भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• १९७ -
  आविर्भावान्तराण्यस्य बैकुण्ठादीनि राजिनि ।
  वैकुण्ठं चापि गोलोको मथुरा द्वारकापि च ॥ ९ ॥
  ध्रुवस्थानं ध्रुवोर्मध्यं सूर्यमण्डलमेव च ।
  श्रीमद्वृन्दावनं धाम सर्वमेतत्प्रभात्मकम् ॥ १० ॥
  इदं हि सहजं धाम परं ब्रह्ममयं स्फुटम् ।
  सहजायाश्च रामस्य रसलीलाविलासभूः ॥ ११ ॥
  एतत्स्थानमधिष्ठाय सहजानन्दिनी स्वयम् ।
  रमतेऽप्राकृतैर्भावैर्भाविभुक्तिचिदात्मिका ॥ १२ ॥
  अस्याः सेवनमात्रेण निर्बन्धो जायते नृणाम् ।
  न मन्त्रो नापि चैवार्चा न जपो न तपस्तथा ॥ १३ ॥
  प्रेमसेवामपेक्ष्यैषा मोचयेद्भवबन्धनात् ।
  इयं निःसाधना मुक्तिर्मया तुभ्यं निगद्यते ॥ १४ ॥
  नामैवास्याः कोटितीर्थस्वधिक गोपभामिनि ।
  ध्यानमस्याः प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मुच्यते जनः ॥ १५ ॥
  भावयेच्चित्तकमले प्रमोदवनमद्भुतम् ।
  विपुलं सच्चिदानन्दं कोटिकल्पद्रुमाश्रितम् ॥ १६ ॥
  हेममारकतीं भूमिं रत्नाङ्गणसुविस्तराम् ।
  अनेककोटिसूर्येन्दुप्रकाशां मण्डलाकृतिम् ॥ १७ ॥
  वनानि तत्रभास्वन्ति वल्लीतरुमयान्यहो ।
  कल्पद्रुमा यत्र लता यत्र कल्पलताः शुभाः ॥ १८ ॥
  हेमदण्डमयाः स्तम्भा विटपा रत्नविस्तराः ।
  हरिन्मणिमयाः पर्णाः कोटिरत्न प्रसूनिनः ॥ १९ ॥
  अमिताः फलसंदोहाः सद्यः स्वादामृतोपमाः ।
  अगोचरो रसो येषां मोक्षानन्दरसाधिकः ॥ २० ॥
  तद्रसामृतसम्पृक्तां सुरसां सरयूमिह ।
  ज्योत्स्नावर्णप्रवाहाढ्यां मुक्तामाणिक्यकूलिनीम् ॥ २१ ॥
  राजहंसकुलच्छन्नां कह्लारोत्पलगन्धिनीम् ।
  स्नास्यद्गोपिगणाकीर्णरत्ननिःश्रेणिशोभिताम् ॥ २२ ॥
  सिद्धचारणगन्धर्वस्नानकालसुखप्रदाम् ।
  सुवर्णपङ्कजाकीर्णा गोपराजप्रपूजिताम् ॥ २३ ॥
  तत्कूलयोरुभययोः कुञ्जपुञ्जसुमञ्जुलम् ।
  प्रमोदविपिनं ध्यायेद्रत्नपर्वतशोभितम् ॥ २४ ॥

– १९८ –
महौषधीज्वलत्सानुकन्दरोपेत्यकादिकम् ।
रत्नस्फटिकमाणिक्यसानुव्यासदिगम्बरम् ।। २५ ।।
रत्नाद्रि कामगहनं सौगन्धिकगिरिं तथा ।
अनेकोपवनारामकुञ्जशोभाढ्यमुत्तमम् ।। २६ ।।
महावैकुण्ठात्परं तद् रामवैकुण्ठसंज्ञितम् ।
तत्र श्रीसहजानन्दावनं सर्ववनोपरि ।। २७ ।।
अशोकवनमुत्फुल्लसर्वर्तुकुसुमाकरम् ।
यत्र कामोद्भवः शोकस्तथा विरहसम्भवः ।। २८ ।।
शान्तिं नीतोऽनया तस्मादशोकवनमीरितम् ।
लतामण्डपमञ्जुल्यं वहत्त्रिविधमारुतम् ।। २९ ।।
सर्वानन्दमय धाम रामकामप्रपूरणम् ।
तत्र धाम्नि स्थितां ध्यायेदालीभिः परिशीलिताम् ।। ३० ।।
लवंगमञ्जरीरूपमञ्जरीरतिमञ्जरी ।
आनन्दमञ्जरी

– १९९ –
अधस्तात्कल्पवृक्षस्य श्रीरत्नवेदिकोपरि ।
रत्नसिंहासनासीनां सेवितामप्सरोगणैः ॥ ४१ ॥
घृताची मेनका रम्भा उर्वशी पुंजिकस्थली ।
तिलोत्तमा मजुघोषा सुकेसी मदनोत्सवा ॥ ४२ ॥
इत्याद्याभिः सुवर्गाभिर्दिव्याभिरुपवीणिताम् ।
कयाचिद्धृतरत्नौघवर्णनच्छत्रमण्डलाम् ॥ ४३ ॥
काभ्यांचिच्चारुचन्द्रांशुचामरद्वन्द्ववीजिताम् ।
काभ्यांचित्स्फटिके पीठे संवाहितपदाम्बुजाम् ॥ ४४ ॥
रत्नभूषणहस्ताभिरन्याभिरुपसेविताम् ।
ताम्बूलवीटिकारत्नकरंजयतुपाणिभिः ॥ ४५ ॥
रामाभिरभिरामाभिः समंतात्पर्युपासिताम् ।
पुष्पहारसनाथाभिस्त्याभिः समुपासिताम् ॥ ४६ ॥
मन्दोद्योतितस्मतज्योत्स्नाविधूनिततमोगुणाम् ।
मूर्तिमद्भिश्च निधिभिः समंतादुपसेविताम् ॥ ४७ ॥
सरस्वत्या यमुनया गङ्गाया च निषेविताम् ।
पाञ्चजन्येन शङ्खेन चक्रेण¹ सुदर्शनेन च ॥ ४८ ॥
कौमोदक्या च गदया पद्मेन भुवनात्मना ।
शार्ङ्गेण चैव धनुषा दिव्यैरन्यैस्तथाऽऽयुधैः ॥ ४९ ॥
अप्राकृतैस्तथा सर्वैः पदार्थैरुपसेविताम् ।
कालेन मायया चापि विद्यापाविद्यया तथा ॥ ५० ॥
गुणैः सत्वादिभिश्चैव तत्त्वैर्देवतविग्रहैः ।
ईषद्दृगंशसंपातप्रसादवर

• २०० -
  चतुःषष्टितमोऽध्यायः
  श्रीशिव उवाच
  कदाचिदेषा सहजा स्वयमात्मरति गता ।
  लयं कृत्वा प्रपञ्चस्य भोक्तुकामैव केवलम् ॥ १ ॥
  निःशेषयित्वा निखिलं द्वन्द्वातीता बभूव ह ।
  तदा भक्तान् स्वयं भुक्तान् प्रवेशितवती तनौ ॥ २ ॥
  ततः पूर्वमनावृष्टिर्जाताद्वादशवार्षिकी ।
  अतपश्च रविश्चण्डो मण्डलद्वादशात्मकः ॥ ३ ॥
  तेन शुष्कं जगत्सर्वं सहस्थावरजंगमम् ।
  कालजीमूतसंघातस्ततः प्रावर्षतोच्चकैः ॥ ४ ॥
  तत एकार्णवे जाते वसिष्ठाद्या महर्षयः ।
  मज्जमाना महात्रासादेनां तुष्टुवुरञ्जसा ॥ ५ ॥
  ऋषय ऊचुः
  नमो ब्रह्मस्वरूपिण्यै स्वानन्दघनमूर्तये ।
  व्यक्ताव्यक्तातिवर्तिन्यै स्वप्रकाशचिदात्मने ॥ ६ ॥
  गिरां देव्यै च नित्यायै शब्दार्थाखिलमूर्तये ।
  सप्रपञ्चाप्रपञ्चायै स्वतन्त्रायै नमो नमः ॥ ७ ॥
  महाकालकलावत्यै परिणामैकहेतवे ।
  नमस्ते स्थूलसूक्ष्मादिजगद्द्विधारणात्मने ॥ ८ ॥
  गुणातीते गुणाधारे जीवशक्त्यङ्कुरात्मिके ।
  वाचातीते परे मातः सहजे पाहि सेवकान् ॥ ९ ॥
  यर्ह्येवेदं जगत्कर्तुमिच्छा प्रादुरभूतसती ।
  तर्ह्येव तत्क्षणादेतद् दृश्यजातमदृश्यत ॥ १० ॥
  सच्चिदानन्दरूपा त्वं व्यापिका परमात्मिका ।
  अंशानंशा विशिष्टांशा स्वरूपगुणरूपिका ॥ ११ ॥
  त्वमुपादानमेतस्य निमित्तं त्वं परा चितिः ।
  एकधानेकधा चापि विद्वद्भिः परिगीयसे ॥ १२ ॥
  त्वं शक्तिस्त्वं शक्तिमती त्वं धर्मश्चासि धर्मिणी ।
  सर्वाभिन्नस्वरूपत्वाद्देवि ब्रह्मेति गीयसे ॥ १३ ॥
  ये त्वां समाश्रितामर्त्या मृत्युत्रासवशीकृताः ।
  तेषाममृतरूपासि किमन्यत्कथयामहे ॥ १४ ॥

• २०९ -
  क्षयेऽपि विश्वस्य चराचरस्य त्वदीयमानन्दमयं पुराणम् ।
  जागर्ति तद्धाम प्रमुद्गनाख्यं यत्र प्रकृत्या नु गुणा भवन्ति ॥ १५ ॥
  त एव भाग्यैर्विधुरा मनुष्याः श्रीसद्गुरूपास्तिपराङ्मुखाश्च ।
  ये मातरद्धा निगमैनिरूढां न वै तवाङ्घ्रयोः पदवीं श्रयन्ते ॥ १६ ॥
  सम्प्राप्य च त्वच्चरणारविन्दं परामृतस्त्राविमहामरन्दम् ।
  न कर्मणां ज्ञानपथस्य वापि पश्यन्ति नो वान्यसुरौघवक्त्रान् ॥ १७ ॥
  ये ब्रह्मभूताः सहसा प्रसन्ना विशोकवाञ्छाः समसर्वभूताः ।
  सम्प्राप्य ते त्वच्चरणाम्बुजस्थां भक्तिं सुधां वीततृषो भवन्ति ॥ १८ ॥
  तावन्न ते धामनि मोदमाना माद्यन्ति तैस्तैरमृताधिभोगैः ।
  यावन्न ते पादसरोजयुग्मे नैसर्गिकी जायत एव भक्तिः ॥ १९ ॥
  ये वैष्णव भूषणतमाः पदं तन्महामहाभागवतप्रधानाः ।
  ते पूर्वमद्धा भवतीं भजन्ते परां रमां वै श्रियमादिलक्ष्मीम् ॥ २० ॥
  अस्मिन् महाब्रह्मपुरे प्रकाम यत्पुण्डरीकं दहरं सुवेश्म ।
  तस्मिंश्चिदात्मा दहराभिधोऽन्तराकाश एतत्तव धाम नित्यम् ॥ २१ ॥
  यदस्ति किंचिदिह यच्च नास्ति तत्सर्वमत्रैव परं प्रतिष्ठितम् ।
  सर्वे च कामा विषयाश्च सर्वे परामृतानन्दमया विभान्ति ॥ २२ ॥
  तत्त्वं तदन्विष्य तव स्वरूप जिज्ञासमाना मुनयो विमानाः ।
  भवन्ति मुक्ताः कतिचित्प्रपद्य नातः परं ते पुनरावृतन्ते¹ ॥ २३ ॥
  सम्प्रत्यस्मान् कालवेगेन मूढान् नष्टप्रायान् नष्टहृद्बुद्धिवृत्तीन् ।
  त्वं त्रायस्व त्राणकर्तेह नान्यो यस्मादेषा त्वत्समुत्थैव भीतिः ॥ २४ ॥
  इति तेषां प्रपन्नानां मज्जतां सागरोदके ।
  सद्यः समुद्धृतिं कर्तुं दिव्यां नावं ससर्ज सा ॥ २५ ॥
  तस्यामारोप्य नौकायां महापद्मदलीकृतौ ।
  स्वयं च वाहिका भूत्वा प्रलयाब्धेरतारयत् ॥ २६ ॥
  नक्षत्रग्रहताराद्यैः स्तूयमाना महर्षिभिः ।
  पोतवाहस्वरूपेण स्वयं च शुशुभेतराम् ॥ २७ ॥
  इत्थमेषा सुविक्रान्ता स्वतन्त्रा च महोजिता ।
  महाप्रलयपाथोधेर्मुनिर्वर्यानतारयत् ॥ २८ ॥
  तदस्याश्चरितं दृष्ट्वा महर्लोकस्थिताः सुराः ।
  अवाकिरन् कल्पवृक्षप्रसूनैः सहजेश्वरीम् ॥ २९ ॥
  १. पुनरावर्तन्ते-इत्यर्थः ।

• २०२ -
  आब्रह्मभुवनात्सर्वे देवाश्च शरणं गताः।
  तेऽपि संतारिताः काले प्रादुर्भूय स्वविक्रमैः ॥ ३० ॥
  इदं स्तोत्रं वसिष्ठाद्यैर्मुनिभिः कीर्तितं तु यत्।
  यः पठेत् सततं प्रातस्तस्य श्रीवरदा स्वयम् ॥ ३१ ॥
  यस्त्रिसंध्यं पठेत् स्तोत्रं तस्य श्रीसहजेश्वरी।
  सद्यः प्रसन्ना कुरुते निश्चलां धनसम्पदम् ॥ ३२ ॥
  सद्यस्तारपते मृत्योर्ददाति प्रेमसम्पदम्।
  श्रीरामचरणाम्भोजे करोति च सुनिर्वृतिम् ॥ ३३ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  श्रीशुकजनकसंवादे सहजोपाख्याने चतुष्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ६४ ॥
  पञ्चषष्टितमोऽध्यायः
  श्रीशिव उवाच
  अस्याः श्रीसहजैशान्यस्त्वत्पुत्र्या गोपभामिनि।
  महिमानमिमं वक्तुं क्षमो देवि कियानहम् ॥ १ ॥
  इयं कालस्वरूपेण सततं पर्युपस्थिता।
  ग्रहनक्षत्रतारादीन् सततं चालयत्युत ॥ २ ॥
  यावन्तः कालावयवास्तेऽस्य विग्रहसंश्रयाः।
  शैशूमारमिदं चक्रं कालमूर्तेः शरीरकम् ॥ ३ ॥
  यत्र नक्षत्रताराणां मण्डलं पर्यवस्थितम्।
  उन्मज्जन्ति निमज्जन्ति घटीयन्त्रवदी दृशाः ॥ ४ ॥
  कालस्य सूक्ष्मावयवा व्यापकाः सर्वभूतगाः।
  पार्थिवा अम्मयाश्चैव तैजसा वायवास्तथा ॥ ५ ॥
  नाभसा मानसाश्चैव व्यापकाः कालविग्रहाः।
  स्थिर स्थिरचरं चैव चरं चैवाचरं तथा ॥ ६ ॥
  स्थिरं चैव चरं चैव क्रमशः परिकीर्तिताः।
  शुक्लपक्षप्रतिपदि पूर्वं सूर्योदयात्किल ॥ ७ ॥

• २०३ -

षष्टिदण्डप्रमाणेन पार्थिवादीन् विभावयेत् ।
उषः पार्थिवकं ज्ञेयं नाभसं चारुणोदये ॥ ८ ॥
मन्दं मन्दतरं चैव तथा मन्दतमं भवेत् ।
अतिमन्दं मन्दमन्दं घटिकाः पार्थिवाश्रयाः ॥ ९ ॥
धौतं धौततरं चैव तथा धौततमं भवेत् ।
अतिधौतं धौतधौतं घटिका आप्यसंश्रयाः ॥ १० ॥
ज्वलितं प्रज्वलितकं सुप्रज्वलितकं तथा ।
अतिप्रज्वलितं चैव ज्वलिताज्ज्वलितं तथा ॥ ११ ॥
पञ्चपञ्च इमा ज्ञेयास्तैजसात्मकसंश्रयाः ।
वेगं वेगतरं चैव तथा वेगतमं तथा ॥ १२ ॥
अतिवेगं महावेगं घटिका वायवाश्रयाः ।
आकाशं चावकाशं च महाकाशं विकाशकम् ॥ १३ ॥
अत्याकाशमिति ज्ञेया घटिका नाभसाश्रयाः ।
संकल्पं च विकल्पं च निवृत्तं च प्रवर्तकम् ॥ १४ ॥
अतिवृत्तकं च ज्ञेया घटिका मानसाश्रयाः ।
षष्टिदण्डात्मकः काल इति तुभ्यं प्रकीर्तितः ॥ १५ ॥
एतन्मूलमिदं विश्वं बाह्याभ्यन्तरभेदतः ।
बाह्यं सर्वमिदं विश्वं ब्रह्माण्डात्मकमीरितम् ॥ १६ ॥
आभ्यन्तरं तदेवेदं ब्रह्माण्डरचनात्मकम् ।
इडा वामवहा नाडी पिंगला दक्षिणाश्रया ॥ १७ ॥
तयोर्मध्यगता सूक्ष्मा सुषुम्नेति प्रकीर्तिता ।
सूर्यचन्द्राग्नयस्तासु प्रतिष्ठिततमा मताः ॥ १८ ॥
स्थूलसूक्ष्मप्रभेदेन पञ्चभूतानि चैव हि ।
तेषां मात्रा इन्द्रियाणि देवा इन्द्रादयस्तथा ॥ १९ ॥
दिशोऽन्तरिक्षमरुतः समुद्रा गिरयस्तथा ।
नद्यो भूतगणाश्चैव स्वस्वस्थानसमाश्रयाः ॥ २० ॥
तत्रैव संश्रिता लोकाः सप्ताधः सप्त चोपरि ।
मूलाधारं समारभ्य षट् चक्रास्तत्र संश्रिताः ॥ २१ ॥
मूलाधारे स्थितः श्रीमान् शेषो नारायणः स्वयम् ।
स ब्रह्मा स शिवः सेंद्रः सोऽक्षरः परमः स्वराट् ॥ २२ ॥
गणेशो वाक्पतिश्चैव सर्वदेवमयात्मकः ।
तस्यैव शक्तयः सर्वाः प्रसूता देवतागणाः ॥ २३ ॥

• २०४ -
  चतुर्दलं स्थानमस्य मूलाधारे प्रकीर्तितम् ।
  गणराजस्वरूपेण स्वयं तत्र प्रतिष्ठितः ॥ २४ ॥
  लेखनीपुस्तकधरः सरस्वत्याभिमर्षितः ।
  स्वाधिष्ठानं षट्दलं च तत्र ब्रह्मा प्रतिष्ठितः ॥ २५ ॥
  विद्याकमण्डलुधरो निगमत्रय भूषितः ।
  स्वशक्त्या वेदरूपिण्या गायत्र्या चाभिमर्षितः ॥ २६ ॥
  मणिपूरं दशदलं तत्र विष्णुः श्रिया युतः ।
  शङ्खचक्रगदापद्मभूषितः शुद्धसत्त्वभाक् ॥ २७ ॥
  अनाहतं रविदलं चक्रं सम्परिकीर्तितम् ।
  तत्र रुद्रः स्वशक्त्या च पार्वत्या भाति भूषितः ॥ २८ ॥
  विशुद्धं षोडशदलं पुरुषोऽत्र प्रतिष्ठितः ।
  प्राणेश्या जीवशक्त्या स नित्यमेवाभिमर्षितः ॥ २९ ॥
  सहस्राननदृक्कर्णः सहस्रपदबाहुकः ।
  जागर्ति सर्वजीवानामधिष्ठाता स्वयं प्रभुः ॥ ३० ॥
  आज्ञाचक्रं च द्विदलं परमात्मात्र संस्थितः ।
  चिच्छक्त्यालिङ्गितः साक्षाच्छब्दार्था नामगोचरः ॥ ३१ ॥
  तदूर्ध्वं तत्परं स्थानं सहस्रदलकाननम् ।
  तत्कर्णिकास्थितश्चन्द्रस्तत्र हंसः प्रतिष्ठितः ॥ ३२ ॥
  तत्र ब्रह्म परं दिव्यं क्षराक्षर पदातिगम् ।
  निरीहं निर्गुणं साक्षान्नित्याकारं सुरञ्जनम् ॥ ३३ ॥
  वेद्यं वेदातिगं चापि सर्वोपादानकारणम् ।
  यत्प्राप्य नातिवर्तेत तन्मयो भवति ध्रुवम् ॥ ३४ ॥
  बाह्यमाभ्यन्तरं चैवं मया तुभ्यं प्रकीर्तितम् ।
  सहजानन्दिनीशक्त्या सर्वमेतद्विजृम्भितम् ॥ ३५ ॥
  ब्रह्मापि तन्मयं विद्धि यत्पूर्णममृताव्‍ययम् ।
  रामेति यस्य वै नाम तद्रूपं वापि यन्मयम् ॥ ३६ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  श्रीशुकजनकसंवादे सहजोपाख्याने पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६५ ॥

• २०५ -
  षट्षष्टितमोऽध्यायः

श्रीशिव उवाच
अस्याः साम्राज्यपदवी प्रमुद्ने प्रतिष्ठिता ।
तत्रस्था कालमायादीनाज्ञापयति राजवत् ॥ १ ॥
अस्याः कटाक्षमात्रेण कोटिब्रह्माण्डनिर्मितिः ।
कोटयश्च विरचीनां विष्णूनां चैव कोटयः ॥ २ ॥
कोटयश्चैव रुद्राणां शक्राणा चैव कोटयः ।
उत्पद्यन्ते विकुर्वन्ति विलीयन्ते ततस्तथा ॥ ३ ॥
एकं सृजति ब्रह्माण्डमेकं स्थापयते तथा ।
एकं संहरेत चैषा कटाक्षेपमात्रतः ॥ ४ ॥
जानन्ति काल इत्येनां केचिद्वेदार्थकोविदाः ।
केचित्कर्मेति जानन्ति स्वभावमिति चापरे ॥ ५ ॥
केचित्पुरुष इत्येनां जगुरन्येऽक्षरात्मिकाम् ।
केचित्त्तत्वात्मिकामेनां जगुर्ब्रह्मेति चापरे ॥ ६ ॥
केचित्पूर्णं परं ब्रह्म पुरुषोत्तमशब्दितम्

• २०६ -
  श्रीशिव उवाच
  तदभिन्नस्वरूपेय सत्यमेव न सशयः ।
  तदप्येषा क्वचित्स्वेच्छामात्रा तं चापिमोहयेत् ॥ १३ ॥
  प्रवक्ष्याम्यत्र ते दिव्यमाख्यानं गोपभामिनी ।
  अवतारकथारूपं सहजाया महाद्भुतम् ॥ १४ ॥
  आसीन्निमिकुले राजा जनको नाम धार्मिकः ।
  सत्यसंधो दयानिष्ठो ब्रह्मज्ञो योगवित्तमः ॥ १५ ॥
  सर्वानुकूलधिषणः सर्वस्य कमनीयधीः ।
  विक्रमी शूरहृदयो याजको वेदवित्तमः ॥ १६ ॥
  पूर्वोत्तरार्थकुशलः सिद्धान्तयज्ञो महामतिः ।
  विवेचकः कृतश्रद्धो जितेन्द्रिय उदारधीः ॥ १७ ॥
  दानकृच्छशास्त्र निर्णेता निर्विकल्पो महामनाः ।
  लोकोपास्तिपरः क्षान्तो विजयी तत्त्वदर्शनः ॥ १८ ॥
  आस्तिकस्त्यागशीलश्च लक्ष्मीवान् दिव्यलक्षणः ।
  शस्त्रास्त्रविद्यानिपुणः सर्वधर्मविशारदः ॥ १९ ॥
  देवतातिथिनित्यार्चातत्परो विदितार्थकः ।
  प्रमाणज्ञः सदा वीरः परदुःखनिवारकः ॥ २० ॥
  रामभक्तिपरो राजा प्रजारञ्जनतत्परः ।
  अनिन्दकः सुवदनः प्रसन्नः परिणामवित् ॥ २१ ॥
  ईतिहर्ता वीतशोकः कालधर्मप्रचारणः ।
  विचारपरमो वेत्ता अप्रमत्तः प्रतापवान् ॥ २२ ॥
  सर्वभूतदयाशीलो हयमेधविशारदः ।
  ईन्द्रासनस्याधिष्ठाता द्यावाभूम्यैकमण्डनः ॥ २३ ॥
  कुलभारोद्वहनकृद्धरित्रीभरणक्षमः ।
  विप्रार्चनसदाचारो महालक्ष्मीप्रसादनः ॥ २४ ॥
  आत्मज्ञो वीतरागश्च ग्राम्यधर्मपराङ्मुखः ।
  सत्याचारपरो नित्यं प्रत्यक्षस्वात्मदर्शनः ॥ २५ ॥
  महायोगीन्द्रसंसर्गी योगचर्चापरायणः ।
  महोपनिषदर्थज्ञः सर्वत्र समदर्शनः ॥ २६ ॥
  तस्य पालयतः पृथ्वीं मैथिलेन्द्रस्य धीमतः ।
  नाधार्मिकोऽभूज्जगति नाकृतज्ञो न नास्तिकः ॥ २७ ॥

• २०७ -
  नासत्यवाङ् नालसश्च नावर्णाश्रमपालकः ।
  नाशूरो नापि दुष्टात्मा न शठो नाजितेन्द्रियः ॥ २८ ॥
  स ऊढवान् महावंशां राज्ञी सुनयनाह्वयाम् ।
  तया सह धरित्र्या च मुमुदे राजपुङ्गवः ॥ २९ ॥
  राज्ञी सुनयना देवी महालक्ष्मीप्रपूजने ।
  अविच्छिन्नमतीर्जाता भर्त्रा सह नृपेण च ॥ ३० ॥
  प्रसन्ना श्रीः स्वयं साक्षाच्चतुर्धा तद्गृहेऽभवत् ।
  स्वयं श्रीस्सहजादेवी ह्येषा जाता स्वरूपतः ॥ ३१ ॥
  सा सीतेति समाख्याता द्वितीया चोर्मिलाभवत् ।
  तृतीया माण्डवीत्याख्या श्रुतकीर्तिश्चतुर्थिका ॥ ३२ ॥
  एवं दशरथगेहे जातो रामचन्द्रः स्वयम् ।
  त्रिभिर्वैर्लक्ष्मणाद्यैरंशैश्च कार्यविधित्सया ॥ ३३ ॥
  अथो जनकराजस्य कन्यास्ता वयसान्विताः ।
  जाताः स्वयंवरोद्युक्ता अप्राकृतगुणान्विताः ॥
  अथ श्रीनारदोऽभ्येत्य प्रोवाच जनकं प्रति ॥ ३४ ॥
  श्रीनारद उवाच
  एतास्ते कन्यका राजन् साक्षाल्लक्ष्मीस्वरूपिणीः १ ।
  अप्राकृतैरेव परैः पुरुषैः पुरुषर्षभैः ॥ ३५ ॥
  ऊह्याः पाणिग्रहेणेति पणं कुरु महीपते ।
  इत्युक्त्वा प्रगते स्वर्गं देवर्षौ नारदाभिधे ॥ ३६ ॥
  पणं चक्रे स्वयं राजा कठिनं सुविचक्षणः ।
  न्यस्तं मम गृहे साक्षाद्धनुः शम्भोर्दुरासदम् ॥ ३७ ॥
  य एतद्रोपयेद्वीरः स एता उद्वहिष्यति ।
  इति ढक्कारवं लोके वादयामास मैथिलः ॥ ३८ ॥
  ततो देशाधिपाः सर्वे राजानः समुपागताः ।
  पूर्वदक्षिणपाश्चात्या उत्तरत्रनिवासिनः ॥ ३९ ॥
  स्वयंवरे तु सीताया जातः कोलाहलो महान् ।
  आगच्छद्भिर्महीपालैर्नानादेशनिवासिभिः ॥ ४० ॥
  महान्तं रवमाकर्ण्य मिथिलायां स्वयंवरे ।
  महोत्सवं च भूपानां राजा दशरथोऽब्रवीत् ॥
  रामं त्रिभुवनारामं गुणरत्नमहाकरम् ॥ ४१ ॥
  १. आर्षप्रयोगः ।

– २०८ –
राजोवाच
उपस्थितोऽयं सुमहानुत्सवो मिथिलापुरे ।
वीरस्वयंवरोत्साहे सीतायाः सुमनोहरे ॥ ४२ ॥
यूयं रविकुलोद्भूता रघुवंश्याः कुमारकाः ।
कथं न गच्छत परं तत्र सीतास्वयंवरे ॥ ४३ ॥
वीरकृत्यमिदं तावज्जगत्यां पर्युपस्थितम् ।
शिवचापारोपणाय जनकेन कृतः पणः ॥ ४४ ॥
मैथिली तत्र लाभो वै जनकेन्द्रसुता परा ।
श्रूयते सहजा देवी चतुर्धाजनि तद्गृहे ॥ ४५ ॥
ब्रह्मादीनां सुरेन्द्राणां मुखेभ्यो यन्मया श्रुतम् ।
चतुर्धा श्रीःस्वयं जाता जनकेन्द्रस्य वेश्मनि ॥ ४६ ॥
चतुर्धा मद्गृहेऽप्यद्धा जातो रामचन्द्रः स्वयम् ।
भवानेकः स्वयं रामस्त्रयोऽमी लक्ष्मणादयः ॥ ४७ ॥
एतद्युक्ततमं मन्ये विधिनैवोपपादितम् ।
मन्ये जातमिदं कार्यं रघुवंशसुमङ्गलम् ॥ ४८ ॥
अत्र प्रयत्ननीयं वै भवद्भिः कृतनिश्चयैः ।
एवंविधे वै विषये शूराणां सुमहोत्सवः ॥ ४९ ॥
तत्र गत्वा समारोप्यहरकार्मुकमुत्तमम् ।
कण्ठे निक्षेपय श्रीमन् सीतास्वयंवरस्रजम् ॥ ५० ॥
इत्थं नृपतिना रामस्तत्क्षणे प्रतिबोधितः ।
अङ्गीचकार सहसा मुखदाक्षिण्यमात्रतः ॥ ५१ ॥
किन्तु संस्मार तां नित्यां स्वात्मशक्तिमनन्यधीः ।
प्रमोदवनलीलानामीश्वरी सहजेश्वरीम् ॥ ५२ ॥
इयं वृत्तं समाकर्ण्य सा मे किं नु वदिष्यति ।
तस्याः कटाक्षवशगो वेपामि स्वात्मना ह्यहम् ॥ ५३ ॥
हृदये मम सा नित्यं वसत्येव न संशयः ।
अद्य प्रमोदविपिने सा मे किं नु करिष्यति ॥ ५४ ॥
इति चिन्तासमाविष्टो न सुष्वाप दिवानिशम् ।
अन्येद्युः सरयूपारे स्वरहस्यस्थली प्रति ॥ ५५ ॥
जगाम यत्र सहजां नित्यं रमयति स्वयम् ।
एतद्धि वृत्तं रामस्य नायोध्यावासिभिर्जनैः ॥ ५६ ॥
ज्ञायते सखिभिश्चापि ऋते श्रीलक्ष्मणं प्रभुम् ।
तत्रासौ रममाणोऽपि दृष्टः सहजया स्फुटम् ॥ ५७ ॥

• २०९ -
  उद्विग्न इव चित्तेन पितुराज्ञां स्मरन् मुहुः।
  तदा सहजया प्रोक्तः सविलासमुदारया ॥ ५८ ॥
  उद्विग्न इवहे कान्त लक्ष्यसेऽद्य कुतो मया।
  आविष्ट इव शोकेन केनापिधर्षितो यथा ॥ ५९ ॥
  एतद्ध्यनुचितं भर्तुः स्वतन्त्रेच्छस्य ते प्रभोः।
  एतन्मूलमहं नाथ पृच्छामि त्वां विशेषतः ॥ ६० ॥
  श्रीराम उवाच
  अहं त्वद्वशगो नित्यं सहजानन्दिनीश्वरि।
  सीतास्वयंवरं गन्तुमुक्तः पित्रा न संशयः ॥ ६१ ॥
  आवयोश्च रहःप्रेमज्ञायते नेतरैर्जनैः।
  प्राकृतैर्लोकधर्मज्ञैप्राकृतमनुत्तमम् ॥ ६२ ॥
  अतोऽहमुन्मना वृत्तः पितुराज्ञानपायिनी।
  अनपायि च ते प्रेम कथमन्यां समुद्वहे ॥ ६३ ॥
  स्वप्नेऽपि नेतरां जाने त्वां विना सहजेश्वरी।
  पाशारज्जु रुभयतः पतिता मे न संशयः ॥ ६४ ॥
  इति श्रुत्वा प्रियवचः सहजा प्रत्युवाच तम्।
  ईषत्स्मितरुचिज्योत्स्नादीपिताक्रीडमण्डपा ॥ ६५ ॥
  श्रीसहजोवाच
  जनकस्य गृहे साक्षादहमेवाजनि प्रभो।
  कर्तुं बहुतरा लीलास्त्वया साकं रघूद्वह ॥ ६६ ॥
  त्वं चेत्प्रमोदविपिनादवतीर्णो रघोः कुले।
  अवतीर्णाहमपि वै निमिचन्द्रकुले तदा ॥ ६७ ॥
  उपासकः स मे राजा महिष्या सह योगवित्।
  पुत्रीभावमतः प्राप्ता चतुर्धा तद्गृहेस्म्यहम् ॥ ६८ ॥
  प्रथमां तु भवान् वोढा द्वितीयां लक्ष्मणः स्वयम्।
  तृतीयां भरतः श्रीमांश्चतुर्थीं शत्रुसूदनः ॥ ६९ ॥
  इत्येवमात्मनोंऽशैस्त्वं चतुर्भिर्भूरिविक्रमैः।
  कर्ता पाणिग्रहं नाथ तन्ममैव सुमङ्गलम् ॥ ७० ॥
  न जातु कश्चिदन्यस्तां वोढा सीतां स्वयं श्रियम्।
  अवतीर्णा विलासार्थं मदभिन्नस्वरूपिणीम् ॥ ७१ ॥

• २१० -
  स वै राजा निमेर्वंश्यो ज्ञान निष्ठो दृढव्रतः ।
  योगी ब्रह्मविदां श्रेष्ठो भक्तिकामो बभूव ह ॥ ७२ ॥
  तस्य भक्तिकलां पूर्णां कर्तुं प्रमुदकाननात् ।
  अवतीर्णा स्वयंमहं स्वांशेनैव स्वरूपतः ॥ ७३ ॥
  इति विज्ञायभगवन् सीतामुद्वह निश्चितम् ।
  रमयिष्याम्यहं तेन स्वरूपेण सदा प्रिय ॥ ७४ ॥
  प्रमोदकानने चाहं स्वरूपेण व्यवस्थिता ।
  स्वयं श्रीसहजानाम्ना रासलीलारतास्मि च ॥ ७५ ॥
  रामचन्द्ररसिकेन नित्यं साकेतगास्मि च ।
  इति निश्चित्य मां कान्त सर्वत्र त्वत्स्वरूपगाम् ॥ ७६ ॥
  लीलां विस्तारय स्वैरं न वै शङ्कितुमर्हसि ।
  इत्थं प्रबोधितो रामो लीलामध्ये स्वयं श्रिया ॥ ७७ ॥
  सीतासमुद्वाहविधौशङ्का तत्याज राघवः ।
  ततः साकेतनगरे स मागत्य स्वयं प्रभुः ॥ ७८ ॥
  सोत्कण्ठोऽतितरां जातो जानक्यास्तत्स्वयंवरे ।
  अथाजगाम राजर्षिर्विश्वामित्रो महातपाः ॥ ७९ ॥
  श्रीरामं यज्ञरक्षायै नेतुं स्वाश्रमकाननम् ।
  स विज्ञाप्य महाराजं स्तुत्या दशरथं मुनिः ॥ ८० ॥
  निन्ये सलक्ष्मणं राम स्वाश्रमयज्ञवाटिकाम् ।
  रामं स शिक्षयामास विद्यां शस्त्रास्त्रगोचराम् ॥ ८१ ॥
  धनुर्वेदं सहोपाङ्ग सरहस्यं समन्त्रकम् ।
  सप्रयोगं ससंहारं सक्रमं समशिक्षयत् ॥ ८२ ॥
  वायव्यं वारुणं दिव्यमाग्नेयं रौद्रमेव च ।
  ब्राह्म्यं नारायणं चास्त्रं सर्वमेवोपपादयत् ॥ ८३ ॥
  तमाचार्यमनुप्राप्य स्वयं रामः सलक्ष्मणः ।
  वीरः शस्त्रास्त्रविद्यानां पारगामी बभूव सः ॥ ८४ ॥
  एवं शिक्षितसर्वास्त्रं राममक्षुण्णविक्रमम् ।
  नियोज्य यज्ञरक्षायै यज्ञौघान् समपूरयत् ॥ ८५ ॥
  स जघान मखे विघ्नान् दैत्यरूपान् दुरासदान् ।
  महोद्धतान् सुविक्रान्तान् दैत्यमायाविशारदान् ॥ ८६ ॥
  तान् घातयित्वा गाधेयोरामेण धन्वपाणिना ।
  इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैः कृतकार्यो बभूव ह ॥ ८७ ॥

सा निन्ये मिथिलां रामं सीतावीरस्वयंवरे।
जनकस्यालयो यत्र विभाति श्रीमरोन्नतः॥ ८८॥
विलोक्य मिथिलालक्ष्मीं मुमुदेह सहलक्ष्मणः।
रामः स्वयं तदा जज्ञौ रमाया नित्यसंनिधिम्॥ ८९॥
पद्मोत्पलसुगन्धीनि सरांसि विपिनानि च।
गुञ्जद्भ्रमरजुष्टानि पुष्पितद्रुमभाञ्जि च॥ ९०॥
राजमार्गा विपणयः प्रासादा धनिनां गृहाः।
स्वर्णमाणिक्यरत्नौघनिर्मिता गृहदीर्घिकाः॥ ९१॥
मदोद्धताश्च मातंगारणद्धण्टानिनादिनः।
शिक्षकैः सुविनीताश्च हया नाट्यविनोदिनः॥ ९२॥
इत्यादि श्रीभरैर्नद्धा मनोमोदविधायिनी।
नैम्यस्य शुशुभेऽत्यर्थं राजधानी दिवानिशम्॥ ९३॥
मुमुदाते च तां वीक्ष्य भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
गाधिसूनुमनुश्रुत्य जनकः पुरमागतम्॥ ९४॥
अग्रहीदभिसंगम्य पदानि खलु भूरिशः।
वने चोपवने पुर्यां राजमार्गेषु वेश्मषु॥ ९५॥
सीतास्वयंवरोत्साहो मूर्तिमान् समदृश्यत।
नवापि निधपस्तत्रे मूर्तिमन्तः सुसंगताः॥ ९६॥
त्रैलोक्ये वितता लक्ष्मोरेकत्रैव व्यदृश्यत।
तत्तत्कुतूहलं राजा गाधेयाय प्रदर्शयन्॥ ९७॥
प्रवेशयामास गृहं कुमारौ च सुलक्षणौ।
तौ विनीततमौ नत्या किशोरौ लोकमञ्जुलौ॥ ९८॥
चिर जीव तमित्यूचे मन्मनोरथपूर्तये।
इमौ रघुकुलोत्तंसौ राज्ञो दशरथस्य हि॥ ९९॥
कुमारौ नयनानन्दौ चतुर्णां द्वौ शिरोमणी।
इतोऽनुजौ यौ श्रीमन्तौ भरतारिनिषूदनौ॥ १००॥
१तावंलंकुरुते देशं यत्र राजा रघूद्वहः।
इमौ मन्मखरक्षायां प्रवीणौ सुधनुर्धरौ॥ १०१॥
आगतौ तव भाग्येन अस्मिन् वीरस्वयंवरे।
इत्युक्त्वा गाधितनयो याज्ञवल्क्यादिकान् मुनीन्॥ १०२॥

१. आर्षप्रयोगः।

• २१२ -
  सभास्तारान् पृथङ्नत्वा विश्रान्तो जनकालये ।
  जनको राममालोक्यनवेन्दीवरकोमलम् ॥ १०३ ॥
  रुद्रचापसमारोपे संदिहान इवाभवत् ।
  रामः प्रदर्शयामास माधुर्यं स्वस्वरूपगम् ॥ १०४ ॥
  जनकाय नरेन्द्राय लोकोत्तरगुणाकरः ।
  स तस्य रूपमाधुर्यं सौन्दर्यगुणशीलताम् ॥ १०५ ॥
  वीक्ष्य मेने स्वकन्याया योग्यं वरमनुत्तमम् ।
  तावद्रामो गुरोराज्ञां गाधेयस्य महामुनेः ॥ १०६ ॥
  अनुप्राप्य धनुःशम्भोरारोपयितुमुद्यतः ।
  यावदारोपयेद् धन्वा तावद्बाहुबलोर्जितः ॥ १०७ ॥
  बभञ्ज रघुशार्दूलश्चण्डीपतिशरासनम् ।
  तस्य सम्भज्यमानस्य धनुषो विकटारवः ॥ १०८ ॥
  दिक्कुंजराणां कर्णेषु विश्रान्तोऽतिभयानकः ।
  शब्दव्याकुलिते लोके उत्पात इव चाभवत् ॥ १०९ ॥
  सीतारामवरप्राप्त्या मङ्गलं चाभवत्पुनः ।
  ततः सीता सखी वृन्दमध्यगा हर्षनिर्भरा ॥ ११० ॥
  अवृणोद् रामभर्तारं कण्ठे जाम्बूनदस्रजा ।
  यावन्तो वसुधापाला महाराजन्यपुङ्गवाः ॥ १११ ॥
  समंताज्जनकागारं बाणरावणपूर्वगाः ।
  तावन्तोविफलायासा बभूवुः शिवधन्विनि ॥ ११२ ॥
  अलम्भि चैव रामेण कन्याकीर्तिर्जयस्तथा ।
  उवाह विधिवद् रामः सीतां सहपरिच्छदाम् ॥ ११३ ॥
  दत्तां जनकराजेन पाणिग्रहणकर्मणा ।
  तत्राभ्युपेतो राजेन्द्रो राजा दशरथः स्वयम् ॥ ११४ ॥
  तनयौ सुसमादाय भरतारिनिषूदनौ ।
  ततः प्रसन्नो जनकः कन्यास्तिस्रः सुलोचनाः ॥ ११५ ॥
  प्रददौ लक्ष्मणादिभ्यो मनोवाञ्छानिराकुलः ।
  एवं सम्प्राप्तसर्वार्थो बभूव जनको नृपः ॥ ११६ ॥
  विवाहोत्सवयोग्यानि वसूनि बहु दत्तवान् ।
  यथा कीर्ति जगुर्देवा औदार्यान्निभिभूपते ॥ ११७ ॥
  भूतानि चैव भावीनि यावन्ति भुवनत्रये ।
  विवाहोत्सवयोग्यानि वर्तमानानि चैव हि ॥ ११८ ॥

• २१३ -
  सीताविवाहसौख्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।
  देवा गन्धर्वपतयो नागाश्चैव नगास्तथा ॥ ११९ ॥
  नरा नार्यश्च सौख्येन बभूवुः पूर्णमानसाः ।
  राजा दशरथः पुत्रान् दौरैः संयोज्य सभ्रमी ॥ १२० ॥
  बहुलक्ष्मीसमायुक्तः साकेतपुरमागमत् ।
  धनुर्भङ्गरुषाक्रान्तं भार्गवं रामचन्द्रमाः ॥ १२१ ॥
  हृत्वा स्वांशं शुद्धसत्त्वं नाभयामास जीववत् ।
  तदद्भुततमं नास्ति पूर्णे श्रीपुरुषोत्तमे ॥ १२२ ॥
  ज्योतींषि न प्रकाशन्ते यथाह्नि महसा पतौ ।
  तथैवांशाः कलाश्चैव पूर्णे सर्वकलाश्रये ॥ १२३ ॥
  सहजानन्दिनीनाथे स्वानुभावं न बिभ्रति ।
  भूमितलं भूषयति रामे सर्वकलाश्रये ॥ १२४ ॥
  श्रीमान् वैकुण्ठनाथोऽपि निष्प्रयोजनतां गतः ।
  सर्वं प्रयोजनं चक्रे राम एव स्वयं प्रभुः ॥ १२५ ॥
  स एवेन्द्रो यमश्चापि वरुणश्च कुबेरकः ।
  ईशो ब्रह्मा रविश्चापि सर्वदेवमयोऽभवत् ॥ १२६ ॥
  सर्वेषां कार्यमातेने स्वयमेव रघूद्वहः ।
  सर्वसत्तामयी सत्ता राम एव प्रतिष्ठिता ॥ १२७ ॥
  एवं नित्यश्रिया साक्षात् सीतयासहितः प्रभुः ।
  आजगाम स्वबन्धूनामानन्दं जनयन् पुरीम् ॥ १२८ ॥
  राजा महामनाश्चक्रे महान्तं भृशमुत्सवम् ।
  गृहप्रवेशसमये वरबध्वोः मुभावहम् ॥ १२९ ॥
  सिद्धगन्धर्ववर्यैभ्यश्चारणेभ्यः समंततः ।
  नर्तकेभ्यो गायकेभ्यो धनं बहुतरं ददौ ॥ १३० ॥
  महाशया महाराज्ञी कौसल्या विहितोत्सवा ।
  केकयो च सुमित्रा च पुत्रोद्वाहमहोत्सवे ॥ १३१ ॥
  पुरन्ध्रीभ्योऽथ बन्धुभ्यः संगताभ्यः समंततः ।
  परमानन्दमातेने वासोभूषणभोजनैः ॥ १३२ ॥
  आशिषस्ताः स्त्रियः साध्व्यः प्रायुञ्जन् गुणवत्तरा ।
  प्रसन्नचित्ताः प्रययुः स्वानि स्वानि गृहाणि च ॥ १३३ ॥
  चतुर्लक्ष्मीस्वरूपा सा रेजे जनकनन्दिनी ।
  नवोद्वाहमहोत्साहमहामाङ्गल्यभूषिता ॥ १३४ ॥

• २१४ -
  चत्वारो भ्रातरस्ताभिः श्रीभिः शोभान्विता बभुः ।
  यथा कल्पद्रुमवराः कल्पवल्लीभिरन्विताः ॥ १३५ ॥
  जगदानन्दनिधयः कल्याणगुणभूषिताः ।
  अलंचक्रुः पितुर्गेहान् श्रीरामाद्याः स्वरूपतः ॥ १३६ ॥
  तास्वागतासु लक्ष्मीषु साकेतनगरी भृशम् ।
  रराजारण्यराजीव१ वसन्तसमयश्रिया ॥ १३७ ॥
  द्यौरिवेन्दुरुचा रेजे राज्यलक्ष्मीर्महीपतेः ।
  सर्वसम्पन्मयं सद्म राज्यलक्ष्म्या न तादृशम् ॥ १३८ ॥
  यादृशं शुशुभे ताभिः साक्षालक्ष्मीभिरन्वितम् ।
  ततो दिनेषु गच्छत्सु सर्वसाम्राज्यसम्पदि ॥ १३९ ॥
  यौवराज्यपदे रामं स्थापयामास भूपतिः ।
  समेतो भ्रातृभिः सर्वैर्युवराजपदे स्थितः ॥ १४० ॥
  पितुः सर्वं राज्यधुरमवहज्जानकीपतिः ।
  सर्वाः प्रजामुमुदिरे सर्वर्द्धिफलसंयुताः ॥ १४१ ॥
  यौवराज्यस्थितेरामे नवीना श्रीरवर्तत ।
  त्रैलोक्यमवहद्दोर्मि विभूतिं परमां श्रियम् ॥ १४२ ॥
  सीतादृष्टिप्रसादेन बभौ सर्वत्र मङ्गलम् ।
  यावती श्रीस्त्रिजगति सर्ववस्तुसमाश्रया ॥ १४३ ॥
  एकत्र संस्थिता दृष्टा साकेतनगरे तु सा ।
  वर्षपूगे ततो जाते रामे रञ्जयति प्रजाः ॥ १४४ ॥
  वाञ्छा दशरथस्याभून्निजराज्याभिषेचने ।
  ईदृशी महिषी भाग्यैर्लब्धा सीतास्तियादृशी ॥ १४५ ॥
  त्रैलोक्यस्यैव भाग्येन रामो राजा भवेदिति ।
  अथैकान्ते समासाद्य रामं राजीवलोचनम् ॥
  उवाच वचनं प्रीतो राजा दशरथः स्वयम् ॥ १४६ ॥
  राजोवाच
  राम राम महाबाहो पितृपैतामहीं धुरम् ।
  राज्यं श्रियं च परमां त्वं पालयितुमर्हसि ॥ १४७ ॥
  प्रजानामेव भाग्येन दत्तस्त्वं वेधसा मम ।
  न हीदृशोरघोर्वंशे भूतो वाथ भविष्यति ॥ १४८ ॥
  १. ᵒरण्यानीव-बड़ौ० ।

• २१५ -
  सर्वे गुणास्त्वयि प्राप्ताः स्वत एव समुन्नतिम् ।
  श्रियं च परमां प्राप्तुमसाधारण्यमेव च ॥ १४९ ॥
  नेत्रानन्दसमूहाय प्रजानां भुवनत्रये ।
  महामाङ्गल्यसंधाय त्वं हि राजा भविष्यति ॥ १५० ॥
  अतस्त्वामभिषेक्ष्यामि राज्येपैतामहेऽतुले ।
  यौवराज्य एव भवान् सर्वां भूमिरञ्जयत् ॥ १५१ ॥
  भाग्येन चैव सौभाग्यैः प्रजेशस्त्वं भविष्यसि ।
  युक्ताङ्गैर्भ्रातृभिः सार्द्धं कृत्स्नं पाहि महीतलम् ॥ १५२ ॥
  अहं स्वात्मरतिं राम त्वदार्थं परिसाधये ।
  भवादृशे वंशधुर्येसुमग्नो रूपसागरे ॥ १५३ ॥
  अहो भाग्यं सदास्माकं रघोर्वशमुपेयुषां ।
  यद्ब्राह्मेऽर्केऽपि सुखैर्वे गृहे स्वात्मजदर्शनम् ॥ १५४ ॥
  इत्युक्तः प्रीतियुक्तेन राज्ञा दशरथेन सः ।
  उवाच वदतां वर्यो रामः सुमधुरं वचः ॥ १५५ ॥
  श्रीराम उवाच
  वयं सनाथा भवता राजराजेन भूभृता ।
  जननीमेव पश्येम महीमेतां महीपते ॥ १५६ ॥
  तव प्रसादान्नृपते यौवराज्ये स्थितोऽस्म्यहम् ।
  रञ्जयाम्येष जगतीं किं मे राज्यं ततोऽधिकम् ॥ १५७ ॥
  वयं राजकुमाराः स्म भवान् पालयतु क्षितिम् ।
  इतोऽधिकं सुखं नास्ति राज्यं भारः परं मम ॥ १५८ ॥
  इन्द्रं यमं तथैवापि वरुणं च धनाधिपम् ।
  ईशानं चैव ब्रह्माणं तथान्यांल्लोकपालकान् ॥ १५९ ॥
  यः स्यात् त्वदाज्ञारहितस्तमहं नामये क्षणात् ।
  विक्रान्त्या त्वत्प्रसादाच्च शक्तोऽहं सर्वसाधने ॥ १६० ॥
  भूयोऽश्वमेधं वितनु यज्ञान् कुरु सनातनान् ।
  वर्षे वर्षे महाराजन् सुनु सोममुदारधीः ॥ १६१ ॥
  पाहि प्रजा महीपाल विपद्भ्यः पुरुषाधिप ।
  एवं नो वर्द्धय सुखं किं राज्येन ततोऽधिकम् ॥ १६२ ॥
  इत्युक्तः स महीपालो रामेणाक्षुण्णबुद्धिना ।
  शशास कानिचिद्वर्षाण्यवनी धर्मवित्तमः ॥ १६३ ॥

• २१६ -
  ततो मुनीनामाज्ञातो देवेन्द्रस्य च धीमतः।
  रामराज्याभिषेकाय मति चक्रे महिपतिः ॥ १६४॥
  शुभे मुहूर्ते त्रिदशैः सकलै सुमोदितः।
  श्वोभाविनोऽभिषेकस्य पूर्वं चक्रेऽधिवासनम् ॥
  यदा सा केकयसुता सख्या मन्त्रं चकार ह ॥ १६५॥
  केकय्युवाच
  सखि जानामि रामोऽयं सर्वलोकैकरञ्जनः।
  प्रियो ममात्यन्तमेव मत्पुत्राद्भरतादपि ॥ १६६ ॥
  प्रजाश्चानुरताः सर्वाअस्मिन्नेव गुणालये।
  माधुर्यं चापि सौन्दर्यं गाम्भीर्यं वीर्यमेव च ॥ १६७॥
  औदार्यं सौकुमार्यं च सौशील्यं कान्तिरेव च।
  रामे लोकोत्तरं सर्व पश्यामि जनरञ्जनम् ॥ १६८॥
  मत्सुतो भरतोऽप्यस्य नित्याज्ञापरिपालकः।
  अस्य भक्तिरसेनासौ किङ्करीकृतविग्रहः ॥ १६९॥
  तृणवन्मन्यते सर्वं राज्यं स्वात्मानमेव वा।
  तथापि चानुतप्येऽहं रामराज्याभिषेचने ॥ १७०॥
  विना मत्तनयं कुर्यात् कौसल्यातनयः कथम्।
  राज्यं सर्वस्य लोकस्य सपत्नीवृद्धिदुःखतः ॥ १७१॥
  तत्प्रतीकारमसकृच्चिन्त्य चित्ते विचारये।
  रामस्वभावमाधुर्यात्कि नु नोपलभे सखि ॥ १७२॥
  इत्युक्ता केकयाधीशकन्यया सा प्रिया सखी।
  स्मारयामास वै चित्ते वरं कालान्तरे वृतम् ॥ १७३॥
  सख्युवाच
  किं न स्मरसि वै राज्ञि यद्राज्ञाऽङ्गुलिपर्वणि।
  वेदना महती जाता सद्यस्त्वं तामुपाचरः ॥ १७४॥
  तदा राज्ञा वरो दत्तस्तुभ्यं केकयि दुर्लभः।
  इदानीं सखि याचस्व समयोऽयमुपस्थितः ॥ १७५॥
  राज्याभिषेकं भरते वने निर्वासनं तथा।
  रामस्येति वचोबद्धं याचस्व नृपतिं हठात् ॥ १७६॥
  इति संस्मारिता सख्या केकयी भरतप्रसूः।
  तथैवायाचत नृपं वरं कालान्तरे वृतम् ॥ १७७॥