भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

प्रथमपरिच्छेदः ।
[अथ धान्यसामान्यगुणप्रकरणम् ।]
वाग्भटः —
माषोऽत्र सर्वेष्ववरो यवकश्शूकजेषु च १।
अत्र शिम्बीधान्ये । सुषेणः —
धान्यं वापितमुत्तमं तदखिलं छिन्नोद्भवं मध्यमं
ज्ञेयं यद्यदवापितं तदधमं निस्सारदोषप्रदम् ।
दग्धायां भुवि चोप्यतेऽपि विपिने ये वापिताः शालयो
ये च छिन्नभवा भवन्ति खलु ते विण्मूत्रबन्धप्रदाः ॥
क्षारोदकसमुत्पन्नं धान्यं सर्वरुजावहम् ।
स्वादु शुभ्रोदके जातं धान्यं सर्वरुजापहम् ॥
सुस्निग्धमृत्तिकोद्भूतं धान्यमोजोबलप्रदम् ।
बलपुष्टिप्रभावघ्नं बालुकामृत्तिकोद्भवम् ॥
नवं धान्यमभिष्यन्दि लघु संवत्सरोषितम् ।
द्वयब्दोषितं लघुतरं त्रिवर्षमबलं भवेत् ॥
चणका यवगोधूमास्तिला माषा नवा हिताः ।
३नैवा इति शेषः ।
पुराणा विरसा रूक्षा अहिता दुर्जरा बलाः ।
१. J1. The revisor adds on this subject in the margin
of the previous folio : अत्र —
सर्वं धान्यं नवं निन्द्यं नवमुद्गो वरो हितः ।
संवत्सरोषितो व्रीहिर्लघुः पथ्यतमो मतः ॥
केचिदाचक्षते धान्यं पथ्यं श्रेष्ठं त्रिवाषिकम् ।
षण्मासानन्तरं पथ्यं शिम्बीधान्यं प्रचक्षते ॥
तत्र माषोऽवरः प्रोक्तः शूकजेषु यवो मतः ।
व्रीहिधान्येषु सर्वेषु शालिः श्रेष्ठतमो मतः ॥
शिम्बीधान्येषु सर्वेषु प्रवरो मुद्ग उच्यते ॥
२. T2. omits 'स्वादु...पहम्'
३. T1 Bh. J1 omit नवा इति शेषः ।