज्जगतः पौषो निवृत्तवैराः परस्परं क्षितिपाः ।
द्वित्रिगुणो धान्यार्घः पौष्टिककर्मप्रसिद्धिश्च ॥५॥
पौष वर्ष में संसार का शुभ होता है, राजा लोग पारस्परिक द्वेष त्याग देते हैं, धान्य का
मौल्य द्विगुणित या त्रिगुणित हो जाता है एवं पौष्टिक कर्म की सिद्धि होती है।।५।।
पौषोऽब्दो जगतो लोकस्य शुभकृच्छुभमिष्टं करोति। क्षितिपा राजानः परस्परमन्योन्यं
निवृत्तवैरा विगतद्वेषा भवन्ति। धान्यस्यार्घो द्विगुणस्त्रिगुणो वा भवति। धान्यस्य यन्मूल्य-
मासीत्तेनैव द्विगुणं त्रिगुणं वा धान्यं लभ्यते। तथा पौष्टिककर्मणां पुष्टिदानां कार्याणां प्रसिद्धि-
र्भवति। अतिशयेन भवतीत्यर्थः। तथा च गर्गः—
प्रशान्तव्याधिदुर्भिक्षदुर्वर्षशनितस्करः ।
सर्वलक्षणसम्पन्नः पौषः संवत्सरोत्तमः।। इति।।५।।
अथ माघ आह—
पितृपूजापरिवृद्धिर्माघे हार्दिश्च सर्वभूतानाम् ।
आरोग्यवृष्टिधान्यार्घसम्पदो मित्रलाभश्च ॥६॥
माघ नामक वर्ष में पितरों की पूजा की वृद्धि, सभी प्राणियों को तुष्टि, आरोग्य, सुन्दर
वृष्टि, धान्यों के मौल्य में समता और मित्रों का लाभ होता है।।६।।
माघे पितॄणां पूजापरिवृद्धिर्भवति। अत्यर्थं जनाः पितृपूजाकर्मणि रता भवन्तीत्यर्थः।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

बृहस्पतचाराध्यायः १६५
मघायाः पितृदैवतत्वात् सर्वभूतानां च हार्दिश्चित्ततुष्टिर्भवति। तथा आरोग्यं नीरोगता,
वृष्टिर्वर्षणम्, धान्यस्यार्घसम्पत्समर्घता, एते भवन्ति। तथा मित्रलाभश्च भवति। यत्किञ्चिन्मित्र-
त्वमापद्यत इत्यर्थः। तथा च गर्गः-
क्षेमारोग्यं सुभिक्षं च वर्षणं शिवमेव च।
पितृपूजाः प्रवर्तन्ते माघे राज्ञां च सन्धयः।। इति।।६।।
अथ फाल्गुन आह-
फाल्गुनवर्षे विन्द्यात् क्वचित्क्वचित्क्षेमवृष्टिसस्यानि ।
दौर्भाग्यं प्रमदानां प्रबलाश्चौरा नृपाश्चोग्राः ॥७॥
फाल्गुन वर्ष में किसी-किसी स्थान में मंगलकार्य और धान्य होता है; किन्तु सर्वत्र
मंगलकार्य और धान्य की उत्पत्ति नहीं होती तथा स्त्रियों की अभाग्यता, चोरों की प्रबलता
और राजाओं की उग्रता बढ़ती है।।७।।
फाल्गुनवर्षे क्वचित्क्वचित्क्षेमवृष्टिसस्यानि विन्द्याज्जानीयात्। क्वचित्क्षेमं क्वचिद्
वृष्टिः क्वचिच्च सस्यं भवति न सर्वत्र। तथा प्रमदानां स्त्रीणां दौर्भाग्यं दुर्भाग्यत्वं तन्नृणा-
मवाल्लभ्यं भवति। प्रबलाश्चौरास्तस्करा बहवो भवन्ति। तथा नृपाश्च राजान उग्राः क्रूरा
भवन्ति। तथा च गर्गः-
नारीदौर्भाग्यकृच्चौरैः फाल्गुनः सस्यवर्षदः।
क्वचित् क्षेमं सुभिक्षं च क्वचिदक्षेमकारकः।। इति।।७।।
अथ चैत्र आह-
चैत्रे मन्दा वृष्टिः प्रियमन्नं क्षेममवनिपा मृदवः ।
वृद्धिश्च कोशधान्यस्य भवति पीडा च रूपवताम् ॥८॥
चैत्र वर्ष में थोड़ी वृष्टि, दुर्लभ अन्न, लोगों में कुशलता, राजाओं में कोमलता,
एकत्रित किये हुये धान्यों की वृद्धि और सुन्दर मनुष्यों को पीड़ा होती है।।८।।
चैत्रेऽब्दे वृष्टिर्मन्दा अल्पा भवति। प्रियमन्नं सुदुर्लभमन्नं भवति। लोके क्षेमं लब्धपालनं
तथा अवनिपा राजानो मृदवोऽक्रूरा भवन्ति। कोशधान्यस्य शिम्बिधान्यस्य मुद्गादेर्वृद्धि-
र्बाहुल्यम्। तथा रूपवतां सुरूपणां पीडा भवति। चशब्दः समुच्चये। तथा च गर्गः-
मृदुप्रचारा राजानः प्रियमन्नं जनस्य च।
क्षेमारोग्यं च मृदुता चैत्रवर्षस्तथा मृदुः।। इति।।८।।
अथ वैशाख आह-
वैशाखे धर्मरता विगतभयाः प्रमुदिताः प्रजाः सनृपाः ।
यज्ञक्रियाप्रवृत्तिर्निष्पत्तिः सर्वसस्यानाम् ॥९॥
वैशाख वर्ष में राजाओं के साथ-साथ समस्त प्रजागण भी धर्मनिरत, भयरहित,
आनन्दयुक्त और यज्ञकर्म में प्रवृत्त होते हैं तथा सभी धान्यों की वृद्धि होती है।।९।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA