भोजनकुतूहल: प्रथम भाग (रघुनाथ नवहस्त - आहार-रसायन, पाकशाला-व्यवस्था व विरुद्धाहार)

१८९ भोजनकुतूहलम्
अथ विकिरम् —
नद्यादिनिकटे भूमिर्या भवेद्वालुकामयी ।
उद्धन्यते ततो यत्तु तज्जलं विकिरं विदुः ॥
विकिरं शीतलं स्वच्छं निर्दोषं लघु च स्मृतम् ।
तुवरं स्वादु पित्तघ्नं क्षारं तत् पित्तलं मनाक् ॥
अथ कैदारम् —
केदारं क्षेत्रमुद्दिष्टं कैदारं तज्जलं स्मृतम् ।
कैदारं वार्यभिष्यन्दि मधुरं गुरु दोषकृत् ॥
अथ हादम् —
हादं तु वह्निजननं मधुरं कफवातहारि पथ्यं च ।
नादेयं नवमृण्मयेषु निहितं सन्तप्तमर्कांशुभि-
र्यामिन्यां च निविष्टमिन्दुकिरणैर्मन्दानिलान्दोलितम्
एलाद्यैः परिवासितं श्रमहरं पित्तोष्णदाहे विषे
मूर्च्छारक्तमदात्ययेषु च हितं शंसन्ति हंसोदकम् ॥
इति हंसोदकम् ॥
कौपं प्रस्रवणं वसन्तसमये ग्रीष्मे तु चौंड्यं भवेत्
काले प्रावृषि नाभसं च सगुणं स्यादौद्भिदं वा पयः
नीहारे सरसीतटागविषयं सर्वं शरत्सङ्गमे
सेव्यं सूर्यसितांशुरश्मिपवनव्याधूतदोषं पयः ॥
वृद्धसुश्रुतः —
पौषे वारि सरोजातां माघे तत्तु तटाकजम् ।
फाल्गुने कूपसम्भूतं चैत्रे चौंड्यं हितं मतम् ॥
वैशाखे नैर्झरं नीरं ज्येष्ठे शस्तं तथौद्भिदम् ।
आषाढे शस्यते कौपं श्रावणे दिव्यमेव च ॥
भाद्रे च कूपसम्भूतमाश्विने चौंड्यमेव च ।
कार्तिके मार्गशीर्षे च जलमात्रं प्रशस्यते ॥
१. T₁. J₁. Bh omit this verse.
२, J₁; Bh, भाद्रे कौपं पयश्शस्तम् ।