बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 188, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ें१४८ बृहत्संहिता
अथास्य नक्षत्रेषु स्थितस्योदितस्य वा विशेषफलमाह—
चारोदयाः प्रशस्ताः श्रवणमघादित्यहस्तमूलेषु ।
एकपदाश्विविशाखाप्राजापत्येषु च कुजस्य ॥१२॥
श्रवण, मघा, पुनर्वसु, मूल, हस्त, पूर्वाभाद्रपदा, अश्विनी, विशाखा और रोहिणी नक्षत्र
में मङ्गल का सञ्चार तथा उदय अधिक प्रशस्त ( उत्तम फलदायक ) कहा गया है ।।१२।।
'यस्मिन्नृक्षेऽभ्युदितस्तद्दिग्व्यूहान् जनान् हन्ति' तथा 'प्राजापत्ये श्रवण' इत्यस्याप-
वादोऽयम्। कुजस्याङ्गारकस्य श्रवणे मघायामादित्ये पुनर्वसौ हस्ते मूले एकपदायां पूर्वभद्र-
पदायामश्विन्यां विशाखायां प्राजापत्ये रोहिण्याम्। चशब्दः समुच्चये। एतेषु नक्षत्रेषु चारो-
दयाः। चारश्चरणमवस्थितिः। उदयः सूर्यमण्डलादुद्गमनम्। प्रशस्ताः शोभनाः। पूर्वोक्तम-
शुभफलमत्र न भवतीत्यर्थः ।।१२।।
अथ वर्णलक्षणमाह—
विपुलविमलमूर्तिः किंशुकाGeneric:शोकवर्णः
स्फुटरुचिरमयूखस्तप्तताम्रप्रभाभः ।
विचरति यदि मार्गं चोत्तरं मेदिनीजः
शुभकृदवनिपानां हार्दिदश्च प्रजानाम् ॥१३॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां
भौमचाराध्यायः षष्ठः ॥६॥
अधिक निर्मल मूर्ति वाला, किंशुक और अशोकपुष्प के समान वर्ण वाला, स्पष्ट सुन्दर
किरण वाला तथा तपाये गये ताम्बे के समान वर्ण वाला मङ्गल यदि उत्तरा क्रान्ति में विचरण
करे तो राजाओं का शुभ करने वाला और प्रजाओं को सन्तोष देने वाला होता है ।।१३।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां भौमचाराध्यायः षष्ठः ॥६॥
मेदिनी भूस्तस्या जातो मेदिनीजोऽङ्गारको विपुलविमलमूर्तिः। विपुला विस्तीर्णा
विमला निर्मला मूर्तिर्यस्य। तथा किंशुकाGeneric:शोकवर्णः। किंशूकाशोकौ पुष्पविशेषौ अतिलोहितौ
तत्सदृशवर्णः अतिलोहित इत्यर्थः। स्फुटरुचिरमयूखः। स्फुटा स्पष्टा रुचिरा दीप्तिमन्तो
मयूखा रश्मयो यस्य। तप्तताम्रप्रभाभः। तप्तस्य गलितस्य ताम्रस्य यादृशी प्रभा कान्ति-
स्तत्तुल्या आभा बिम्बच्छाया यस्य। यदि चोत्तरं मार्गं विचरति यस्मिन्नक्षत्रे स्थितस्त-
स्योत्तरभागेन यदि याति तदाऽवनिपानां राज्ञां शुभकृत् श्रेयस्करः। प्रजानां लोकानां च
हार्दिदस्तुष्टिदो भवति। तथा च पराशरः—
वर्णरश्मिप्रभाप्रमाणतेजोयुक्त उदग्मार्गगः स्नेहवान् सर्वलोकहितायापि च।