सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

पृष्ठ 193, कुल 728 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 193

बुधचाराध्यायः १५३
पूर्वार्त्रये चरन् सौम्यो भेदं कृत्वा यदि व्रजेत्।
क्षुच्छस्त्रतस्करभयैः करोति प्राणिनां वधम्।। इति।।७।।
अथ बुधस्य सप्तगतय उक्ताः पराशरतन्त्रे। तासां च तन्मतेनैव नामान्याह—
प्राकृतविमिश्रसंक्षिप्ततीक्ष्णयोगान्तघोरपापाख्याः।
सप्त पराशरतन्त्रे नक्षत्रैः कीर्तिता गतयः ॥८॥
प्राकृत, विमिश्र, संक्षिप्त, तीक्ष्ण, योगान्तिक, घोर, पाप—ये पराशरतन्त्रोक्त नक्षत्रों
के साथ बुध की सात गतियाँ कही गई हैं।।८।।
प्राकृता, विमिश्रा, संक्षिप्ता, तीक्ष्णा, योगान्तिका, घोरा, पापाख्या—एताः सप्तगतयः
पराशराख्ये तन्त्रे नक्षत्रैः कीर्तिता उक्ताः ।।८।।
अथैतासां नक्षत्रवशेन नामान्याह—
प्राकृतसंज्ञा वायव्याम्यपैतामहानि बहुलाश्च।
मिश्रा गतिः प्रदिष्टा शशिशिवपितृभुजगदेवानि ॥९॥
संक्षिप्तायां पुष्यः पुनर्वसुः फल्गुनीद्वयं चेति।
तीक्ष्णायां भद्रपदाद्वयं सशाक्राश्वयुक् पौष्णम् ॥१०॥
योगान्तिकेति मूलं द्वे चाषाढे गतिः सुतस्येन्दोः।
घोरा श्रवणस्त्वाष्ट्रं वसुदेवं वारुणं चैव ॥११॥
पापाख्या सावित्रं मैत्रं शक्राग्निदैवतं चेति।
स्वाती, भरणी, रोहिणी या कृत्तिका नक्षत्र में प्राकृत गति से; मृगशिर, आर्द्रा, मघा या
आश्लेषा में विभिन्न गति से; पुष्य, पुनर्वसु, पूर्वाफाल्गुनी में संक्षिप्त गति से; पूर्वाभाद्रपदा,
उत्तराभाद्रपदा, ज्येष्ठा, अश्विनी या रेवती में तीक्ष्ण गति से; मूल, पूर्वाषाढा या उत्तराषाढा में
योगान्तिक गति से; श्रवण, चित्रा, धनिष्ठा या शतभिषा में घोरा नाम की गति से और हस्त,
अनुराधा या विशाखा में पापसंज्ञक गति से बुध स्थित होता है।।९-११।।
प्राकृतसंज्ञेति। वायव्यं स्वाती, याम्यं भरणी, पैतामहं रोहिणी, बहुलाः कृत्तिकाश्चैतानि
नक्षत्राणि प्राकृतसंज्ञा गतिः। एतेषां नक्षत्राणामन्यतमे स्थितो बुधः प्राकृतगत्या स्थितो भवति।
मिश्रा गतिरिति। शशिदेवो मृगशिरः, शिवदेव आर्द्रा, पितृदेवो मघा, भुजगदेव
आश्लेषा—एतानि नक्षत्राणि बुधस्य मिश्रा नाम्नी गतिः प्रदिष्टा उक्ता।
संक्षिप्तायामिति। पुष्यः पुनर्वसुः, फल्गुनीद्वयं पूर्वफल्गुनी, उत्तरफल्गुनी एतानि
नक्षत्राणि संक्षिप्तायां गतौ।
तीक्ष्णायामिति। भद्रपदाद्वयं पूर्वभद्रपदोत्तरभद्रपदे, शाक्रं ज्येष्ठा, अश्वयुगश्विनी,
पौष्णं रेवती, तच्च सशाक्राश्वयुक् शाक्रेणाश्वयुजा च सह पौष्णमित्यर्थः। एतानि नक्षत्राणि
तीक्ष्णायां गतौ।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA