बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

बृहस्पतिचाराध्यायः १६३
सस्यवर्षक्षेमारोग्यकरः। एवमेव मैत्रेन्द्राग्न्योरेन्द्रनैर्ऋतयोर्वनस्पतिसस्यवर्षश्रेष्ठनृपतिप्रधान-
जनविनाशायेतरवृद्धये। अषाढयोः प्राक्परसस्यानां वृद्धये मध्यमक्षेमवर्षणमन्योन्यभेदश्च।
श्रवणधनिष्ठावारुणेषु यज्ञनृपसस्यवर्षारोग्यवृद्धये। अजाहिर्बुध्न्यपौष्णेष्वाषाढवत्फलं
प्राक्परसस्यविपर्ययः। प्रभूतजलसस्यर्द्धिजलक्षेमाण्यश्वयुग्भरणयोरिति।
एवमत्रान्त्यशब्देन समीपं दशमं वर्षं श्रावणमन्त्येनाऽऽश्वयुजमिति न शोभनम्।
अत्र केचिदृषिपुत्रस्य मतभेदं मन्यन्ते—
त्रिनक्षत्रास्त्रयस्तत्र स्युः सौम्यत्वाष्ट्रवैष्णवाः।
द्विनक्षत्राः स्मृताः शेषाः पूर्वपश्चिमयोगतः।। इति।
स्वमतेनैतद्विरुध्यते। यदि त्रिनक्षत्रो मार्गशीर्षस्तदा माघस्त्वेकनक्षत्रो भवति 'द्विनक्षत्राः
स्मृताः शेषाः' इत्यनेन सह विरुद्ध्यते। यस्मात् त्रयस्त्रिनक्षत्राः शेषा द्विनक्षत्राः स्मृता-
स्त्वेकनक्षत्रो नास्त्येव। तस्मात् पुस्तकपाठोऽयं सिद्धान्तपाठः कथ्यते।
त्रिनक्षत्रास्त्रयस्तत्र ज्ञेया भाग्याजवैष्णवाः।
द्विनक्षत्राः स्मृताः शेषाः पूर्वपश्चिमयोगतः।। इति।
तथा च गर्गः—
नववारा द्विनक्षत्रा गुरोर्द्वादशमासिकाः।
शेषास्त्रयस्त्रिनक्षत्राः पञ्चमैकादशान्तिमाः।।
तथा च काश्यपः—
कार्तिकादिसमा ज्ञेया द्विनक्षत्रविचारिणा।
त्रिभं भाद्रपदे ज्ञेयं फाल्गुने श्रावणे तथा।।
तस्मात् 'क्रमशस्त्रिभं तु पञ्चममुपान्त्यमन्त्यं च यद्वर्षम्' इत्यत्र पञ्चमैकादशदशस्त्रि-
नक्षत्रांश्चेति शोभनम्।।२।।
अथैतेषां कार्तिकादीनां वर्षाणां फलानि विवक्षुरादौ कार्तिक आह—
शकटानलोपजीवकगोपीडा व्याधिशस्त्रकोपश्च।
वृद्धिस्तु रक्तपीतककुसुमानां कार्तिके वर्षे ॥३॥
कार्तिक नामक वर्ष में गाड़ी से तथा अग्नि से आजीविका चलाने वाले (लोहार,
सोनार आदि) और गौ—इन सबों को पीड़ित करता है। लोगों में व्याधि और लड़ाई होती
है; किन्तु लाल और पीले पुष्पों की वृद्धि होती है।।३।।
कार्तिके वर्षे शकटोपजीविनां शकटेन गन्त्या ये उपजीवन्ति तेषाम्। तथा अनलोप-
जीविनां सुवर्णकारलोहकारायस्कारादीनाम्। गवां च पीडा भवति। तथा व्याधयो रोगाः
शस्त्रकोपश्च युद्धानि भवन्ति। तथा रक्तपीतककुसुमानां द्रव्याणां रक्तं पीतं च पुष्पं येषां
सम्भवति तेषां च वृद्धिर्भवति। तथा च गर्गः—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA