भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

प्रथमपरिच्छेदः । १९३
तेन हृत्कण्ठशुद्धिः स्यात् सुखेनैवान्नं प्रपच्यते ।
स्नेहयुक्तं च यद् भुक्तं ततः सन्तर्पणं भवेत् ॥
आदौ द्रवं समश्नीयाद् तन्नाभ्यङ्गं न पिवेद्वहु ।
मध्ये तु कठिनं भुक्तं यथेष्टं तज्जलं पिबेत् ॥
प्राग्द्रवं पुरुषोऽश्नीयान् मध्ये तु कठिनाशनः ।
अन्ते पुनर्द्रवाशी च बलादारोग्ये न मुञ्चति ॥
तथैव भोजनास्यान्ते पीतमम्बु बलप्रदम् ।
द्रवं प्रयाति भुक्तान्ते किञ्चिज्जातु न पिबेत् ॥
समस्थूलकृशा भुक्तमध्याद्यन्तप्रथाम्बुपाः ।
क्वचिदुष्णं क्वचिच्छीतं क्वचित् क्वथितशीतलम् ॥
क्वचिद्भेषजसंयुक्तं न क्वचिद् वारि वारयेत् ।
पूरयेन् मागयुगलं कृतेनान्नेन पूरितम् ॥
जलेनै कं चतुर्थं च वायुसञ्चरणाय वै ।
वासितं नूतनैः पुष्पैः पाटलीचम्पकादिभिः ॥
पथ्यं सुगन्धि हृद्यं च शीतलाम्बु सदा पिबेत् ।
ग्रीष्मे शरदि पातव्यं स्वेच्छया सलिलं नरैः ॥
अन्यदा कल्पमेवैतत् पाण्डुरोगे न तत्पिबेत् ।
कथं स्वल्पम् ।
अन्नेनापि विना जन्तुः प्राणान् सन्धारयेच्चिरम् ।
तोयाभावे पिपासार्त्तः सद्यः प्राणैर्वियुज्यते ॥
अथ काष्ठविशेषेण तापितवारिगुणाः ।
गन्धर्वहस्तकाष्ठैस्तु तप्तं वारि प्रदीपनम् ।
अलक्ष्मीरूक्षपित्तादिदोषाणां च प्रसाधनम् ॥
गन्धर्वहस्तः एरण्डः ।
महातकस्य काष्ठैस्तु तप्तं यच्च शुभोदकम् ।
वातश्लेष्महरं पथ्यं वीर्यतेजोविवर्धनम् ॥
१. J₁. T₁. omit कथं स्वल्पम् ।
२. J₁. T₁. omit गन्धर्वहस्तः एरण्डः ।
1081