सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 190, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 190

अथ बुधचाराध्यायः
अथ बुधचारो व्याख्यायते; तत्रादावेव बुधस्योदितस्य फलमाह—
नोत्पातपरित्यक्तः कदाचिदपि चन्द्रजो व्रजत्युदयम्।
जलदहनपवनभयकृद् धान्यार्घक्षयविवृद्धौ वा ॥१॥
उत्पातरहित होकर किसी भी समय में बुध का उदय नहीं होता अर्थात् जब बुध का
उदय होता है, उस समय किसी न किसी प्रकार का उत्पात अवश्य होता है। जैसे कि जल,
अग्नि और वायु का भयरूप उत्पात तथा अनाज की महँगी या सस्ती करता है॥१॥
चन्द्रजो बुध उत्पातपरित्यक्त उत्पातविरहितो न कदाचिदपि न जात्वप्युदयं सन्दर्शनं
व्रजति गच्छति। अपि तु यदा यदोद्गच्छति तदा तदा सोत्पातरूप एवेति। किमुत्पातं
करोति। जलदहनपवनभयकृत्। जलमुदकम्, दहनोऽग्निः, पवनो वायुः, एभ्यो भयं करोति।
तथा धान्यार्घस्य क्षयाय भवति। विवृद्ध्यै विवृद्धये च भवति। बहुमूल्यता अर्घवृद्धिः,
स्वल्पमूल्यता अर्घक्षयः। तथा च समाससंहितायाम्—
उदयं याति शशिसुतो नोत्पातविवर्जितः कदाचिदपि।
पवनाग्निसलिलभयदो धान्यार्घवृद्धिक्षयकृद्वा।।
ननु जलदहनादिभिरुत्पातैः परित्यक्तश्चन्द्रजः कदाचिदप्युदयं नो गच्छति। किमेतेषां
जलदहनादीनामन्यतम उत्पातसमेत उदयं करोति किं वा सर्वैरिव युक्त इत्यत्रोच्यते।
येनोत्पातेन सहास्तगस्तत्प्रतिलोमगश्चन्द्रज उदयं याति। अमुमेवार्थं वृद्धगर्ग आह—
अवर्षे कुरुते वर्षं वर्षे वर्षं न गच्छति।
भये च कुरुते क्षेमं सर्वत्र प्रतिलोमगः।।
उदयोक्तं फलमेतद्विशेषतश्चारजं फलं ब्रूयात्। तथा च कश्यपः—
नाकस्माद्दर्शनं याति विनोत्पातेन सोमजः।
भयवातातपहिमैरर्घवृद्धिक्षयादिभिः ।। इति।।१।।
अधुना नक्षत्रावस्थितस्य बुधस्य फलमाह—
विचरन् श्रवणधनिष्ठाप्राजापत्येन्दुवैश्वदेवानि।
मृद्नन् हिमकरतनयः करोत्यवृष्टिं सरोगभयाम् ॥२॥
श्रवण, धनिष्ठा, रोहिणी, मृगशिर या उत्तराषाढ़ा का भेदन करते हुये यदि बुध विचरण
करे तो वर्षा का अभाव और रोग का भय करता है॥२॥
श्रवणम्। धनिष्ठा। प्राजापत्यं रोहिणी। इन्दुर्मृगशिरः। वैश्वदेवमुत्तराषाढा। हिमकर-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA