भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

आनूपं वार्यभिष्यन्दि स्वादु स्निग्धं घनं गुरु ।
वह्निहृत्कफकिल्बिन्ध·विकारान् कुरुते बहून् ॥
साधारणं यथा -
मिश्रचिह्नस्तु यो देशः स हि साधारणः स्मृतः ।
तस्मिन् देशे यदुदकं तत्तु साधारणं स्मृतम् ॥
साधारणं तु मधुरं दीपनं शीतलं लघु ।
तर्पणं रोचनं तृष्णादाहदोषत्रयप्रणुत् ॥
अन्यत्र तु --
जाङ्गलं सलिलं स्वादु त्रिदोषघ्नं रुचिप्रदम् ।
पथ्यं चायुर्बलं वीर्यपुष्टिदं कान्तिकृत्परम् ॥
आनूपं सलिलं स्वादु स्निग्धं पित्तहरं गुरु ।
तनोति पामाकण्डूतिकफवातज्वरामयान् ।
साधारणजलं रुच्यं दीपनं पाचनं लघु ।
श्रमतृष्णापहं वातकफमेहमपुष्टिदम्
इति ।
तथा -
जातं ताम्रमृदस्तनदेव सलिलं वातादिदोषप्रदं
देशाज्जातभयंकरं च दुर्जरतरं दोषावहं धूसरम् ।
वातघ्नं तु शिलाशिरोत्थममलं पथ्यं लघु स्वादु च
श्रेष्ठं स्यादमृतं त्रिदोषशमनं सेव्यं सदा तत्पयः ॥
अथ नादेयम् -
नद्या नदस्य वा नीरं नादेयमिति कीर्तितम् ।
तत्र भागीरथ्या यथा -
शीतं स्वादु स्वच्छमत्यन्तरुच्यं पथ्यं पाक्यं पावनं पापह।
ष्ण़ामोहध्वंसनं दीपनं च प्रज्ञां दत्ते वारि भागीरथीयम्

प्रथमपरिच्छेदः । १८१
तथा —
स्वादु पाकरस शांतं त्रिदोषशमनं लघु ।
पवित्रमतिपथ्यं चं गाङ्गं वारि मनोहरम् ।
यमुनाया यथा —
पित्तदाहशमनं श्रमापहं स्वादु वातजननं च पावनम् ।
वह्निदीपनकरं च रोचनं यामुनं जलमिदं बलप्रदम् ॥
नर्मदायां यथा —
सलिलं लघु शीतलं सुपथ्यं कुरुते पित्तकफप्रकोपनं च ।
सकलामयमर्दनं च रुच्यं मधुरं मेकलकन्यकासमुत्थम् ॥
सरस्वत्या यथा —
सरस्वतीजलं स्वादु पूतं सर्वरुजापहम् ।
रुच्यं दीपनकृत्पथ्यं देहकान्तिकरं लघु ॥
चन्द्रभागामधुमत्योर्यथा —
चान्द्रभागसलिलं सुशीतलं दाहपित्तशमनं च वातदम् ।
चान्द्रभागगुणसाम्यदं जलं यच्च माधुमतमग्निदीपनम् ॥
चन्द्रभागा मधुमती च काश्मीरे प्रसिद्धे ।
शतद्रुविपाशासिन्धूनां यथा —
शतद्रुर्विपाशा च सिन्धुस्त्रयाणां सुशीतं लघु स्वादु सर्वामयघ्नम् ।
जलं निर्मलं दीपनं पाचनं च प्रदत्ते बलं बुद्धिमेधायुषां च ॥
१. J1 ·omits तथा ... यमुनाया यथा । Bb. omits तथा...मनोहरम् b
२. T1. T2. give a variant reading also पित्तदाहवमितृष्णश्रमा-
पहम् ।
३. J1. omits the introduction to the verse. Bb. चन्द्रभागा-
मधुमती काश्मीरे एव । तद्गुणाः and omits चन्द्रभागमधुमती च काश्मीरे प्रसिद्धे
occuring after the next verse.
४. J1. T1. omit the introduction to the verse

१८२ भोजनकुतूहल
शोणभद्रस्य यथा — .
शोणस्यापि जलं परं रुचिकरं सन्तापशोषापहं
पथ्यं वह्निकरं तथा च बलदं क्षीणाङ्गपुष्टिप्रदम्
तापीवेत्रवत्योर्यथा —
तापीवेत्रवतीजलं सुमधुरं कान्तिप्रदं पुष्टिदं
वृष्यं दीपनपाचनं बलकरं पाने प्रशस्तं नृणाम्।
पयोष्ण्या यथा —
पयोष्णीसलिलं रुच्यं पवित्रं पापनाशनम्।
सर्वामयहरं सौख्यबलकान्तिप्रदं लघु ॥
वितस्तायाः —
वितस्तासलिलं स्वादु त्रिदोषशमनं लघु।
प्रज्ञापुष्टिप्रदं पथ्यं तापजाड्यहरं परम् ॥
वितस्ता काश्मीरे ॥ सरय्वा यथा —
सरयूसलिलं स्वादु बलपुष्टिप्रदायकम्।
गोमत्या यथा —
गोमतीसलिलं स्वादु वश्यं पित्तकरं गुरु।
गोमती पश्चिमे प्रसिद्धा। गोदावर्या यथा —
पित्तातिरक्तातिसमीरहारि पथ्यं परं दीपनपापहृद्धि।
कुष्ठादिनानामयदोषहारि गोदावरीवारि तृषापहारि
तथा —
कण्डूकुष्ठप्रशमनं वह्निदीपनं परम्।
पाचनं वातपित्तघ्नं वारि गोदावरीभवम् ॥
१. J₁. नदीत्रयस्य गुणाः introducing this and the text
Bh. omits this and the verse following.
२, ३, ४, ५, ६. J₁, omits the introduction.
७. J₁; Bh. omit this and the verse

...या यथा—
˙कार्ष्ण्यं जाड्यकरं स्वादु पूतं पित्तास्रकोपनम् ।
वेण्या यथा—
कृष्णवेण्या जलं स्वच्छं रुच्यं दीपनपाचनम् ।
हाराभीमरथीघटप्रहाराणां —
मलपाहा भीमरथी च घट्गा कार्ष्ण्येन सामान्यगु ... .... ।
मलपाहाघटगयोस्तथापि पथ्यं लघु स्वादु सुकान्तिदायि ॥
द्राया यथा —
तुङ्गभद्राजलं स्निग्धं निर्मलं स्वादुदं गुरु ।
कण्डूपित्तास्रदं प्रायः सात्म्ये शैत्यकरं परम् ॥
र्या यथा —
कावेरीसलिलं स्वादु श्रमघ्नं लघु दीपनम् ।
दद्रुकुष्ठादिदोषघ्नं मेधाबुद्धिरुचिप्रदम् ॥
इति नदीविशेषगुणाः ।
नदीनामच्छमन्यासां देशदोषादिभेदतः ।
तत्तद्गुणान्वितं वारि ज्ञातव्यं कृतबुद्धिभिः ॥
पूर्वदेशोद्भवा नद्यः सर्वा वातकफप्रदाः ।
पश्चिमाः पित्तलाः सर्वाः कफवातविनाशनाः ॥
इति संक्षेपतः प्रोक्ता नद्यः क्षुद्रास्तु सम्प्रति ।
डा --
पश्चिमोदधिगाः शीघ्रवहा याश्चामलोदकाः ।
पथ्यास्समस्तास्ता नद्यो विपरीतास्ततोऽन्यथा ॥
उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः ।
हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्यास्ता एव च स्थिराः ॥
१ ; २ ; ३ ; ४ ; ५. J1. omits the introduction to the verses.
६. Bh. omits from this to नद्यः प्रावृषिजास्तु etc. in l. 7.
५.

म्भस्सारसं स्मृतम् ॥->तदम्भस्सारसं स्मृतम् ॥`

All lines checked and clear. Formatting directly as clean markdown.[Header] ११० भोजनकुतूहल

क्रिमिश्लीपदहृत्कण्ठशिरोरोगान् प्रकुर्वते ।
प्राच्यावन्त्युपरान्तस्था दुर्नामानि महेन्द्रजाः ॥
उदरश्लीपदातङ्कान् सह्यविन्ध्योद्भवाः पुनः ।
कुष्ठपाण्डुशिरोरोगान् दोषघ्न्यः पारियात्रजाः ॥
बलपौरुषकारिण्यः सागराम्भस्त्रिदोषकृत् ॥

तथा—
नद्यः प्रावृषिजास्तु पीनसकफश्वासातिकासप्रदाः
पथ्या वातकफापहाः शरदिजा हेमन्तजा वृद्धिदाः ।
सन्तापं शमयन्ति शं विदधते शैत्यं वासन्तजा-
स्तृष्णादाहवमिभ्रमातिशमना ग्रीष्मे पयसां गुणाः ॥

अथौद्भिदं —
विदार्य भूमिं निम्नां यन्महत्या धारया स्रवेत् ।
तत् तु भौमौद्

सारसं सलिलं बल्यं तृष्णाघ्नं मधुरं लघु ।
रोचनं तुवरं रूक्षं बद्धमूत्रमलं सितम् ॥
अथ ताटाकम्—
प्रशस्तभूमिभागस्थो बहुसंवत्सरोषितः ।
जलाशयोस्तटाकः स्यात् ताटाकं तज्जलं स्मृतम् ॥
ताटाकमुदकं स्वादु कषायं कटुपाकि च ।
वातलं बद्धविण्मूत्रमसृक्पित्तकफापहम् ॥
अथ वाप्यम् —
पाषाणैरिष्टिकाभिर्वा बद्धा कूपाद् बृहत्तरा ।
ससोपाना भवेद् वापी तज्जलं वाप्यमुच्यते ॥
वाप्यं वारि यदि क्षारं पित्तकृत् कफवातहृत् ॥
तदेव मिष्टं कफदं वातपित्तहरं भवेत् ॥
अथ कौपम् —
भूमौ खातोऽल्पविस्तारो गम्भीरो मण्डलाकृतिः ।
बद्धोऽबद्धः स कूपः स्यात् तदम्भः कौपमुच्यते ॥
कौपं पयो यदि स्वादु त्रिदोषघ्नं हितं लघु ।
तत् क्षारं कफवातघ्नं दीपनं कफकृत्परम् ॥
अथ चौड्यम् —
शिलाकीर्णं स्वयं श्वभ्रं नीलाञ्जनसमोदकम् ।
लतावितानसञ्छन्नं चौड्यमित्यभिधीयते ॥
तत्रत्यमुदकं चौड्यं मुनिभिस्समुदाहृतम् ।
चौड्यं वह्निकरं नीरं रूक्षं कफकरं लघु ॥
मधुरं पित्तनुद् रुच्यं पाचनं विशदं स्मृतम् ।
अथ पाल्वलम् —
पाल्वलं वार्यभिष्यन्दि गुरु स्वादु त्रिदोषकृत् ।
१. J₁ कफहृत् ।
1081

१८९ भोजनकुतूहलम्
अथ विकिरम् —
नद्यादिनिकटे भूमिर्या भवेद्वालुकामयी ।
उद्धन्यते ततो यत्तु तज्जलं विकिरं विदुः ॥
विकिरं शीतलं स्वच्छं निर्दोषं लघु च स्मृतम् ।
तुवरं स्वादु पित्तघ्नं क्षारं तत् पित्तलं मनाक् ॥
अथ कैदारम् —
केदारं क्षेत्रमुद्दिष्टं कैदारं तज्जलं स्मृतम् ।
कैदारं वार्यभिष्यन्दि मधुरं गुरु दोषकृत् ॥
अथ हादम् —
हादं तु वह्निजननं मधुरं कफवातहारि पथ्यं च ।
नादेयं नवमृण्मयेषु निहितं सन्तप्तमर्कांशुभि-
र्यामिन्यां च निविष्टमिन्दुकिरणैर्मन्दानिलान्दोलितम्
एलाद्यैः परिवासितं श्रमहरं पित्तोष्णदाहे विषे
मूर्च्छारक्तमदात्ययेषु च हितं शंसन्ति हंसोदकम् ॥
इति हंसोदकम् ॥
कौपं प्रस्रवणं वसन्तसमये ग्रीष्मे तु चौंड्यं भवेत्
काले प्रावृषि नाभसं च सगुणं स्यादौद्भिदं वा पयः
नीहारे सरसीतटागविषयं सर्वं शरत्सङ्गमे
सेव्यं सूर्यसितांशुरश्मिपवनव्याधूतदोषं पयः ॥
वृद्धसुश्रुतः —
पौषे वारि सरोजातां माघे तत्तु तटाकजम् ।
फाल्गुने कूपसम्भूतं चैत्रे चौंड्यं हितं मतम् ॥
वैशाखे नैर्झरं नीरं ज्येष्ठे शस्तं तथौद्भिदम् ।
आषाढे शस्यते कौपं श्रावणे दिव्यमेव च ॥
भाद्रे च कूपसम्भूतमाश्विने चौंड्यमेव च ।
कार्तिके मार्गशीर्षे च जलमात्रं प्रशस्यते ॥
१. T₁. J₁. Bh omit this verse.
२, J₁; Bh, भाद्रे कौपं पयश्शस्तम् ।

प्रथमपरिच्छेदः । १८७
भौमानाम्भसां प्रायो ग्रहणं प्रातरिष्यते ।
शीतत्वं निर्मलत्वं च यतस्तेषां महान् गुणः ॥
अथ नारिकेळोदकगुणाः ।
नारिकेरोदकं स्निग्धं स्वादु वृष्यं हिमं लघु ।
तृष्णापित्तानिलहरं दीपनं वस्तिशोधनम् ॥
भ्रमघ्नं बृंहणं बल्यं सूतिकानां हितं परम् ।
इति सामान्यनारिकेरवारिगुणाः।
अथ पुराणस्य —
नारिकेरस्य यत्तोयं पुराणं पित्तवर्धनम् ।
नवस्य —
तस्यैव तरुणं तोयं पित्तघ्नं क्रिमिनाशनम् ॥
बालस्य —
बालस्य नारिकेरस्य कटु पाके हिमं जलम् ।
ईषत्कषायमधुरं पक्वस्योष्णं सरं गुरु ॥
स्निग्धादयो गुणास्त्वन्ये समाः स्युर्बालपक्वयोः ।
अन्यत्र —
नारिकेरसलिलं लघु बाल्ये शीतलं च मधुरं दरपाके ।
पित्तपीनसतृषास्रविदाहभ्रान्तिशोषशमनं सुखदायि ॥
पक्वमेतदपि किञ्चिदिहोक्तं पित्तकारि रुचिदं मधुरं च ।
दीपनं बलकरं गुरु वृष्यं वीर्यवर्धनमिदं तु वदन्ति ॥
१. T2. P1. P2 हितं मतम्
२. J1. तथा । Bh. नवीनस्य । अन्यत्रापि—

१८६ भोजनकुतूहलं
अथास्य सेवनकालः ।
नारिकेराम्बु भुक्तेः प्राग् गुल्माग्निसदनादिहृत्
अतः परं न पेयं स्यात् सेन्दु तच्छीतलं हितम् ॥
क्षयोपवासाध्वगमातिभाष्य-
व्यवायवातातपपीडितानाम् ।
व्यायामिनां वातकफोत्तराणां
यन्नारिकेरोदकं प्रशस्तम् ॥
सेन्दु सकर्पूरम् ।
इति नारिकेरोदकम् ।
शतपत्राम्बु सहसा रक्तपित्तप्रहापहम् ।
मूर्च्छावित्रासशमनं दाहतृष्णानिवारणम् ॥
गुलाबोदकम् ।
१. J1. भुक्त्वा प्राक्
२. Bh. यन्नारिकेरोदकमेव शस्तम् ।
J1. T1, Bh. omit सेन्दु सकर्पूरम् ।
३. Bh. adds : अथ गुलाबोदकप्रकरणम् ।
तत्करणं च —
कुडवं शतपर्णानां विवृतं तच्च निक्षिपेत् ।
जलं सप्तपलं पात्रे रौप्यं वर्ग सुसंस्कृतः ॥
ताम्रजे वाथ तस्योर्ध्वं दोलायन्त्रं निवेशयेत् ।
रौप्यपात्रं तदूर्ध्वे तु पश्चाद्रौप्यशरावयोः ॥
आच्छाद्य तन्मुखं रुद्ध्वा समन्तात् पाचयेच्छनैः ।
मृद्वग्निना मुहूर्तं तु पश्चादुद्धृत्य तज्जलम् ॥
रौप्यपात्रस्थितं विज्ञायेय पुष्परसो वरः ।
सुशीतलस्सुगन्धश्च ग्रीष्मे वर्षालये तथा ॥
राज्ञा दाहप्रशान्त्यर्थं सिञ्चेदम्भो भिषग्वरः
रसकृद्दाहशान्त्यर्थं गुलाबापरमाभिधः (?)

प्रथमपरिच्छेदः ।
अथ वर्ज्यजलानि -
अग्रााद्यमुदकं सर्वमेभिर्दोषैस्समन्वितम् ।
गोहस्त्यश्वादि विण्मूत्रशैवमृषकदूषितम् ॥
कीटसंपीडसंसृष्टं नष्टं च क्षुद्रजन्तुभिः ।
विषवृक्षजटाश्लिष्टं चिरकालव्यवस्थितम् ।
आस्तीर्णं जीर्णपर्णाद्यैस्तृणकाष्ठैश्च वाहितम् ।
तैलाभं फेनिलं स्निग्धं पुराणोदकमिश्रितम् ॥
सूर्येन्दुपवनादृष्टमभिवृष्टं घनं गुरु ।
तत् कुर्यात् स्नानपानाभ्यां तृष्णाध्मानोदरज्वरान् ॥
अर्शोभगन्दरग्रन्थिशोफपाण्डुहलीमकान् ।
कासाग्निसादामिष्यन्दकण्डूगण्डादिकान् गदान् ॥
जटाम्लानि ।
इति वर्ज्यजलानि ॥
पुष्यद्वस्तुरभिशीतकषायगोल्यो
दाहभ्रमातिवमिमोहमुखामयघ्नः ।
तृष्णार्तितिक्तकफदोषहरस्सरश्च
सन्तर्पण चिरमरोचकहारकश्च ॥
उषःपानगुणाः सुषेणे द्रष्टव्याः ।
सवितुरुदयकाले प्रसृतिसक्तिकस्य पिबेदहौ ।
रोगजरापरिमुक्तो जीवेद्वत्सरशतं साग्रम् ॥
अस्य जलपानस्योपक्रमकालः रात्रेधर्तुर्यप्रहरप्रवेशः । तथाच भोजः -
'पिबति पर्युषितं बलमन्वहं तिमिरिणीचरमे प्रहरे यदि ।'
इति । एतज्जपानकालमर्यादा सूर्योदयातिसन्निहितप्राक्कालः । तथा तन्त्रान्तरे
before शतपत्राम्बु ... ... etc. and it omits शतपत्राम्बु
पीतमन्ते निशायाः । 1 15 p. 190
१. $J_1$. दुष्टं च ।
२. $J_1$, $T_1$, चिरकालं व्यवस्थितम् ।
३. $J_1$, $T_1$, क्लमाग्निसाद ।

१९०. भोजनकुतूहले
अथ प्रतिप्रसवः ।
अदुष्टसलिलाभावे वाप्यं यत् स्यात् सुयुक्तितः ।
अंभो प्रतपनं यद्वा सूर्यरश्मिप्रतापनम् ॥
प्रशस्यतेऽतितप्तायःपिण्डनिर्वापणं तथा ।
क्षुद्रजन्तुभिरुद्दृष्टस्य घनवस्त्रेण शोधनम् ॥
पुष्पैरनिष्टगन्धस्य पाटलाद्यैश्च वासनम् ।
लवङ्गोशीरकर्पूरकोष्ठकस्तूरिचन्दनैः ॥
चूर्णितैर्वासितं वारि सुगन्धं सर्वदोषजित् ।
अथ चन्द्रकान्तवारि —
चन्द्रकान्तोद्भवं वारि पित्तघ्नं विमलं लघु ।
अथोषःपानगुणाः —
कासश्वासातिसारज्वरविटपकटीकुष्ठकोष्ठप्रमेहाः
मूत्राघातोदरार्शःक्षययुगलशिरःकर्णगलाक्षिरोगाः ।
ये चान्ये वातपित्तश्रमजकफभवा व्याधयः सन्ति केचित्
तांस्तानभ्यासयोगादपहरति पयः पीतमन्ते निशायाः ॥
तथा—
अम्भसः प्रसृतान्यष्टौ रवावनुदिते पिबेत् ।
वातपित्तकफाञ्जित्वा जीवेद्वर्षशतं दृढः ॥
अपि च—
विगतघनन्निशान्ते प्रातरुत्थाय नित्यं
पिबति खलु नरो यो घ्राणरन्ध्रेण वारि ।
स भवति मतिपूर्णश्चक्षुषा तार्क्ष्यतुल्यो
वलिपलितविहीनः सर्वरोगैर्विमुक्तः ॥
१. J₁. तेषामभ्यास ।
२. J₁. The revisor adds प्रसृतियुगलमात्रम् । प्रसृतिमानं पञ्चह्वयं
तद्द्विगुणं प्रसृतिद्वयम् । एवं मापः in the margin.
३. J₁. तथा; Bh. omits अपि च ।
४. Bh. निशीथे ।
५. J₁. तार्क्ष्यदृशो ।

प्रथमपरिच्छेदः । २९१
व्यङ्गवलीपलितघ्नं पीनसवैस्वर्यहारि तिमिरघ्नम्
रजनीक्षयेऽम्बु पीतं रसायनं दृष्टिजननं च ॥
पिबेद्घटसहस्राणि यावन्नास्तमितो रविः ।
अस्तं गते दिनानाथे बिन्दुरेको घटायते ॥
अजीर्णे चौषधं वारि जीर्णे वारि बलप्रदम् ।
भोजने चामृतं वारि रात्रौ वारि विषोपमम् ॥
विण्मूत्राण्डनीलिकाविषहतं तप्तं घनं फेनिलं
दन्तग्राह्यमनुत्तमं सलवणैः शैवालकैः संवृतम् ।
जन्तुव्रातविमिश्रितं गुरुतरं पर्णोरुपङ्काविलं
चन्द्रार्कांशुतिरोहितं च न पिबेन्नीरं जडं दोषलम् ॥
पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातदोषे नवज्वरे ।
हिक्काध्मानादिदोषेषु शीताम्बु परिवर्जयेत् ॥
धातुक्षये रक्तविकारदोषे
वान्त्यां प्रमेहे विषविङ्ग्रहेषु ।
जीर्णज्वरे शौण्डिकसन्निपाते
जलं प्रशस्तं शृतशीतलं तत् ॥
१. Bh. adds निशीथोऽत्र निशान्धकारः ।
पातव्यं नासया नीरं प्रसृतित्रयमात्रया ॥
before व्यङ्गवली and etc.
२. Bh. adds स्नेहैः पीते क्षुदावाध्माने स्तिमितोदरे १ ।
हिक्कायां कफवातोत्थे व्याधौ तद्वारि वारयेत् ॥
and omits पिबेत् ... ... ... इति जलप्रकरणम् on l. 16 p. 195.
१. J_1. The revisor adds in the margin —
आमं जलं जीर्यति याममात्रात्तदर्थमात्राच्छृतशीतवारि ।
तदर्थमात्रादितरेतराम्बु त्रिधेति चोक्तो जलजीर्णकालः ॥
दीपनं पाचनं कट्वं लघूष्णं बस्तिशोधनम् ।
हिक्काध्मानानिलश्लेष्मसद्यःशुद्धौ नवज्वरे ॥
कासामपीनसश्वासपार्श्वरुक्षु न शस्यते ।
उष्णोदकगुणाः ।

तप्तं पाथः पादभागेन हीनं पथ्यं प्रोक्तं वातवातामयघ्नम्
अर्द्धांशोनं नाशयेश्रातपित्तं पादप्रायं तप्तु दोषत्रयघ्नम् ॥
तथा -
हेमन्ते पादहीनं च पादार्धोनं च शारदे ।
प्रावृड्वसन्तशिशिरग्रीष्मेष्वर्धावशेषितम् ॥
तप्तं दिवा जाड्यमुपैति नक्तं नक्तं न तप्तं यदि वापि वारि
दिवा च नक्तं च नृभिस्तदम्बु युक्तं जलं तन्मनसो प्रहीतुम्
अपनयति पवनदोषं दळयति कफमाशु नाशयत्यरुचिम् ।
पाचवति चाममनलं पुष्णाति निशीथपीतमुष्णाम्भः ॥
पानीयं न तु पानीयं पानीयेऽन्यप्रदेशजे ।
अजीर्णे इति शेषः ।
तथा -
अत्यम्बुपानान्न विपच्यतेऽन्नमनम्बुपानाच्च स एव दोषः ।
तस्मात्तरो वह्निविवर्धनाय पुनः पुनद्वारि पिवेद्भूरि ॥
शीताम्बुपूरितमुखं प्रतिवासरं यः
कालत्रयेऽपि नयनद्वितयं जलेन ।
आसिञ्चति ध्रुवमसौ न कदाचिदक्षि-
रोगव्यथाविधुरतां भजते मनुष्यः ॥
तप्तायःपिण्डसंयुक्तं लोष्टनिर्वापितं जलम् ।
सर्वदोषहरं पथ्यं सदा नेरुज्यकारकम् ॥
पानीयं प्राणिनां प्राणा विश्वमेतद्धि तन्मयम् ।
अतोऽत्यन्तनिषेधेऽपि न क्वचिद् वारि वार्यते ॥
तृषितो मोहमायाति मोहात्प्राणान् विमुञ्चति ।
तस्मात् स्वल्पं च दातव्यं न क्वचिद्वारि वार्यते ॥
क्षुधा संशुष्कहृत्कण्ठः प्रथमं कवलान् बहून् ।
यो भुङ्क्ते प्रपिबेदम्बु शीतलं मात्रया युतम् ॥
१. $J_1.$ omits तस्मात् ... ... ... न मुञ्चति ॥

प्रथमपरिच्छेदः । १९३
तेन हृत्कण्ठशुद्धिः स्यात् सुखेनैवान्नं प्रपच्यते ।
स्नेहयुक्तं च यद् भुक्तं ततः सन्तर्पणं भवेत् ॥
आदौ द्रवं समश्नीयाद् तन्नाभ्यङ्गं न पिवेद्वहु ।
मध्ये तु कठिनं भुक्तं यथेष्टं तज्जलं पिबेत् ॥
प्राग्द्रवं पुरुषोऽश्नीयान् मध्ये तु कठिनाशनः ।
अन्ते पुनर्द्रवाशी च बलादारोग्ये न मुञ्चति ॥
तथैव भोजनास्यान्ते पीतमम्बु बलप्रदम् ।
द्रवं प्रयाति भुक्तान्ते किञ्चिज्जातु न पिबेत् ॥
समस्थूलकृशा भुक्तमध्याद्यन्तप्रथाम्बुपाः ।
क्वचिदुष्णं क्वचिच्छीतं क्वचित् क्वथितशीतलम् ॥
क्वचिद्भेषजसंयुक्तं न क्वचिद् वारि वारयेत् ।
पूरयेन् मागयुगलं कृतेनान्नेन पूरितम् ॥
जलेनै कं चतुर्थं च वायुसञ्चरणाय वै ।
वासितं नूतनैः पुष्पैः पाटलीचम्पकादिभिः ॥
पथ्यं सुगन्धि हृद्यं च शीतलाम्बु सदा पिबेत् ।
ग्रीष्मे शरदि पातव्यं स्वेच्छया सलिलं नरैः ॥
अन्यदा कल्पमेवैतत् पाण्डुरोगे न तत्पिबेत् ।
कथं स्वल्पम् ।
अन्नेनापि विना जन्तुः प्राणान् सन्धारयेच्चिरम् ।
तोयाभावे पिपासार्त्तः सद्यः प्राणैर्वियुज्यते ॥
अथ काष्ठविशेषेण तापितवारिगुणाः ।
गन्धर्वहस्तकाष्ठैस्तु तप्तं वारि प्रदीपनम् ।
अलक्ष्मीरूक्षपित्तादिदोषाणां च प्रसाधनम् ॥
गन्धर्वहस्तः एरण्डः ।
महातकस्य काष्ठैस्तु तप्तं यच्च शुभोदकम् ।
वातश्लेष्महरं पथ्यं वीर्यतेजोविवर्धनम् ॥
१. J₁. T₁. omit कथं स्वल्पम् ।
२. J₁. T₁. omit गन्धर्वहस्तः एरण्डः ।
1081

१९४ भोजनकुतूहल
पलाशोदुम्बरोद्भूतकाष्ठैस्तप्तं च वारि यत् ।
व्रणकुष्ठहरं चासृग्बलवीर्यविवर्धनम् ॥
जम्बूवटाम्रजैः काष्ठैस्तप्तं वारि तटागजम् ।
मेधाबलप्रदं वीर्यकारि दोषावनाशनम् ॥
बदरीसम्भवैः काष्ठैस्तप्तं वापिसमुद्भवम् ।
कफहृच्च च निर्दिष्टं दोषाणां च विनाशनम्
काष्ठैः खदिरजैस्तप्तं रक्तपित्तविनाशनम् ।
आप्यायनकरं ग्रीष्मे श्रेष्ठमेतत्परं जलम् ॥
कदम्बनिम्बजैस्तप्तं काष्ठैर्वारि सरिद्भवम् ।
पथ्यं दोषहरं कण्ठ्यरक्तपित्तविनाशनम् ॥
धात्रीदारुसमुद्भूतकाष्ठैस्तप्तं च यज्जलम् ।
वातपित्तहरं श्रेष्ठं रसायनकरं परम् ॥
पौष्करस्य च काष्ठेन तप्तं कूपोद्भवं जलम् ।
वातपित्तहरं श्रेष्ठं रसायनकरं परम् ॥
कर्कन्धुदारुसम्भूतकाष्ठैस्तप्तं च यज्जलम् ।
जठराग्नेः प्रसदनं सुश्रुतेन प्रभाषितम् ॥
सल्लकीशाकनिर्यासकाष्ठैश्चापि पृथक् पृथक् ।
तप्तं निर्झरजं वारि तद् रोगान् जनयेद्बहून् ॥
सल्लकी साळयी । शाकः साव । निर्यासः राळाचें झाड् ॥
वटैश्चार्जुनकाष्ठैश्च सततं तापितं जलम् ।
बलमेधाप्रजननं मैत्रेयेण प्रभाषितम् ॥
१. J1. omits this verse.
२. J1. omits आप्यायन......रक्तपित्तविनाशनम् ।
३. J1. omits this verse.
४. J1. T1. omit सल्लकी..... राळाचें झाड् ।
५. J1. प्रदर्शितम् ।

प्रथमपरिच्छेदः ।
अथ पात्रविशेषस्थितजलगुणाः ।
हेमपात्रे च सुस्वादु विपाके शीतलं लघु ।
त्रिदोषशमनं वीर्यबलमेधाकरं शुभम् ॥
त्रपुपात्रोदकं यच्च पिच्छलं मधुरं रसे ।
वीर्ये कफकरं वामिशकृन्मारुतवर्धनम् ॥
त्रपु कथिल ।
घोषपात्रे यदत्युष्णं विपाक कटुक गुरु ।
पित्तश्लेष्मप्रदं वृद्धे यथाकालानुरूपि च ॥
घोषं कांस्यम् ।
ताम्रपात्रस्थितं वारि सोष्णं स्वादु सकृत्कटु ।
पित्तानलप्रदं वृद्धे सकृन्मारुतनाशनम् ॥
सकृत् सद्यः ।
रीतिपात्रस्थितं तोयं कटु श्लेष्मविनाशनम् ।
पित्तलं सकृदुष्णं च मेहमेदोविवर्धनम् ॥
रीति पित्तल ।
लोहपात्रस्थितं वारि पानमत्यन्तरुचितम् ।
रक्तपित्तहरं कण्द्यत्रिदोषशमनं परम् ॥
भाजने मृन्मये तप्तं मलानां क्षालने हितम् ।
धातुसाम्यकरं वीर्यबलौजःपरिवर्धनम् ॥
इति पात्रविशेषेण तोयगुणाः ।
इति जलप्रकरणम् ॥
१. J₁. T₁. शीतलं मधु ।
२. J₁. T₁. omit त्रपु कथिल ।
३. J₁. T₁. omit घोषं कांस्यम् ।
४. J₁. T₁. omit सकृत् सद्यः ।
५. J₁. T₁. omit रीति पित्तल ।

अथ सविषान्नादिपरीक्षा ।
ओदनो विषवान्सान्द्रो यात्यविश्रावितामिव ।
चिरेण पच्यते पक्को भवेत्पर्युषितोपमः ॥
मयूरकण्ठतुल्योष्मा मोहमूर्च्छाप्रसेककृत् ।
हीयते गन्धवर्णाद्यैः प्लवते चन्द्रकान्वितः ॥
व्यञ्जनान्याशु शुष्यन्ति श्यामफेनानि तत्र च ।
हीनातिरिक्ता विकृता छाया दृश्येत नैव वा ॥
फेनोर्ध्वराजीसीमन्ततन्तुबुद्बुदसम्भवः ।
विच्छिन्नरागिं रागाः सान्द्राः शाकमामिषम् ॥
नीला राजी रसे ताम्रा क्षीरे दध्नि च दृश्यते ।
श्यामा पीता सिता तक्रे घृते पाटलमञ्जिष्ठा ॥
मस्तुनि स्यात्तु कपिलाभा राजी कृष्णा तुपोदके ।
चाम्राम्बुशोणतुल्या कपिलाभा द्रवापथे ॥
काली मध्वाम्भसोः शीघ्रे हारिद्रोऽरुणोपमा ।
पाकः फलानामामानां पक्वानां परिकोथनम् ॥
द्रव्याणामार्द्रशुष्काणां स्यातां म्लानिविवर्णते ।
मृदूनां कठिनानां च भवेत् स्पर्शविपर्ययः ॥
माल्यानां स्फुटितत्वं च म्लानिर्गन्धान्तरोद्भवः ।
श्याममण्डलतो वस्त्रे शातनं तन्तुपक्ष्मणाम् ॥
धातुमौक्तिककाष्ठाश्मरत्नादिषु मलान्धता ।
स्नेहस्पर्शप्रभाहानिः सप्रभत्वं च मृन्मये ॥
विषदलक्षणम् ।
विषदः श्यामशुष्कास्यो विलक्षो वीक्षते दिशः ।
स्वेदवेपथुमांस्त्रस्तो भीतः स्खलति जृम्भते ॥
१. J₁ T₁. यात्यविश्राव्यतामिव, Bh. यात्यविश्राम्यतामिव ।
२. J₁ म्लानिर्गन्धान्तरोद्भवः, Bh. म्लानिर्गन्धान्तरो भवेत् ।
३. J₁ विषदपरीक्षणम्, Bh. omits विषदलक्षणम् ।

प्रथमपरिच्छेदः । १९७
प्राप्यान्नं सविषं त्वग्नेरेकावर्तः स्फुटत्यपि ।
शिखिकण्ठाभधूमार्चिरनार्चिर्व्यग्रगन्धवान् ॥
म्रियन्ते मक्षिकाः प्राश्य काकः क्षामस्वरो भवेत्
विक्रोशन्ति च दृष्ट्वैव शुकदात्यूहशारिकाः ॥
हंसः प्रस्खलति ग्लानिर्जीवञ्जीवस्य जायते ।
चकोरस्याक्षिवैराग्यं क्रौञ्चस्य स्यान्मदोदयः ॥
कपोतपरभृद्भृङ्गचक्रवाका जहात्यसून ।
उद्वेगं याति मार्जारः शकृन्मुञ्चति वानरः ॥
(हृष्टरो)मयूरस्तृष्ट्या मन्दतेजो भवेद्विपः ।
इत्थं विषं विबुद्ध्यान्नं त्यजेदेवं प्रयत्नतः ॥
यथा तेन विपद्येरन्नपि न क्षुद्रजन्तवः ।
स्पृष्टे तु कण्ठदाहौष्ठज्वरातिस्फोटसुप्रमः ॥
नखरोमच्युतिः शोफः सेकाद्या विषनाशनाः ।
विरुद्धमपि चाहारं विद्याद्गरविषोपमम् ॥
इति सविषान्नादिपरीक्षा ॥
अथ विरुद्धद्रव्यप्रकरणम् ।
आनूपमामिषं मापक्षौद्रक्षीरविरूढकैः ।
विरुध्यते सह बिसैर्मूलकेन गुडेन वा ॥
विशेषात् पयसा मत्स्या मत्स्येषु च चिलिचिमः ।
विरुद्धमम्लं पयसा सह सर्वं फलं तथा ॥
तद्वत्कुलत्थवरककङ्गुवल्लमकुकष्ठकाः ।
वरकः वनकोद्रवः ।
भक्षयित्वा हरितकं मूलकादि पयस्त्यजेत् ॥
१. J1. adds द्वि... — before प्राप्यान्नं & etc.
२. P2. विशोचन्ति, Bh. उत्क्रोशन्ति ।

१९८ भोजनकुतूहल
भक्षयित्वा हरितकमिति । मूलकादि हरितकं भक्षयित्वा पय-
स्त्यजेदित्यर्थः ।
वाराहं साविषा नाद्याद् दध्ना पृषतकक्कुटौ ।
आपमांसानि पित्तेन माषसूपेन मूलकम् ॥
अविं कुसुमभशाकेन विसैस्सह विरुद्धकम् ।
माषसूपगुडक्षीरदध्यम्लैः लाकुचं फलम् ॥
फलं कदल्यास्तकेण दध्ना तालफलेन वा ।
कणोषणाम्यां मधुना काकमाची गुडेन वा ॥
सिद्धां वा मत्स्यपचने पचने नागरस्य वा ।
सिद्धाऽन्यत्र वा पात्रे कांस्ये ताम्रोषितां निशि ।
मत्स्यानिस्तलनस्नेहसाधिताः पिप्पलीस्त्यजेत् ।
कांस्ये दशाहमुषितं सर्पिष्पूर्वं त्वरुष्करैः ॥
भासो विरुध्यते शूल्यः कम्पिल्लुक्तक्रसाधितः ।
ऐकध्यं पायससुगक्रुसराः परिवर्जयेत् ॥
मधुसर्पिर्वसातैलपानीयानि द्विशस्त्रिशः ।
एकत्र वा समांशानि विरुध्यन्ते परस्परम् ॥
भिन्नांशे अपि मध्वाज्ये दिव्यवार्यनुपानतः ।
मधु पुष्करबीजं च मधुमैरेयशर्करम् ॥
मन्थानुपानः क्षैरयो हारिद्रः कटुतैलकान् ।
'मन्थः द्रवानुलोडितसक्तवः । क्षैरयः पायसः । हारिद्रः पीतवर्ण-
छत्राकः ।'
उपोदकातिसाराय तिलकल्केन साधिता ॥
उपोदका बसळा ।
१. J₁. T₁. Bh. omit मन्थ ... ... पीतवर्णछत्राकः ।
२. J₁. T₁. Bh. omit उपोदका बसळा ।

प्रथमपरिच्छेदः । १९९
बलाका वारुणीयुक्ता कुलमाषैश्च विरुध्यते ।
भृष्टा वराहवसया सैव सद्यो निहन्त्यसून ॥
तद्वत्तिित्तिरिपत्राह्वगोधालावकपिञ्जलाः ।
•ऐरण्डेनाग्निना सिद्धास्तत्तैलेन विमूर्च्छिताः ॥
पत्राह्वयो मयूरः । तद्वत बलाकावत् , सद्यो घ्नन्ति ।
हारीतमांसं हारिद्रशूलकप्रोतमग्नितम् ।
हारिद्रावह्निना सद्यो व्यापादयति जीवितम् ॥
हारिद्रशूलकं हारिद्रावह्निनेत्यत्र च दारुहरिद्रा ।
भस्मपांसुपरिश्वस्तं तदेव च समाक्षकम् ।
तदेव हारीतमांसमेव । सद्यो हन्तीति शेषः
यत् किञ्चिद् दोषमुत्क्लेश्य न हील्लन्कायतः ।
विरुद्धं शुद्धिरेवेष्टा शमो वा तद्विरोधिभिः ॥
व्यायामिस्निग्धदीप्ताग्निवयःस्थबलशालिनाम् ।
विरोध्यपि न पीडायै सात्म्यमल्पं च भोजनम् ॥
इति विरुद्धद्रव्यप्रकरणम् ॥
अथ पथ्यापथ्याभ्यासत्यागप्रकारः —
पादेनापथ्यमभ्यस्तं पादपादेन वा त्यजेत् ।
निषेवेत हितं तद्वदेकद्वित्र्यन्तरीकृतम् ॥
अपथ्यमपि हि त्यक्तं शीलितं पथ्यमेव वा ।
सात्म्यासात्म्यविकाराय जायते सहसान्यथा ॥
इति । अयमर्थः, अभ्यस्तमभ्यासात् सात्म्यतां यातं अपथ्यं पादेन
चतुर्थांशेन पादपादेन षोडशांशेन वा त्यजेत् । हितं पथ्यं तद्वत्
१. J1. T1. Bh. omit पत्राह्वयो......सद्यो घ्नन्ति ।
२. J1. T1. Bh. omit हरिद्र......दारुहरिद्रा ।
३. J1. T1. Bb. omit तदेव......शेषः ।
४. J1. प्रकारस्त्व ।