भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

iv
2. Prayaścittakutūhala — on expiatory rites.
' 3. Janārdanamahodaya — a manual on Vaiṣṇava
ritual and worship
4 Dharmāmṛtamahodadhi — an extensive com-
pilation on religious and social law and
customs
5 Kāśīmīmāṁsā — No MS. is known.
6. Prayogaratnabhūṣā — an exhaustive work on
Vedic ritual.
7. Cāturmāsyaprayoga — on the Vedic ritual
pertaining to the Cāturmāsya sacrifices.
Among the Mahraṭṭī works may be mentioned the
following:—
1 Narakavarṇana
2 Govardhanoddhāraṇa
3 Strīdharma
In the Narakavarṇana mention is made of all the
works except Prayogaratnabhūṣā and Cāturmāsyaprayoga.
These two as also some of the other works are mentioned
by the author in certain other works like the Prāyaścitta-
kutūhala *

• “अतश्च न शाकव्रतादौ द्रव्यमात्रत्यागः इत्यस्मत्कृतजनार्दनमहोदये विस्तरेण
  प्रपञ्चितम् ।” ( भोजनकुतूहलम् )
  “एवं भोजनविषये विशेषप्रायश्चित्तानि विशेषतो भोजनकुतूहले निरूपितान्य-
  स्माभिस्तत एवावगन्तव्यानि ग्रन्थगौरवभयान्नात्र निरूपितानि ।
  “तस्याः प्रयोगः प्राप्तकाले दर्शपूर्णमासयोरनारम्भनिमित्तं क्रियमाणप्रायश्चि-
  त्तार्थम् अन्वारम्भणीयेष्ट्या यक्ष्य इति सङ्कल्पास्मत्कृतप्रयोगरत्नभूषायां
  दर्शपूर्णमासप्रकरणे गोचर इति नेह पुनर्लिखितः”
  पक्षहोमविधिह्यस्मत्कृतहोमप्रयोगे द्रष्टव्यः । Homaprayoga may probably
  be the Caturmasyaprayoga.
  (प्रायश्चित्तकुतूहलम् )
  For MS. of the works of Raghunātha vide ‘Raghunātha and his
  works in the Journal of the Bombay University, (Vol. x, 1941)

• A manuscript of Prayogaratnabhūṣa dated Śaka 1600
(1678 A. D.) is stated to be available in the Oriental Insti-
tute, Baroda. • Prof. Gode speaks of a manuscript of
Bhojanakutūhala produced about 1682.* This gives some
clue to fix his period. Ekoji, the husband of his patroness
Dīpa Bai reigned between 1676 and 1683. The Dharmā-
mṛtamahodadhi contains a chronogram giving the date of
its composition to be Śaka 1623 (1701 A. D.). † The
literary activity of Raghunātha may therefore be assigned
to the period 1650 to 1725 A. D.
University MSS Library, K. S. MAHADEVA SASTRI,
Trivandrum. Curator.

• Contemporary MS. of Bhojanakutūhala by P. K. Gode in
  the Bombay University Journal Volume XIII.
  † वह्नियुग्मरसचन्द्र(१६२३)सम्मिते शालिवाहनशके वृषाह्वये ।
  वत्सरे तपसि कुम्भगे रवौ शूलिनः प्रियतिथौ महाव्रते ।
  साम्बमीशमभिपूज्य तत्पदे वाक्प्रसूमाञ्जलिरसौ समर्पितः ।
  तेन तुष्यतु स भक्तवत्सलः कोसलाधिपसुतायुतो हरिः ।

भोजनकुतूहले
वृक्षाद्युपजीवनं भोगः जीवसाधनं, 'ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पुरुषः।'
इति श्रुतेः ।
तच्च तावत्त्रिधा ज्ञेयं शूकशिम्बीतृणाह्वयम् ।¹
व्रीह्यादिकं यदिह शूकसमन्वितं स्यात्
तच्छूकधान्यमथ² मुद्गमकुष्ठकादि ।
शिम्बीनिगूढमिह तत् प्रवदन्ति शिम्बी-
धान्यं तृणोद्भवमथो तृणधान्यमाहुः³ ॥
इति । तत्र—
शूकोद्भवं लघु बलातिशयप्रदायि
मेध्यं त्रिदोषशमनं रुचिवीर्यकारि ।
शिम्बीभवं गुरु हिमं च विबन्धकारि
तद्वातलं तु शिशिरं तृणधान्यमाहुः ॥
गुरु दुर्जरम् । उक्तं च भावप्रकाशे—
मन्दानलो नरो द्रव्यं मात्रागुरु विवर्जयेत् ।
स्वभावतश्च गुरु यत् तथा संस्कारतो गुरु ॥
मात्रागुरु तु मुद्गादि माषादिः प्रकृतेर्गुरुः ।
संस्कारगुरु पिष्टान्नं प्रोक्तमित्युपलक्षणम् ॥ इति ।
अथ शालिसामान्यगुणाः —
शालयो मधुरा स्निग्धा बल्या बद्धालपवर्चसः ।
कषाया लघवो रुच्याः स्वर्या वृष्याश्च बृंहणाः ॥
अल्पानिलकफाश्शीताः पित्तघ्ना मूत्रलास्तथा ।
शालयो दग्धमृज्जाताः कषाया लघुपाकिनः ॥
सृष्टमूत्रपुरीषाश्च रूक्षाः श्लेष्मापकर्षकाः ।
कैदारा वातपित्तघ्ना गुरवः कफशुक्रलाः ॥
१. J1. omits 'वृक्षाद्यु... ...इति श्रुतेः'
२. Bh. धान्यमपि
३. J1. मन्यते

प्रथमपरिच्छेदः
कषाया अल्पवर्चस्का मधुराश्च बलावहाः ।
कृष्टक्षेत्रे केदारे उप्तानामेते गुणाः —
स्थलजास्स्वादवः पित्तकफघ्ना वातवह्निदाः ।
किञ्चित्तिक्ताः कषायाश्च विपाके कटुका अपि ॥
स्थलभूमौ अकृष्टक्षेत्रे स्वयमुत्पन्नानामेते गुणाः —
वापिता मधुरा वृष्या बल्याः पित्तप्रणाशनाः ।
श्लेष्मलाश्चाल्पवर्चस्काः कषाया गुरवो हिमाः ॥
कृष्टक्षेत्रे अकृष्टक्षेत्रे च वापितानामेते गुणाः —
रोपितास्तु नवा वृष्याः पुराणा लघवस्मृताः ।
रोपितारोपिता भूयश्शीघ्रपाका गुणाधिकाः ॥
छिन्नरूढाः हिमा रूक्षा बल्याः पित्तकफापहाः ।
बद्धविट्काः कषायाश्च लघवश्चाल्पतिक्तकाः ॥
अथ शालिविशेषगुणाः । राजनिघण्टौ —
राजात्नं तु त्रिदोषघ्नं सुस्निग्धं मधुरं लघु ।
दीपनं बलकृत्पथ्यं कान्तिदं वीर्यवर्धनम् ॥
महाराष्ट्रेषु रायभोगः इति; राजाभामित्येवान्ध्रेषु प्रसिद्धम् । राज-
निघण्टौ—
कृष्णशालिस्त्रिदोषघ्नो मधुरः पुष्टिवर्धनः ।
वर्णकान्तिकरो बल्यो दाहजिद्दीर्यवर्धनः ॥
कृष्णशालिर्गोदातीरे प्रसिद्धः । राजनिघण्टौ —
रक्तशालिस्तु मधुरो लघुः स्निग्धो बलावहः।
रुचिकृद्दीपनः पथ्यः पित्तदाहानिलास्रजित् ॥

१. Bh. राजोदनं त्रिदोषघ्नं
२. P₁. दीपनं जीवितं पथ्यं
३. P₁. P₂. राजभोगः
४. Bh. मिति वाऽऽन्ध्रेषु
५. J¹. गोदावरीतीरे

४ भोजनकुतूहल
तथा
रक्तशालिर्वरस्तेषु बल्यो वर्ण्यस्त्रिदोषजित् ।
चक्षुष्यो मूत्रलः स्वर्यः शुक्रलस्तद्द्वज्वरापहः ॥
राजनिघण्टौ—
। वपुःप्रदञ्श्वासकासदाहनुद --
मुण्डशालिस्त्रिदोषघ्नो मधुराम्लो बलप्रदः ॥
रुचिकृद्दीपनः पथ्यो मुखजाड्यरुजापहः ।
निःशूको मुण्डशालिः ।
राजनिघण्टौ—
महाशालिः स्वादुर्मधुरशिशिरः पित्तशमनो
ज्वरं जीर्णं दाहं जठररुजमहाय शमयेत् ।
शिशूनां यूनां वा यदतिजरसां वा हितकरः
सदा सेव्यस्सर्वैरनलबलवीर्याणि कुरुते ॥
स्थूलशालिः ।
राजनिघण्टौ —
सूक्ष्मशालिस्तु मधुरो लघुः पित्तास्रदाहनुत् ।
दीपनः पाचनश्चैव किञ्चिद्वातविकारजित् ॥
सूक्ष्मशालिः ।
राजनिघण्टौ—
सुगन्धशालिर्मधुरोऽतिवृष्यः पित्तभ्रमास्रारुचिदाहशान्तिदः ।
स्तन्यश्च गर्भस्थिरताल्पवातदः पुष्टिप्रदश्चाल्पकफश्च बल्यः ॥
गन्धशालिः ।
१. Bh. शालिष्वलस्तेषु
२. Bh. omits the word राजनिघण्टौ
३. Bh. omits the word राजनिघण्टौ
४. Bh. माशु शमयेत्

प्रथमपरिच्छेदः ।
राजनिघण्टौ—
तिरियो मधुरः स्निग्धः शीतलो दाहपित्तजित् ।१
त्रिदोषशमनो रुच्यः पथ्यः सर्वामयापहः ॥
“मासैर्जन्यस्त्रिभिस्स्यातं स भवति तिरियः” इति तलक्षणम् ।
तिरियशालिः ।
राजनिघण्टौ—
षष्टिवासरजस्सोऽयं ज्ञेयो मासद्वयोद्भवः ।
गौरो नीलषाष्टिकोऽयं द्विधा स्यादाद्यो रुच्यः शीतलो दोषहारी ।
बल्यः पथ्यो दीपनो वीर्यवृद्धिं दत्ते चास्मात् किञ्चिदूनो द्वितीयः ॥
षाष्टिका , मालवे प्रसिद्धाः ।
राजनिघण्टौ—
व्रीहिर्गौरो मधुररसकः पित्तहारी कषायः
स्निग्धो वृष्यः कृमिकफहरस्तापरक्तापहश्च ।
पुष्टिं दत्ते श्रमशमनकृद् वीर्यवृद्धिं विधत्ते
रुच्योऽत्यन्तं जनयति च मुदं वातकृन्मेचकोऽन्यः ॥
गौरशालिः, हरिद्र इति प्रसिद्धः ।
वाग्भटस्तु—
रक्तो महान् सकलमस्तूर्णकः शकुनाहृतः ।
सारामुखो दीर्घशूको रोद्धशूकः सुगन्धकः ॥
पौण्ड्रकः पुण्डरीकश्च प्रमोदो गौरशालिकः ।
लाङ्गलो लोहवालाख्यः कर्दमोऽशीतभीरुकः ॥
१. Bh. omits the word राजनिघण्टौ
२. T1. has सर्वगदापहः and also the variant reading:-
सर्वाक्षतापहः, which variant T2. also gives.
३. Bh. प्रदत्ते
४. Bh. रुच्योत्पत्तिं जनयति

भोजनकुतूहलम्
पतङ्गास्तपनीयाश्च ये चान्ये शालयश्शुभाः ।
स्वादुपाकरसास्स्निग्धा वृष्या बद्धालपवर्चसः ॥
कषायानुरसाः पथ्या लघवो मूत्रला हिमाः ।
शूकजेषु वरस्तत्र रक्तस्तृष्णात्रिदोषहा ॥
महांस्तस्यानुकलमस्तं चाप्यनु ततः परे ।
यवका हायनाः पांशुवाष्पनैषधकादयः ।-
स्वादूष्णा गुरवः स्निग्धाः पाकेऽम्लाः श्लेष्मपित्तलाः ॥
सृष्टमूत्रपुरीषाश्च पूर्वं पूर्वे च निन्दिताः ॥
स्निग्धो ग्राही लघुः स्वादुस्त्रिदोषघ्नः स्थिरो हिमः ।
षष्टिको व्रीहिषु श्रेष्ठो गौरश्चासितगौरतः ॥
ततः क्रमान्महाव्रीहिकृष्णव्रीहिजतूमुखाः ।
कुक्कुटाण्डकलावास्यपारावतकसूकराः ॥
वरकोड्डाकौद्दालचीनशारददुद्देराः ।
गन्धनाः कुरुविन्दाश्च गुणैरल्पान्तरास्स्मृताः ॥
स्वादुरम्लविपाकोऽन्यो व्रीहिः पित्तकरो गुरुः ।
बहुमूत्रपुरीषोष्मा त्रिदोषश्चैव पाटलः ॥ इति ।
रक्तो लोहितः । महान् महातण्डुलः कलमः , अन्तर्वेद्यां कल-
बीति प्रसिद्धः । तूर्णकश्शीघ्रपाकी , आश्वयुज इति काश्मीरे प्रसिद्धः ।
शकुनाहृतः गरुडापरनामा । उक्तं च—
द्वीपान्तरात्समानीतो गरुडेन महात्मना ।
शकुनाहृतशालिः स्यात् गरुडापरनामकः ॥ इति ।
सारासुखः कृष्णशुक्लाकारतण्डुलः । दीर्घशूकः अत्यायतशूकः ।
रोध्रशूको रक्तशूकः । सुगन्धकः गन्धशालिः । पौण्ड्रकः पाण्डुरशालिः ।
पुण्डरीकः श्वेतोत्पलकः । प्रमोदकः प्रह्लादकः , कमोद इति प्रसिद्धः ।
गौरशालिकः हरिद्रः । जाङ्गलः सीरकृष्टभूमिजः । लोहवालः अति-
कठिनतण्डुलः । कर्दमः पङ्कजः । शीतभीरुकः शीतमात्रनिष्पन्नः ।
१. Bh. रक्ततृष्णा
२. P1, P2, J1. दुर्दुराः
३. P1, P2. आश्वयुजम् इति

प्रथमपरिच्छेदः ।
पतङ्गः उष्णानिषन्नः । तपनीयोऽल्पशीतजन्यः । त्रिदोषहेति रक्तविशे-
षणम् । तदीषद्विगुणो महान् । तदनु कंलमः । नैषधकादय इति आदि
शब्देन चम्पकपत्रिकासाङ्ग्रहः) 'यवका' इत्यारभ्य 'निन्दिता' इत्यन्त
एको ग्रन्थः । शेषं स्पष्टम् । सुषेणः-
रुच्याः पाचनदीपना बलकरा वृष्यास्त्रिदोषापहा-
श्शुक्रश्लेष्मविवर्धना रुचिकराः सन्दीपनास्तर्पणाः ।
पथ्यास्सर्वगदे हिताः श्रमहराः क्षुत्तृट्श्रमध्वंसिनः
श्रेष्ठा व्रीहिषु पाष्टिकाः कलमका रक्ता महाशालयः ॥ इति ।
नीवाराणां व्रीहिवर्गे पाठमाह प्रयोगपारिजातः । वाग्भटस्तु
तृणधान्यवर्गे । तत्र पूर्वस्यावयवसाम्यमुत्तरस्य गुण साम्यं पाठहेतुः ।
गुणाश्च-
कषायमधुरो रूक्षो नीवारः कफपित्तहृत् ।
ग्राही लघुर्बलहरो मुनीनां देहधारकः ॥
देवसाळी ।
अथ गोधूमाः ।
वाग्भटः -
वृष्यश्शीतो गुरुः स्निग्धो जीवनो वातपित्तहा ।
सन्धानकारी मधुरो गोधूमः स्थैर्यकृत्सरः ॥
राजनिघण्टौ -
गोधूमः स्निग्धमधुरो वातघ्नः पित्तदाहकृत् ।
गुरुः श्लेष्मप्रदो बल्यो रुचिरो वीर्यवर्धनः ॥ इति ।
स्निग्धोऽन्यो लघुगोधूमो गुरुर्वृष्यः कफापहः ।
आमदोषकरो बल्यो मधुरो वीर्यपुष्टिदः ॥
सोनेगहूं
१. T2 omits पत ... ... ष्णमः
२. I₁ omits this verse.

भोजनकुतूहले
वाग्भटः -
पथ्या नान्दीमुखी शीता कषाया मधुरा लघुः ।
दीर्घसूक्ष्मो गोधूमो नान्दीमुखी ।
कांटेगहूं ।
भावप्रकाशे -
गोधूमस्सुमनोऽपि स्यात् त्रिविधस्स च कीर्तितः ।
महागोधूम इत्याख्यः पश्चाद्देशात्समागतः ॥
मधूली तु ततः किञ्चिदल्पा सा मध्यदेशजा ।
निःशूको दीर्घगोधूमः कश्चिन्नान्दीमुखाभिधः ॥
यत्तु 'कफशुक्रमदो बल्यः' इति ग्रन्थान्तरे कफकारित्वमुक्तं तन्नवीन-
विषयं ज्ञेयम् ।
अथ यवाः ।
रूक्षश्शीतो गुरुः स्वादुस्सरो विड्वातकृद्यवः ।
वृष्यस्स्थैर्यकरो मूत्रमेदःपित्तकफान् जयेत् ॥
पीनसश्वासकासोरुस्तम्भकण्ठत्वगामयान् ॥
निघण्टौ -
यवः कषायो मधुरस्तुशीतलः प्रमेहजित् पित्तकफापहारकः ।
अशूकमुण्डस्तु यवो बलप्रदो वृष्यश्च नॄणां बहुवीर्यपुष्टिदः ॥
'न्यूना यवादद्यनुयवः' इति वाग्भटः ।
जब ।
निघण्टौ -
शीतः कषायो मधुरश्च रूक्षो मेहः कृमिश्लेष्मविषापहश्च ।
पुष्टिं च वीर्यं च बलं च दत्ते पित्तापहो वेणुयवः प्रशस्तः ॥
वंशबीजः ।
[..] कषायमधुरा

अथ यावनाळगुणाः ।
निघण्टौ -
धवलो यावनाळस्तु गौळ्यो बल्यस्त्रिदोषजित् ।
वृष्यो रुचिप्रदोऽशीतः पथ्यो गुल्मव्रणापहः ॥
लैटोरा ।
तुवरो यावनाळस्तु कषायोष्णो विशोषकृत् ।
सङ्ग्राही वातशमनो विदाही शौककारकः² ॥
³रक्तस्य ।
शारदो यावनाळस्तु श्लेष्मलः ⁴पित्तलो गुरुः ।
शिशिरो मधुरो वृष्यो दोषघ्नो बलपुष्टिदः ॥
⁵शौळ ।
यावनाळो महान् बल्यो दुर्जरो वातपित्तकृत् ।
⁶रुच्यस्सन्तर्पणो बालप्रियो मक्कासमुद्भवः ॥
मक्का ।
वाग्भटस्तु -
निस्सारो वातलो रूक्षो जूर्णस्त्वाध्मानकृत्सरः⁷ ।
इति साधारण्येनाह ।

१. P₁, P₂, T₁, T₂. Bh. omit this
२. P₁· P₂. Bh. J₁. शोषकारकः ।
३. J₁ रक्तयावनाळः ।
४. J₁. पिच्छलो
५. J₁. कारशाळू ।
६. J₁. Omits 'रुच्य ... ... महासमुद्भवः' ।
७. J₁ The Revisor adds in the margin after सरः इति
वरको वारयत्यग्निं वातव्याधिविवर्धनम्
धातूनां शोषणं ग्राहि रूक्षः सारविवर्जितः ॥ वरे
महत्प्रियङ्गु गुरु रूषणं स्यात्समीरकारी मधुरः कषायः सङ्गुर

भोजनकुतूह[लम्]
¹ हेद्दाला मधुरा वृष्या वाजिनां पुष्टिकारकाः ।
वातप्रकोपना बल्याः पिच्छला नाग्निदीपनाः ॥
सजगुरे
इति शूकधान्यप्रकरणम् ।
अथ शिम्बीधान्यम् ।
वाग्भटः —
मुद्गाढकीमसूरादि शिम्बीधान्यं विबन्धकृत् ।
कषायं स्वादु सङ्ग्राहि कटुपाकं हिमं लघु ॥
मेदश्लेष्मास्रपित्तेषु हितं लेपोपसेकयोः ।
निघण्टौ —
धान्यानां कञ्चुकं शिम्बी बीजगुप्तिश्च सा भवेत् ।
तद्गुप्तानि तु धान्यानि शिम्बीधान्यानि चक्षते ॥
मुद्गास्तत्र वरास्वादुकषायाः कटुपाकिनः ।
ग्राहिणोऽल्पबला रूक्षा रोचना लघवो हिमाः ॥
मेहास्रपित्तश्लेष्मघ्ना बल्या दृष्टिप्रसाधनाः ।
² तत्र निघण्टौ —
कृष्णमुद्गस्त्रिदोषघ्नो मधुरो वातनाशनः ॥
लघुश्च दीपनः पथ्यो बलवीर्याङ्गपुष्टिदः ।
हरिन्मुद्गः कषायश्च मधुरः कफपित्तनुत् ॥
१. P₁. हूराला
२. J₁. The Revisor adds in the margin —
दृष्टिप्रसादना मुद्गाः स्निग्धा मारुतघातकाः ।
हरिताः सृष्टविण्मूत्रप्रधाना मध्यजातिषु ॥

प्रथमपरिच्छेदः
॥ तथा लघुदीपनः ।
तद्वच्च धूसरो मुद्गो रसवीर्यादिषु स्मृतः ॥
कषायमधुरो रूक्ष्यः पित्तवातविबन्धकृत् ।
इति मुद्गगुणाः ।
अथ माषगुणाः ।
निघण्टौ
माषः स्निग्धो बहुमलकरः शोषणः श्लेष्मकारी
वीर्येणोष्णो झटिति कुरुते रक्तपित्तप्रकोपम् ।
हन्याद्वातं गुरु बलकरो रोचनो भक्ष्यमाणः
स्वादुर्नित्यं श्रमसुखवतां सेवनीयो नराणाम् ॥
सुखवतां अरोगिणाम् ।
राजमाषो नीलमाषो नृपमाषो नृपोचितः ।
कफपित्तहरो रुच्यो वातकृद्बलदायकः ॥
अरण्यमाषा गुणतः प्रदिष्टा रूक्षाः कषाया अविदाहिनश्च ।
इति माषाः ।
अथ राजमाषगुणाः ।
राजमाषो गुरुर्भूरिमलकृद्रूक्षोऽतिवातलः ।
कषायानुरसः स्वादुरवृष्यः श्लेष्मपित्तजित्
निघण्टौ
कषायमधुरः शीतलः कफपित्तहृत्
श्रमहरो रुच्यः पवनाध्मानकारकः
थोरचवळे ।
१. J1. पीतो वातविबन्ध
२. J1. Reads नीलमाषगुणाः । before अरण्यमाषा etc.

अथ लङ्कागुणाः ।
निघण्टौ —
लङ्का रूक्षा हिमा मौल्या .पित्तविद्रावकद् गुरुः ।
उक्त —
त्रिपुटो मधुरस्तिक्तस्तुवरो रूक्षको भृशम् ।
कफपित्तहरो रुच्यो ग्राहकृच्छीतलस्तथा ॥
कीलखञ्जत्वपङ्गुत्वकारी वातातिकोपनः ॥
लंक ।
इति लङ्कागुणाः ।
अथ तुवरीगुणाः ।
निघण्टौ —
आढकी तु कषाया स्यान्मधुरा कफपित्तजित् ।
ईषद्रातकरा रुच्या विदुला गुरु ग्राहिला ॥
इति । पारिजाते —
आढकी कफपित्तघ्नी ग्राहिणी रक्तशीतला ।
कषायमधुरा गुर्वी ज्वरातीसारनाशिनी ॥
प्रमेहघ्नी घृते सिद्धा त्रिदोषशमनी लघुः ।
सा च श्वेता दोषदा लोहिता बहुप्या वरा पित्ततापोपहन्त्री ।
या श्यामा चेद्दीपनी पित्तदाहध्वंसा वल्यं चाढकीषट्प्रकारम् ॥
इति तुवरीगुणाः ।

1. Bh. स्वीन्ना
2. P₂. खिल्लखञ्ज ; Bh. कलायवत्त्व
3. P₁, P₂, T₁, T₂. Bh. omit पारिजाते —
4. Bh. घृतस्निग्धा
5. The revisor adds in the margin after this:

प्रथमपरिच्छेदः
अथ कुलित्थाः
कषायास्स्वादुरूपोष्णाः कुलित्था रक्तपित्तलाः ।
ग्राहिणो लघवस्तीक्ष्णा विपाकेऽम्ला विदाहिनः ॥
पीनसश्वासकासार्शोहिध्मानांहकफानिलान् ।
घ्नन्ति शुक्राश्मरीं शुक्रं र्दृष्टिं शोफं तथोदरम् ॥
कुलवेले ।
ऐते शुक्लाश्च कृष्णाश्च लोहिताश्चित्ररूपिणः ।
एते समगुणास्सर्वे वेदिता गुणवेदिभिः ॥
आनाहमे दोगुरुकीलहिकाश्वासापहश्शोणितपित्तकृच्च ।
कफस्य हन्ता नयनामयघ्नो विशेषतो वन्यकुलित्थ उक्तः ॥
रौजकुलत्थी ।
इति कुलित्थगुणाः ।
अथ निष्पावाः ।
निष्पावो वातपित्तासृक्स्तन्यमूत्रकरो गुरुः ।
सरो विदाही दृक्शुक्रकफशोफविषापहः ॥
[निघ]ण्टौ —
मधुरः श्वेतनिष्पावो माध्वीका मधुशर्करा ।
पल्लङ्कषा स्थूलशिम्बी दृग्धा मधुसितासिता ॥
१. J1. कासार्शोहिध्मानाह
२. T1 P1, P2. Bh. शुक्राश्मरी शुक्रं
३. All mss. read रक्तिदोषं तथोदरम् । The text has be r-
mended according to Astāngasangraha, from which the
quotation is taken.
४. J1. एते शुक्लकृष्णलोहितचित्रभेदेन चतुर्विधास्समगुणाः । सुषेणः —

भोजनकुतूहले
मधुशर्करा सुरुच्या (च) मधुराल्पकषायका .
शिशिरा वातला बल्या चाध्मानगुरुपुष्टिदा ॥ ^१श्वेतवेल्लः ।
सोऽन्यश्च कटुनिष्पावः पचूरश्च नदीभवः ।
नदीनिष्पावकस्तिक्तः कटुकोऽस्रमदो गुरुः ॥
वातलः कफदो रूक्षः कषायो विषदोषनुत् ॥ ^२नदीजः ।
इति बल्यगुणाः ।
अथ मकुष्ठाः ।
^३पारिजाते —
मकुष्ठकः कषायस्स्थान्मधुरो रक्तपित्तजित् ॥
ज्वरदाहकरः पथ्यो रुचिकृत्सर्वदोषनुत् ।
‘मकुष्ठाः कृमिकारिणः’ इति वाग्भटः !
मठ ।
अथ तिलाः ।
उष्णस्त्वल्^४पो हिमस्पर्शः केश्यो बल्यस्तिलो गुरुः ।
अल्पमूत्रः कटुः पाके मेधाग्निकफपित्तकृत् ॥
स्वादुः कषायतिक्तश्च हृद्यश्शोफव्रणापहः ।
शुक्लस्तिलः श्लेष्मपित्तबलवर्णकरो गुरुः ।
कृष्णस्तिलः प्रमेहार्शश्शोफघ्नो दन्तदार्ढ्यकृत् ॥
१. P1. P2. T1. T2. Bh. omit श्वेतवेल्लः ।
२. P1. P2. T1. T2. Bh. omit नदीजः ।
३. P1. P2. T1. T2. Bh. omit पारिजाते —
४. P1. P2. स्तन्व्यो ।
J1. adds after this : तिलाः ।

प्रथमपरिच्छेदः । १७
निघण्टौ —
स्निग्धो वर्णबलाग्निवृद्धिजननः स्तन्योऽनिलघ्नो गुरुः
सोष्णः पित्तकरोऽल्पमूत्रकरणः केश्योऽतिपथ्यो व्रणे ।
ग्राही स्यान्मधुरः कषायसहितस्तिक्तो विपाके कटुः
कृष्णः पथ्यतमः सितोऽल्पगुणदः क्षीणास्ततोऽन्ये तिलाः ॥
इति । अन्ये जर्तिलाद्याः । 'जर्तिलस्तु वनोद्भवः ।'
पललं मधुरं रुच्यं पित्तास्रबलपुष्टिदम् ।
पेललं तिलपिष्टकम् ।
पिना ।
पिण्याकः कटुको गौल्पः कफवातप्रकोपकृत् ।
पिण्याकस्तिलकल्कः ।
पेण्डि ।
इति तिलाः ।
अथातसी ।
निघण्टौ —
अतसी मेद्गन्धा स्यात् मधुरा बलकारिका ।
कफवातकरी चैषत्पित्तहृत्पृष्ठशूलनुत् ॥
जैवस ।
१. T 2. कृष्णश्रेष्ठतमः । J 1. omits the first three lines in
this verse.
२. T 1. J 1. omit पललं तिलपिष्टकम् ।
३. J 1. omits पिण्याकस्तिलकल्कः ।
४ T 2. मन्दगन्धा; J 1. reads this verse after the next.
५. All mss. other than J 1. omit this word.

१० भोजनकुतूहले
तथां
स्निग्धोमा स्वादुतिक्तोष्णा कफपित्तकरी गुरुः ।
दृक्शुक्रहृत्कटुः पाके तद्बद्बीजं१ कुसुम्भजम् ॥
कुसुंभे ।
३इत्यतसीकुसुम्भगुणाः
अथ सर्षपाः ।
निघण्टौ —
आसुरी कटुतिक्तोष्णा वातप्लीहार्तिशूलनुत् ।
दाहपित्तप्रदा हन्ति कफपित्त४कृमिव्रणान् ॥
मोहरी ।
राजसर्षपकस्तिक्तः कटूष्णो वातशूलनुत् ।
पित्तदाहप्रदो गुल्मकण्डूकुष्ठव्रणापहः ॥
कृष्णशिरस ।
निघण्टौ —
सिद्धार्थः कटुतिक्तोष्णो वातरक्तग्रंहापहः ।
त्वग्दोषशमनो रुच्यो विषभूतग्रहापहः ॥
श्वेतसर्षप ।
इति सर्षपाः ।
१. T2. तदुद्बीजं Bh. तद्बीजं च ।
२. All mss. other than J1. omit this word.
३. Bh. इति जवसफडईगुणाः ।
४. •T2. गुल्मकृमि
५. P2. Gives also the Tamil equivalent Katuku.
६. P1. omits the word कृष्णशिरस; P2. कृष्णसर्षप.
७. Bh. ग्रहापहः ।

प्रथमपरिच्छेदः ।
अथ मसूराः ।
निघण्टौ —
मसूरो मधुरश्शीतः सङ्ग्राही कफपित्तजित् ।
वातामयकरश्चैव मूत्रकृच्छ्रहरो लघुः ॥
इति मसूराः ।¹
इति शिम्बीधान्यप्रकरणम् ॥
अथ तृणधान्यम् ।
वाग्भटः —
कङ्गुकोद्रवनीवारश्यामाकादि हिमं लघु ।
तृणधान्यं पवनकृल्लेखनं कफपित्तहृत् ॥
निघण्टौ —
स्त्रियां कङ्गुप्रियंगू द्वे कृष्णा रक्ता सिता तथा ।
पीता चतुर्विधा कङ्गुस्तासां पीता वरा स्मृता ॥
कङ्गुस्तु भग्नसन्धानवातकृद् बृंहणी गुरुः ।
रूक्षा श्लेष्महरातीव वाजिनां गुणकृद् भृशम् ॥
चीनाकः कङ्गुभेदोऽस्ति स ज्ञेयः कङ्गुवद् गुणैः ॥
³राळे ।
निघण्टौ —
श्यामाको मधुरः स्निग्धः कषायो लघुशीतलः ।
वातकृत्कफपित्तघ्नः सङ्ग्राही विषदोषनुत् ॥
⁴साँवे ।
१. P1. P2. Bh. मसूरगुणाः ।
२. Bh. त्रिधा कङ्गु ।
३. P2. Gives also the Tamil equivalent Tenai.
४. P2. Gives also the Tamil equivalent Sāmai.

२० केवरकुई ले
निघण्टौ
कोद्रवो मधुरस्तिक्तो व्रणानां पथ्यकारकः ।
कफपित्तहरो रूक्षो मोहकृच्छीतलो गुरुः॥
हारक ।
निघण्टौ --
वरको मधुरो रूक्षः कषायो वातपित्तकृत ।
वरयी ।
वारिजो गिल्लाच्छिन्नो बहुदलकणिशश्च गुच्छकणिशश्च
तिक्तो मधुरकषायः शीतः पित्तास्रनाशनो बल्यः ॥
नाचणे ।
निघण्टौ--
कुरी तु तृणधान्यं स्यान्मधुरं तद्गलप्रदम् ।
हरितं चाथ पक्वं वा वाजिनां पुष्टिदायकम् ॥
१, अन्तर्वेद्यां प्रसिद्धौ ।
इति तृणधान्यप्रकरणम् ॥
१. P₂. Gives also the tamil equivalent Kevaraku.
[1. The revisor adds the following in the margin
मलीनको रक्तमु ो नर्तको नर्तमुद्गकः ।
नीवारस्थण्डिलाम्ब्वद्रीवनव्रीहिर्मुनिप्रियः ॥
नर्तकश्चक्रसस्यं स्यान्निश्शुको भूधरः खरः ।
नर्तकः व्रीहिसबलो ह्यर्णवो दोषहल्लघुः ॥
नर्तकः पित्तहा शीतो वनव्रीहिफलप्रदः ॥
नीवार, वनव्रीहि नाचणे गणा..

प्रथमपरिच्छेदः ।
[अथ धान्यसामान्यगुणप्रकरणम् ।]
वाग्भटः —
माषोऽत्र सर्वेष्ववरो यवकश्शूकजेषु च १।
अत्र शिम्बीधान्ये । सुषेणः —
धान्यं वापितमुत्तमं तदखिलं छिन्नोद्भवं मध्यमं
ज्ञेयं यद्यदवापितं तदधमं निस्सारदोषप्रदम् ।
दग्धायां भुवि चोप्यतेऽपि विपिने ये वापिताः शालयो
ये च छिन्नभवा भवन्ति खलु ते विण्मूत्रबन्धप्रदाः ॥
क्षारोदकसमुत्पन्नं धान्यं सर्वरुजावहम् ।
स्वादु शुभ्रोदके जातं धान्यं सर्वरुजापहम् ॥
सुस्निग्धमृत्तिकोद्भूतं धान्यमोजोबलप्रदम् ।
बलपुष्टिप्रभावघ्नं बालुकामृत्तिकोद्भवम् ॥
नवं धान्यमभिष्यन्दि लघु संवत्सरोषितम् ।
द्वयब्दोषितं लघुतरं त्रिवर्षमबलं भवेत् ॥
चणका यवगोधूमास्तिला माषा नवा हिताः ।
३नैवा इति शेषः ।
पुराणा विरसा रूक्षा अहिता दुर्जरा बलाः ।
१. J1. The revisor adds on this subject in the margin
of the previous folio : अत्र —
सर्वं धान्यं नवं निन्द्यं नवमुद्गो वरो हितः ।
संवत्सरोषितो व्रीहिर्लघुः पथ्यतमो मतः ॥
केचिदाचक्षते धान्यं पथ्यं श्रेष्ठं त्रिवाषिकम् ।
षण्मासानन्तरं पथ्यं शिम्बीधान्यं प्रचक्षते ॥
तत्र माषोऽवरः प्रोक्तः शूकजेषु यवो मतः ।
व्रीहिधान्येषु सर्वेषु शालिः श्रेष्ठतमो मतः ॥
शिम्बीधान्येषु सर्वेषु प्रवरो मुद्ग उच्यते ॥
२. T2. omits 'स्वादु...पहम्'
३. T1 Bh. J1 omit नवा इति शेषः ।