बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 205, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंबृहस्पतचाराध्यायः १६५
मघायाः पितृदैवतत्वात् सर्वभूतानां च हार्दिश्चित्ततुष्टिर्भवति। तथा आरोग्यं नीरोगता,
वृष्टिर्वर्षणम्, धान्यस्यार्घसम्पत्समर्घता, एते भवन्ति। तथा मित्रलाभश्च भवति। यत्किञ्चिन्मित्र-
त्वमापद्यत इत्यर्थः। तथा च गर्गः-
क्षेमारोग्यं सुभिक्षं च वर्षणं शिवमेव च।
पितृपूजाः प्रवर्तन्ते माघे राज्ञां च सन्धयः।। इति।।६।।
अथ फाल्गुन आह-
फाल्गुनवर्षे विन्द्यात् क्वचित्क्वचित्क्षेमवृष्टिसस्यानि ।
दौर्भाग्यं प्रमदानां प्रबलाश्चौरा नृपाश्चोग्राः ॥७॥
फाल्गुन वर्ष में किसी-किसी स्थान में मंगलकार्य और धान्य होता है; किन्तु सर्वत्र
मंगलकार्य और धान्य की उत्पत्ति नहीं होती तथा स्त्रियों की अभाग्यता, चोरों की प्रबलता
और राजाओं की उग्रता बढ़ती है।।७।।
फाल्गुनवर्षे क्वचित्क्वचित्क्षेमवृष्टिसस्यानि विन्द्याज्जानीयात्। क्वचित्क्षेमं क्वचिद्
वृष्टिः क्वचिच्च सस्यं भवति न सर्वत्र। तथा प्रमदानां स्त्रीणां दौर्भाग्यं दुर्भाग्यत्वं तन्नृणा-
मवाल्लभ्यं भवति। प्रबलाश्चौरास्तस्करा बहवो भवन्ति। तथा नृपाश्च राजान उग्राः क्रूरा
भवन्ति। तथा च गर्गः-
नारीदौर्भाग्यकृच्चौरैः फाल्गुनः सस्यवर्षदः।
क्वचित् क्षेमं सुभिक्षं च क्वचिदक्षेमकारकः।। इति।।७।।
अथ चैत्र आह-
चैत्रे मन्दा वृष्टिः प्रियमन्नं क्षेममवनिपा मृदवः ।
वृद्धिश्च कोशधान्यस्य भवति पीडा च रूपवताम् ॥८॥
चैत्र वर्ष में थोड़ी वृष्टि, दुर्लभ अन्न, लोगों में कुशलता, राजाओं में कोमलता,
एकत्रित किये हुये धान्यों की वृद्धि और सुन्दर मनुष्यों को पीड़ा होती है।।८।।
चैत्रेऽब्दे वृष्टिर्मन्दा अल्पा भवति। प्रियमन्नं सुदुर्लभमन्नं भवति। लोके क्षेमं लब्धपालनं
तथा अवनिपा राजानो मृदवोऽक्रूरा भवन्ति। कोशधान्यस्य शिम्बिधान्यस्य मुद्गादेर्वृद्धि-
र्बाहुल्यम्। तथा रूपवतां सुरूपणां पीडा भवति। चशब्दः समुच्चये। तथा च गर्गः-
मृदुप्रचारा राजानः प्रियमन्नं जनस्य च।
क्षेमारोग्यं च मृदुता चैत्रवर्षस्तथा मृदुः।। इति।।८।।
अथ वैशाख आह-
वैशाखे धर्मरता विगतभयाः प्रमुदिताः प्रजाः सनृपाः ।
यज्ञक्रियाप्रवृत्तिर्निष्पत्तिः सर्वसस्यानाम् ॥९॥
वैशाख वर्ष में राजाओं के साथ-साथ समस्त प्रजागण भी धर्मनिरत, भयरहित,
आनन्दयुक्त और यज्ञकर्म में प्रवृत्त होते हैं तथा सभी धान्यों की वृद्धि होती है।।९।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA