सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

आत्मतत्त्वविवेक / बौद्धधिक्कार (उदयनाचार्य - महामहोपाध्याय पं. केदारनाथ त्रिपाठी सविस्तार हिन्दी व्याख्या सहित)

Atmatattvaviveka of Udayanacharya

आचार्य उदयन (व्याख्याकार: पं. केदारनाथ त्रिपाठी) द्वारा

DevanagariHindipublished530 पृष्ठ

बाह्यार्थभङ्गवादः २६९
पीताद्याकारा स्यादिति तुल्योऽनुयोगः ।
भवेदेवं यदि नीलाद्याकारतायाः पीताद्याकारत्वाविना-
भावः स्यात्, स एव तु कुतः ? नीलपीताद्याकाराया बुद्धे-
रैकात्म्येनैव निश्चयात् । प्रत्याकारनियतत्वे चित्रप्रतिपत्तेरप्य-
नुपपत्तिरिति चेत्, तदेतत् तुल्यं परमाण्ववयव्यादिष्वपि । न
हि तत्राप्यनेकपरमाणुसंसृष्टस्य परमाणोरनेकावयवसंसृष्टस्या-
वयविनो वा नैकात्मताऽनुभूयते, तथात्वे वा एकस्यानेकसंसर्ग-
प्रतिपत्तिः कदापि न स्यादिति तुल्यैवार्थगतिः । वाचि वैचित्र्यं
तु क्वोपयुज्यत इति ।
पीताद्याकारताको भी बुद्धिमें नहीं होने देगा । ऐसी परिस्थितिमें एक
बुद्धि नील-पीत आदि अनेक आकारवाली कैसे हो सकेगी ? इस प्रकार
परमाणु और अवयवीके ऊपर दिया गया दोष तुल्यरूपसे आपकी बुद्धि
पर भी आ ही जाता है।
यदि कहो कि- बुद्धिमें यह दोष तब आता यदि बुद्धि प्रत्येक आकार-
के साथ अलग अलग नियत रहती तथा नीलाकारताका पीताकारताके
अभावके साथ नियत सम्बन्ध रहता। किन्तु उक्त दोनों ही बातें यहाँ कहाँ
हैं ? क्योंकि नीलपीत आदि अनेक आकारको एकसाथ धारण करनेवाली
बुद्धिमें नील-पीतके भिन्न होनेसे भिन्नता नहीं मानते किन्तु उसमें एका-
त्मता (एकरूपता) ही मानते हैं। कारण, नीलपीत आदि प्रत्येक आकार
के साथ अलग अलग यदि बुद्धिको नियत माना जाय तो चित्राकार
प्रतीति ही नहीं हो सकेगी-तो यह बात परमाणु और अवयवीमे भी समान
ही है । क्योंकि वहाँ भी अनेक परमाणुओंसे संयुक्त परमाणुमें या अनेक
अवयवोंमें आश्रित अवयवीमे एकात्मताका अनुभव न होता हो ऐसी
बात नहीं है । यदि उक्त स्थलोंपर परमाणु और अवयवीमें एकात्मताका
अनुभव न हो तो एकमें अनेकके साथ संसर्गकी प्रतीति कभी न हो सकेगी।
अर्थात् एक सपक्षमें साध्य-साधनरूप अनेकका संसर्ग (सामानाधिकरण्य)
भी न हो सकेगा तथा अनुमानमात्रका उच्छेद हो जायगा । इस प्रकार
बुद्धि और परमाणु तथा अवयवी आदिकी समान ही गति है । केवल

२७० आत्मतत्त्वविवेके
संयोगव्यवस्थापनेनैव षट्केन युगपद्योगात् दिग्देशभेदा-
च्छायावृतिभ्यामित्यादयो निरस्ताः।
कथनमें ही वैचित्र्य है, जिसका कोई उपयोग नहीं है। अर्थात् कथन
मात्र की विचित्रतासे दोनोंकी तुल्यगति होनेमे कोई बाधा नहीं है।
बुद्धिके समान परमाणुका भी स्वरूपसे ही अनेक परमाणुओंके
साथ संयोगकी व्यवस्था कर देनेसे ही—
'षट्केन युगपद्योगात् परमाणोः षडंशता।
दिग्देशभेदश्छायावृतिभ्यां चापि चांशता" ॥
इस कारिकाके अनुसार बौद्धोंद्वारा उपस्थित किये गये परमाणुबाधक
प्रमाण भी खण्डित हो जाते हैं१।
१ एक परमाणुका अपने पूर्व, पश्चिम, उत्तर, दक्षिण, ऊपर तथा नीचे
रहने वाले छै परमाणुओंके साथ एकसाथ ही संयोग होनेसे उस परमाणु-
में छ भाग सिद्ध होते हैं। एव यह पूर्वीय परमाणु है, यह पश्चिमीय
परमाणु है इस प्रकारका दिग्देशका भेद भी परमाणुको सावयव सिद्ध
करता है। क्योकि सर्वत्र सावयव घटपटादिमे ही पूर्वीय पश्चिमीय
आदिका व्यवहार होता है। एव परमाणुके मूर्तिमान होनेसे उसके
द्वारा छाया तथा आवरण अवश्य पैदा होंगे, इसलिये भी परमाणु
सावयव सिद्ध होता है। क्योकि लोकमें सावयव द्रव्य ही छाया और
आवरण पैदा करते हैं। अत इन पूर्वोक्त हेतुओसे परमाणुको भी
अवयव होना सिद्ध होता है।
किन्तु बौद्धद्वारा दी गयीं यह परमाणुबाधक युक्तियाँ ठीक
नहीं हैं। क्योकि परमाणुका संयोग अनेक परमाणुओंके साथ नहीं
होता किन्तु परमाणुके इर्दगिर्द अनेक दिशाओके साथ ही होता है। अत
अनेक संयोगके आधारपर परमाणुके सावयव होनेका कोई प्रश्न ही
नहीं है। एव पूर्वीय पश्चिमीय आदि व्यवहार भी दिशाभेदोंके कारण
होता है न कि परमाणुके सावयव होनेके कारण। क्योंकि किसी बडे
दण्ड आदिमे, उसके सावयव होनेपर भी उसके मध्यभागकी अपेक्षा करके,
पूर्वीय पश्चिमीय आदि व्यवहार नहीं होते हैं। इसी प्रकार परमाणु
द्वारा छाया और आवरणका होना भी उसके सावयव होनेसे नहीं किन्तु

बाह्यार्थभङ्गवादः २७१
परमाणुसिद्धयसिद्धिभ्यामेव मूर्तत्वादयो निरवकाशिताः।
आकाशव्यतिभेदादयस्त्वसम्भाविता एव ।
सर्वत्र चात्र हेतुदशायां प्रतिज्ञापदयोर्व्याघातः, कालात्य-
नैयायिकाभिमत परमाणुको भी सावयव सिद्ध करनेवाले मूर्तत्व
आदि हेतु भी परमाणुकी सिद्धि या असिद्धि दोनों ही स्थितियोंमे अनु-
पयुक्त हैं। अर्थात् "परमाणवः सावयवा, मूर्तत्वात्, रूपवत्त्वात्,
स्पर्शवत्त्वात्-घटादिवत्' इस अनुमानद्वारा परमाणुको भी सावयव
सिद्ध करनेका यही अभिप्राय है कि निरवयवात्मक परमाणु होता ही
नहीं है। किन्तु यदि परमाणु असिद्ध है, तो उक्त अनुमानका पक्ष ही
असिद्ध हो गया। अतः आश्रयासिद्धिरूप दोषसे ग्रस्त होनेके
कारण मूर्तत्वादि हेतु सावयवत्वके साधक नहीं हो सकते। और यदि
आश्रयासिद्धिदोषसे बचनेके लिये परमाणुको पक्षरूपमे सिद्ध माना
जाय तो लाघव तथा अनवस्थाप्रसङ्गरूप तर्कोंके आधारपर वह निरवयव
भी सिद्ध हो जाता है।
परमाणुके भीतर आकाशका सम्बन्ध मानते हुए परमाणुको सावयव
सिद्ध करना तो अत्यन्त असम्भव है। अर्थात् "परमाणुके भीतर
आकाश है? या नहीं? यदि है तो परमाणु सावयव सिद्ध हो
गया। यदि नहीं है तो आकाशकी व्यापकता खण्डित हो जाती है।"
यह आक्षेप तो बिलकुल असम्भव है। क्योंकि परमाणुके निरवयव
होनेसे उसमें अभ्यन्तर होता ही नहीं, अतः उसके भीतर आकाश कैसे
रह सकता है? इससे आकाशकी व्यापकतामे भी कोई क्षति नहीं आती
है। क्योंकि 'सर्वमूर्तसंयोगित्वं व्यापकत्वम्' इस लक्षणके अनुसार
सभी मूर्त द्रव्योंके साथ संयोग होनेके कारण आकाश व्यापक कहाता
है। परमाणुमें मध्यभाग नहीं होनेपर भी उसके साथ आकाशका
संयोग है ही।
एवं, पूर्वोक्त सभी अनुमानोंकी दशामें "परमाणुः सावयव" इस
प्रतिज्ञावाक्यान्तर्गत परमाणुपद और सावयवपदमे परस्पर विरोध हो
मूर्त होनेके कारण ही है। अतः उक्त हेतु परमाणुको सावयव सिद्ध
करनेमे सर्वथा असमर्थ हैं।

२७२ आत्मतत्त्वविवेके

यापदेशश्च । प्रसङ्गदशायामाश्रयासिद्धिर्व्याप्यसिद्धिश्च दृष्टा-
न्तासिद्धेः । अनवस्थालक्षणविपरीततर्कस्य तदुपष्टम्भकतया
त्रुटेरप्रमेयत्वप्रसङ्गस्य च विद्यमानत्वात् ।
न च प्रलयः परमाणोः, असत्त्वसाधकस्य प्रमाणस्याभा-
वात्, सावयवत्वापादकानां च हेतूनामनवस्थोत्थापकत्वा-
जाता है। क्योंकि यदि परमाणु है तो उसे सावयव कहना विरुद्ध होगा,
और सावयव हो तो उसे परमाणुरूपसे नहीं कहा जा सकता है। तथा
उक्त अनुमानोंमें कालात्ययापदेश (बाध) दोष भी है। क्योंकि पक्षके
रूपमे परमाणुको मानना आवश्यक होगा। अतः धर्मिग्राहक मानके
बलसे ही उसका निरवयवत्व भी सिद्ध ही है। इसलिये सावयवत्व सिद्ध
करनेवाला अनुमान बाधित है !
एवं प्रसङ्गदशामें आश्रयासिद्धि और व्याप्यसिद्धि भी होगी।
अर्थात् यह प्रसङ्ग (आपत्ति) दो कि "यदि परमाणु निरवयव हो तो
मूर्त नहीं होगा, अनेक परमाणुओंसे एक साथ सयुक्त नहीं हो सकेगा
तथा उसकी छाया नहीं हो सकेगी या आवरण नहीं कर सकेगा
इत्यादि' तो यहाँ परमाणुरूप आश्रयके नहीं माननेपर उक्त प्रकारके
प्रसङ्ग आश्रयासिद्धिदोषसे ग्रस्त हो जाते हैं। एवं दृष्टान्तके सिद्ध
न हो सकनेसे व्याप्तिकी भी असिद्धि है। अर्थात् विज्ञानवादीके
मतानुसार परमाणुकी असिद्धिके साथ साथ सभी बाह्य वस्तु भी असिद्ध
है, फिर सावयव वस्तुके रूपमें कोई अन्वयी दृष्टान्त तथा निरवयव
वस्तुके रूपमें कोई व्यतिरेकी दृष्टान्त क्या होगा ? और दृष्टान्त के
अभावमे व्याप्तिका ज्ञान कहाँ हो सकेगा ?
एवं अनवस्थालक्षण प्रतिकूल तर्कके सहारे त्रसरेणुमें भी अनन्त
अवयवकी सिद्धि हो जानेसे त्रसरेणु और मेरु पर्वत दोनों समान
परिमाणवाले हो जायेंगे तथा मेरुके समान त्रसरेणु भी अमेय अर्थात्
मापके बाहर हो जायेंगे।
यह भी नहीं कह सकते कि—अवयवधाराकी विश्रान्ति मेरुसर्षपके
साम्यप्रसङ्गरूप दोषके कारण, निरवधि भले ही न हो, किन्तु परमाणुमे
भी उसकी अन्तिम विश्रान्ति नहीं हो सकती है, तथा परमाणुका विनाश

बाह्यार्थभङ्गवादः २७३
दिति । तदन्य एवायं परमाणू रक्तबीजो यस्य भागा¹
युक्तिचामुण्डोदरमपि भित्त्वा निष्पतन्तीति ।
न च कल्पिताश्रयाः कल्पितप्रतिबन्धाश्च प्रसङ्गा भविष्य-
न्तीति युक्तम्, इ(स्वे)च्छाकल्पितेन व्यवहारेण सर्वविधिनिषेध-
ही अवयवधाराको अन्तिम अवधि है । इस प्रकार परमाणुके विनाशी
होनेसे भी नैयायिकोंका अभिमत नित्य परमाणु नहीं सिद्ध हो सकेगा—
कारण, परमाणुका विनाश सिद्ध करनेवाला कोई प्रमाण नहीं है । क्योंकि
ध्वंसके प्रति समवायिकारण और असमवायिकारणका नाश निमित्त होता
है । यहाँ परमाणुका कोई समवायिकारण ही नहीं होता, जिसके नाशसे
परमाणुका नाश हो जाय । समवायिकारण नहीं होनेसे तत्सम्बन्धरूप
असमवायिकारण भी सुतरां नहीं हो सकता । अतः असमवायिकारणके
नाशद्वारा भी परमाणुका नाश नहीं हो सकता । इसलिये नित्य परमाणु
के होनेमे कोई बाधा नहीं है ।
यदि कहो कि—मूर्तत्त्व आदि हेतुओंके द्वारा परमाणु सावयव सिद्ध
होगा तथा सावयव होनेके कारण परमाणुमे विनाशित्व सिद्ध हो
जायगा—तो ऐसा नहीं कह सकते । क्योंकि सावयवत्वको सिद्ध करने
वाले हेतु अनवस्थाके उत्थापक हो जाते हैं । अर्थात् मूर्तत्त्व आदि हेतु
अनवस्थितरूपसे परमाणुमे अनन्त अवयवकी धारा सिद्ध करेंगे न कि
परमाणुका विनाश । इस प्रकार यह एक विलक्षण ही परमाणुरूपी रक्त-
बीज है, जो तुम्हारी युक्तिरूपी चामुण्डाके उदरका भी भेदन करके पुनः
परमाणुरूपमे निकल पड़ता है ; अर्थात् चामुण्डादेवीके द्वारा रक्तबीज
नामक असुरके निगल लिये जानेपर भी पुनः नहीं पैदा हो सका । किन्तु
यह परमाणुरूपी रक्तबीज तो उससे बढ़कर है, जिसका खण्डन करनेके
लिये तुम्हारी युक्तियाँ जैसे-जैसे सावयवत्त्व सिद्ध करती हैं, वैसे-वैसे
उन युक्तियोंद्वारा सिद्ध किया हुआ अवयव ही परमाणु बन बैठता है ।
यहाँ यह कहना भी उचित नहीं है कि—असत्ख्यातिसे उपनीत
काल्पनिक परमाणु ही उक्त प्रसङ्गोंमें आश्रय होगा तथा काल्पनिक बाह्य
पदार्थ ही उक्त प्रसङ्गोंमें अन्वयी एवं व्यतिरेकी दृष्टान्त होंगे । इसलिये
१. भेदा इति २ पु० पा० ।

२७४ आत्मतत्त्वविवेके
व्यवहारविलोपे¹ प्रसङ्गात् । लोकव्यवस्थापेक्षणे तु तद्वि-
रोधेनोत्तरस्य निषेध (क) स्यात्मलाभाभावादित्यसकृदावे-
दितत्वात् ।
अन्यथा सर्वमेतद् बुद्ध्यापि समानम् । सापि हि षट्केन
युगपद्योगादिभिः सावयवा प्रसज्येत । तस्यामसिद्धास्त इति
चेन्न, अनुमानसिद्धत्वात् ।
तथाहि, बुद्धिः षट्केन युगपद्योगिनी मूर्त्तिमती च,
आश्रयासिद्धि या व्याप्त्यसिद्धि दोष नहीं आ सकता है—क्योंकि अपनी
इच्छाद्वारा कल्पित मनमाने अनुमानव्यवहारसे तो सभी विधि तथा
निषेधव्यवहारोंका लोप होने लग जायगा।
यदि कहो कि—विधिनिषेधव्यवहारका भी आधार लौकिक व्यवस्था
है, अतः वास्तविकता नहीं होनेपर भी लोकव्यवस्थासे नियन्त्रित होनेके
कारण विधि-निषेधव्यवहारोंमें कोई गड़बड़ी नहीं होगी—तब तो लौकिक
व्यवस्थासे विरुद्ध होनेके कारण परमाणु अवयवी आदि बाह्यवस्तुओंका
भी निषेध नहीं हो सकेगा, यह बात अनेक बार बता दी जा चुकी है।
अन्यथा अर्थात् लोकव्यवस्थाकी उपेक्षा करते हुए यदि बाह्यवस्तुओंका
निषेध करो तो उक्त सभी प्रसङ्ग तुम्हारी बुद्धि (विज्ञान) के बारेमे भी
समानरूपसे दिये जा सकते हैं। क्योंकि वह भी "षट्केन युगपद्-
योगात्" इत्यादि हेतुओंसे परमाणुके समान ही सावयव होने लगेगी।
यदि कहो कि—उक्त हेतु बुद्धिमे असिद्ध (स्वरूपासिद्ध) हैं—
तो ऐसा नहीं कह सकते। क्योंकि अनुमानद्वारा वे बुद्धिमे सिद्ध हैं।
जैसे "बुद्धि छः के साथ एक साथ सम्बद्ध है तथा मूर्त्तिमती भी है,
क्योंकि उसमे सत्ता है या वह व्यवहारका विषय है, जैसे, बोध्यपदार्थ"
इस प्रकारका अनुमान किया जा सकता है।
यदि कहो कि—बुद्धिरूप धर्मीका ग्रहण करानेवाला जो प्रमाण है,
वही बुद्धिकी सिद्धिके साथ साथ उसके षट्कयोगित्व और मूर्त्तिमत्त्वके
१. व्यवहारविलोपे इति ३ पुस्तके नास्ति ।

बाह्यार्थभङ्गवादः २७५
सत्त्वाद् व्यवहर्त्तव्यत्वाद् वा, बोधयदिति शक्यते । विपर्य्य-
स्यापि धर्मिग्राहकमRoot/man? मानसाधितत्वादनवकाशमिदमिति चेत्, एव-
मन्यत्रापि प्रतिसन्दधीथा इत्येषा दिक् ॥
अन्यस्तु चक्षुषी निमील्य निर्भयोभवितुमिच्छन्नाह—अस्तु
तर्हि बुद्धेरपि विलोप इति ।
अत्र तु किं वक्तव्यं यत्र हेत्वादि व्यवहारो नास्ति ।
अस्तु, परं सांवृत इति चेत् , भवेदेयं यदि संवृतिरपि परमार्थ-
अभावकी भी सिद्धि करा देगा । अतः बुद्धिमें षट्कसम्बन्ध और
मूर्त्तिमत्ताका यह अनुमान निरुपयोगी होगा—तो इसी प्रकार परमाणु और
अवयवीके बारेमे भी समझो । अर्थात् धर्मिग्राहक मानसे परमाणु
सिद्ध है । क्योंकि परमाणुरूप धर्मी न हो तो तुम सावयवत्वका अनुमान
किस पक्षमें कर सकोगे । इसी प्रकार परमाणुका निरवयवत्व भी लाघव
और अनवस्थाप्रसङ्गरूप तर्कके

२७६ आत्मतत्त्वविवेके

सती स्यात् । अन्यथा तु यथा न वास्तवस्तथा न सांवृतोऽपि ।
संवृतिरपि संवृतिसतीति चेत्, अस्यास्सत्त्वे न किञ्चिदधिक-
मुक्तम् । परसंवृतेस्तु परमार्थसत्त्वस्वीकारे सैव बुद्धिरपरिहे-
येति । सती च बाधकवती चेति संवृतिसती चेति चेत्, सत्येव
यदि तत् कथं बाधकम् ? तथा चेत्, कथं तदलीढस्य
सत्त्वमिति ?
दृश्यते तावदेव मिति चेत्, सत्त्वैकार्थसमवायिनो बाध-
कत्वमेव तर्हि हेयम् । बाधकैकार्थसमवायिनः सत्त्वमेव किं न


है—तो हेत्वादिव्यवहारका संवृतत्व भी तभी सम्भव है, जब कि
संवृति भी स्वयं परमार्थ सत् हो। ऐसा नहीं होनेपर हेत्वादि व्यवहार
जैसे वास्तव नहीं है, वैसे संवृत भी नहीं हो सकेगा। यदि कहो कि—
संवृति भी परमार्थ सत् न होकर संवृत सत् ही है—तो यह दूसरी
संवृति भी यदि सत् हो तो उसीसे शून्यवाद खण्डित हो गया। इस
दूसरी संवृत्तिके भी असत् होनेपर तो कोई नयी बात नहीं कही गयी।
अर्थात् हेत्वादिव्यवहारके समान संवृत्तिका भी संवृतत्व नहीं सिद्ध हो
सकेगा। अन्तिम संवृत्तिको यदि परमार्थसत् स्वीकार करो तो उसी
(संवृत्तिरूप) बुद्धिके पारमार्थिक होनेसे सर्वशून्यत्व फिर भी नहीं
सिद्ध हो सका।
यदि कहो कि—अन्तिम संवृति भी सत् है, किन्तु बाधकयुक्त होनेसे
बाधित है, तथा परमार्थ सत् न होकर संवृत सत् है—तो यदि वह
सत् है तो उसका बाधक कैसे होगा ? क्योंकि सत् अबाध्य होता
है। यदि उसका बाधक हो तो बाधकाक्रान्त होनेके कारण वह सत्
कैसे होगी ?
यदि कहो कि—सत्त्व और बाधक दोनों ही साथ साथ देखे जाते
हैं, इसलिये दोनोंमें एक भी निश्चयात्मक नहीं हो सकता। अर्थात्
दोनों ही मेरे मतानुसार सांवृतिक (काल्पनिक) हैं—तो सत्त्वके साथ
रहनेके कारण उसका बाधकत्व ही छोड़ देना पड़ेगा। अर्थात् वह
बाधक ही नहीं होगा जो सत्त्वके साथ रहे। यदि कहो कि—बाधकके

हीयत इति चेत्, न बाधकस्यापि त्यागप्रसङ्गात् । उभमप्य-
वर्जनीयमेव तर्हि, एवमेतत् । मिथो विरोधस्तु हेयः । न हि
विरुद्धयोरेकार्थसमवायस्तथाभूतयोर्वा विरोधः शक्य उपपाद-
यितुमृते स्वसमयात् । न च विचारावसरे स्वसमयावतार
इति । यथा यथा च बुद्धिनिवारणाय यत्नस्तथा तथोज्ज्वलः
प्रकाशः, तन्निवारणमपि बोद्धव्यमेवेति । तदेतदायातम्, प्रदी-
साथ रहनेके कारण सत्त्वका ही त्याग क्यों न कर दिया जाय—तो
ऐसा नहीं कह सकते । क्योंकि शून्यवादके अनुसार सबकी सत्ताका
त्याग कर देनेपर बाधकका भी त्याग कर देना पड़ेगा । ऐसी स्थितिमे
बाधकके नहीं रहनेसे सर्वशून्यत्व कैसे सिद्ध हो सकेगा ?
तब यह कहना कि सत्त्व और बाधक दोनोंमे किसीका परित्याग
न किया जाय, बल्कि दोनों ही मान लिये जाँय—तो ऐसा हो, किन्तु
इन दोनोंमें पारस्परिक विरोधका मानना छोड देना पड़ेगा । क्योंकि
परस्पर विरुद्धोंकी एकत्र स्थिति युक्तिद्वारा सिद्ध नहीं की जा सकती,
ऐसे ही एकत्र रहनेवालोंमें परस्पर विरोध भी युक्ति-सह्य नहीं हो
सकता, बिना इसके कि अपनी परिभाषाका आश्रय लिया जाय । अर्थात्
उक्त बात बौद्ध अपनी मनगढन्त परिभाषाके बलसे ही मान सकता है,
युक्तिद्वारा सिद्ध नहीं कर सकता । किन्तु यह भी ध्यान रखना है
कि प्रतिवादीके साथ विचारके अवसरपर मनगढन्त परिभाषा काम नहीं
देती है । इस प्रकार शून्यवादका आश्रय लेकर जैसे-जैसे बुद्धिका भी
लोपकर देनेके लिये यत्न करते हो, वैसे-वैसे और उज्ज्वल प्रकाश होता
जाता है । अर्थात् बुद्धिकी सिद्धि होती ही जाती है । क्योंकि
बुद्धिनिराकरण भी बाधकज्ञानाधीन है । इसलिये बाधकज्ञानकी सत्ता
स्वीकार करनी पड़ेगी । अथवा बुद्धिनिराकरणको भी असत् होनेसे
ज्ञानरूप ही मानोगे । अतः बाध्य होकर ज्ञानकी सत्ता माननी
ही पड़ेगी ।
इस प्रकार आपका बुद्धिविलोपका प्रयास ऐसा ही हुआ, जैसे
कोई दूसरे प्रदीपके द्वारा पूर्वप्रदीपको बुझाकर अन्धकार लानेकी चेष्टा
करे । वहाँ जैसे-जैसे पूर्वप्रकाशको नष्टकर देनेके विचारसे दूसरा

२७८ आत्मतत्त्वविवेके
पान्तरेण प्रदीपं निर्वाप्य तिमिरापादनमिति ।
एतेन हेतुफलभावानुपपत्तेः सर्वविलोपि इति निरस्तम् ।
तन्निराकरणप्रयासस्य साफल्यवैकल्याभ्यां तन्निराकरणानुप-
पत्तः, सत्कार्यदूषणस्येष्टत्वात्, असत्कार्यदूषणस्य च प्रत्यक्षा-
दूसरा प्रदीप लाता जायगा, वैसे-वैसे और उज्ज्वल प्रकाश होता
जायगा, अन्धकार लाना तो दूर रहा । यही स्थिति बुद्धिनिराकरण-
की भी है ।
इस बुद्धिनिराकरणकी व्यवस्थाके अनुसार यह कथन भी खण्डित
हो गया कि—हेतुफलभाव (कार्यकारणभाव) के अनुपपन्न होनेसे सर्व-
विलोप (सर्वशून्यत्व) सिद्ध हो जायगा । अर्थात् कार्यकारणभाव
यदि प्रामाणिक हो तो अवयविरूप कार्य तथा उसके मूलकारणभूत
परमाणुकी सिद्धि हो सके । किन्तु कार्यकारणभाव ही अयुक्त है ।
इस लिये अवयवी तथा परमाणु आदिकी सत्ता तथा कारणके अधीन
होनेवाली बुद्धिकी भी सत्ता काल्पनिक ही होगी । इस प्रकार सर्व-
विलोप सुतरा सिद्ध है—क्योंकि आपका हेतुफलभावनिराकरणका प्रयास
सफल है या निष्फल है ? यदि सफल है तो इससे हेतुफलभाव सिद्ध
हो गया । यदि आपका उक्त प्रयास निष्फल है तो निष्फल होनेसे ही
वह हेतुफलभावका निराकरण नहीं कर सकेगा ।
कार्यकारणभावके दूषणसे यदि आपका अभिप्राय यह हो कि—
घटादिकार्य सत् है, इसीलिये उसकी उत्पत्ति नहीं हो सकती—तो यह
मुझे इष्ट ही है । क्योंकि सत्कार्यकी उत्पत्ति मैं भी नहीं मानता ।
यदि आपका यह अभिप्राय हो कि—असत् कार्यकी उत्पत्ति नहीं हो
सकती—तो यह कथन प्रत्यक्षबाधित है । क्योंकि घटोत्पत्तिके पूर्व
घटकी उपलब्धि किसे होती है ? अर्थात् उत्पत्तिके पूर्व घट असत् ही
रहता है और उत्पन्न होकर सत् बनता है ।
एव, “घटो नोत्पद्यतेऽसत्त्वात्” इस दूषणका प्रतिपादन तथा तुम्हारे
द्वारा किया जानेवाला कार्यकारणभावनिराकरणका प्रतिपादन यदि पूर्वमें
असत् होकर बादमें उत्पन्न हुआ है तो “असत्की उत्पत्ति नहीं हो

बाह्यार्थभङ्गवादः [२७९]

धितत्वात्, तत्प्रतिपादनस्यासत एवोत्पत्ताद्यनैकान्तिकत्वात्,
सत्त्वे वा प्रयास वै¹फल्यादिति ।
स्यादेतत्, मा भूवन्नेतानि दूषणान्यवयविनि², अनुपलं-
म्भस्तु स्यात्, न हि परमाणुसञ्चयादपरं किञ्चिदुपलभ्यत इति
चेत्, बैलक्ष्यविटम्बिकेयम्³, स्थूलैकानुभवस्य सर्वजनसिद्ध-
त्वात् ।
विकल्पमात्रं तदिति चेन्न, स्पष्टप्रतिभासत्वात् । औपा-
धिकमस्य स्पष्टत्वमिति चेत्, तथाभूतानुभवमन्तरेणोपाधेरप्य-

सकती है" यह तुम्हारा नियम यहीं व्यभिचरित हो गया । यदि तो
उक्तदूषण तथा हेतुफलभावनिराकरणका प्रतिपादन भी पूर्वसे ही सत् है
तो इस समय प्रतिपादनका तुम्हारा प्रयास व्यर्थ ही है ।


अवयवीके सम्बन्धमें अनुपलम्भका निराकरण ।

**शङ्का—**अस्तु, अवयवीका खण्डन करनेके लिये दिये गये दूषण भले
ही न हों, किन्तु अनुपलम्भ तो दूषण हो सकता है । क्योंकि परमाणु-
समूहसे भिन्न अवयवी नामकी कोई वस्तु उपलब्ध नहीं होती है ।
**समाधान—**उक्त कथन भी युक्तिके अभावमें पराजयसे उत्पन्न
लज्जाका ही विजृम्भण है । क्योंकि स्थूलात्मक एक वस्तुका अनुभव
सर्वजनसिद्ध है । अर्थात् "इदं स्थूलम्” इस प्रत्यक्षसे ही अवयवीकी
उपलब्धि सबको होती है । क्योंकि घटादिको अवयवी न मानकर
परमाणुका पुञ्ज माना जाय तो परमाणुओंके अनेक होनेसे “एकम्”
तथा अणुरूप होनेसे ‘स्थूलम्” ये दोनों ही व्यवहार नहीं हो सकते ।
अतः इस प्रत्यक्ष व्यवहारसे ही अवयवी की उपलब्धि माननी होगी ।
यदि कहो कि-“एक स्थूलम्” यह प्रतीति अनुभवरूप (निर्विकल्पक)
नहीं है, किन्तु सविकल्पात्मक है, अतः प्रमाण नहीं है । क्योंकि
बौद्धनयानुसार निर्विकल्पात्मक ज्ञान ही अनुभव होता है और


१. वैयर्थ्यादिति ३ पु० पा० २. बाधकान्यवयविनि इति १ पु० पा०
३. विजृम्भिकेयम् इति १ पु० पा०

२८० आत्मतत्त्वविवेके
भावात् । अन्यथा नीलादिविकल्पानामपि तथैव स्पष्टत्वोप-
पत्तौ सर्वप्रत्यक्षोच्छेदप्रसङ्गात्, गृहीतनिश्चित एवार्थे प्रत्यक्ष-
˚प्रामाण्यात्, निश्चयोपप्लवे तस्याप्युपप्लवादिति ।
न च परमाणव एव स्थूला१, तद्व्याघातात् । न च
प्रमाण होता है—तो ऐसा नहीं कह सकते । क्योंकि उक्त प्रतीति
साक्षात्कारात्मक है, अतः अवश्य अनुभवरूप होगी और प्रमाण होगी ।
यदि कहो कि—उक्त प्रतीति स्वयं साक्षात्कारात्मक नहीं है किन्तु
उपाधिकृत उसकी साक्षात्कारात्मकता है अतः वह प्रमाण नहीं हो
सकती—तो यहाँ उस प्रतीतिके समानाकार निर्विकल्पात्मक अनुभवके
सिवाय दूसरी उपाधि भी नहीं हो सकती है । अर्थात् “एक स्थूलम्’
इस सविकल्पक ज्ञानके साक्षात्कारात्मक होनेमे उसका मूलभूत समाना-
कार निर्विकल्पक अनुभव ही उपाधि है । ऐसी अवस्थामे यदि उक्त
सविकल्पक प्रतीतिको अवयवीकी सिद्धिमें प्रमाण न भी मानो तो भी
उपाधिभूत उस निर्विकल्पक अनुभवसे ही एक स्थूल अवयवीकी सिद्धि
हो जायगी । अन्यथा नीलादिप्रतीतियोँकी भी साक्षात्कारात्मकता इसी
प्रकार उपाधिकृत हो जायगी और वे प्रमाण न हो सकेंगी । इस प्रकार
सभी प्रत्यक्षोंकी प्रामाणिकता उच्छिन्न हो जायगी और प्रत्यक्षके प्रति
लोगोंकी आस्था ही उठ जायगी ।
एवं, निर्विकल्पकद्वारा गृहीत तथा सविकल्पकद्वारा निश्चित किये
गये विषयमे ही प्रत्यक्षकी प्रमाणता है । अतः सविकल्पकके अप्रामाणिक
होनेपर निर्विकल्पक भी आस्थाके योग्य नहीं रह सकेगा । क्योंकि
निर्विकल्पकज्ञानके अतीन्द्रिय होनेसे सविकल्पक ज्ञान ही उसके प्रामाण्य
का तथा उसकी नियत विषयताका उपपादक है ।
यह नहीं कह सकते कि—स्थूलताप्रतीतिके विषय परमाणु ही हैं न
कि कोई अवयवी—क्योंकि परमाणुको यदि स्थूल माना जाय तो उसका
परमाणुत्व ही खण्डित हो जायगा । अर्थात् वह परमाणु (परम = अणु)
नहीं कहा जा सकेगा ।
१. प्रत्यक्षस्य इति १ पु० पा०

तत्समुदायस्तथा, तस्य समुदितस्थानस्य त्वयाऽनभ्युपगमात्,
अभ्युपगमे वाऽवयविना किमपराद्धम् । न च समुदिता एव
तथा प्रतिभासितुमर्हन्ति, तेषां १ प्रत्येकमस्थूलत्वात् । न च
नानादिग्देशव्यापितैव स्थौल्यम्, परमाणुषु प्रत्येकमसम्भ-
वात् । न च नानात्वैकार्थसमवायिन्येव सा स्थौल्यमिति
साम्प्रतम्, स्थूल एक इति प्रत्ययनियमात् ।
यह भी नहीं हो सकता कि—परमाणुओंके समुदायमें ही स्थूलताका
व्यवहार होता है, क्योंकि समुदित परमाणु ही हैं स्थान (आश्रय)
जिसका, ऐसे समुदायको तुम मानते ही नहीं हो। यदि मानो तो
अवयवीने क्या अपराध किया है कि वैसे ही अनेक परमाणुरूप
अवयवोंमें आश्रित उसे (अवयवीको) नहीं मानते। अर्थात् उक्त
प्रकारका समुदाय ही तो अवयवी है।
यह नहीं कह सकते कि—समुदित परमाणु ही स्थूलरूपसे भासित
होते हैं—क्योंकि वे प्रत्येक परमाणु अस्थूल हैं। वहा यह नहीं कह
सकते कि—स्थूलता कोई परिमाणविशेष नहीं है, जो अवयवीमें या
समुदायमे रहता हो, किन्तु नानादिग्देशमे व्याप्त रहना ही स्थूलता है।
अर्थात् नाना दिग्देशमे सम्बद्ध परमाणुओंमे भी स्थूलताका व्यवहार हो
सकता है—क्योंकि परमाणुओंमे कोई भी परमाणु ऐसा नहीं है, जो नाना
दिग्देशमे व्याप्त हो सके। यह भी कहना युक्त नहीं है कि—प्रत्येक
परमाणुके नाना दिग्देशव्यापी न हो सकनेपर भी परस्परमे सटकर अव-
स्थित नाना परमाणु तो नानादिग्देशव्यापी हो ही सकते हैं। अर्थात् उक्त
रूपमे अवस्थित नाना परमाणुओंके लिये ही स्थूलता की प्रतीति होती है—
क्योंकि “एक स्थूल” यही प्रतीति होती है। अर्थात् उक्तरूपमें अवस्थित
नाना परमाणुओंमे स्थूलता मानो तो उसे “एकः” कहना असङ्गत होगा।
तात्पर्य यह है कि एक परमाणुके लिये स्थूलताका व्यवहार असङ्गत होगा
तथा अनेक परमाणुके लिये एकताका व्यवहार असङ्गत होगा। अत
अनेक अवयवोंसे उत्पन्न एक अवयवी मानना आवश्यक है, जिसके लिये
“एक स्थूलः” ऐसा लोकमें व्यवहार हुआ करता है।
१. तेषामस्थूलत्वादिति १ पु० पा०

२८२ आत्मतत्त्वविवेके
न च भागेष्वेव रोपितेनैकत्वेनेदमुपपत्तिमत्, तदसंभ-
वात्। न हि करचरणचिबुकनासिकादिपरमाणूनामैक्यं
कश्चित् क्वचि¹दारोपयति। न च² तेषु भेदेन प्रथमानेषु न
स्थूलप्रत्ययः। न च तत्वे स्फुरत्येव³ तद्विपरीततत्वसमा-
रोपसम्भवः।
अपि चैवमेकपरमाण्वात्मना परमाणुकोटिरप्यारोपिता
परमाणुमात्रतयैव परिस्फुरेत्, न स्थूलतया !
यह भी नहीं कह सकते कि—भागी ( अवयवी ) को स्वीकृत नहीं
करनेपर भी भागों ( अवयवों ) में ही एकत्वका आरोप होनेसे 'एक"
प्रतीति बन सकती है—क्योंकि वैसा आरोप असम्भव है। अर्थात्
परस्पर भिन्नरूपसे प्रतीत होने वाले अवयवोंमें एकत्वारोप कैसे होगा ?
क्योंकि परस्पर भिन्न हाथ, पैर, चिबुक ( ओष्ठके नीचेका भाग ) और
नासिका आदिके परमाणुओंमें कोई भी कभी एकत्वका आरोप नहीं
करता है। फिर भी ऐसा नहीं होता कि परस्पर भिन्नरूपसे भासित
होनेवाले उन कर चरणादिकोंमे एकत्वारोप नहीं होनेके कारण स्थू-
लत्वकी प्रतीति न होती हो। और यह भी सम्भव नहीं है कि कर-
चरणादिकोंमें अनेकत्वके स्फुरणकालमें ही उसके विपरीत एकत्वका
आरोप हो सके।
एव, एक परमाणुके रूपमें यदि करोड़ों भी परमाणु आरोपित हो तो
वह परमाणुमात्ररूपसे ही स्फुरित होगा न कि स्थूलरूपसे। अर्थात् दस
बीस परमाणुको कौन कहे करोड़ों परमाणुओंमें भी यदि एकत्वका आरोप
होगा तो अन्तत वह परमाणु ही रहेगा स्थूल कैसे हो जायगा ? तात्पर्य
यह है कि परमाणु समुदायमे एकत्वारोप होनेसे 'एक" यह प्रतीति
भले ही बन जाय किन्तु परमाणु ( परम + अणु ) में "स्थूल" यह प्रतीति
कैसे हो सकेगी ?
१ कश्चिदारोपयेत् इति १ पु० पा०
२ न च तेष्वभेदेन प्रथमानेषु स्थूलप्रत्यय इति २ पु० पा०
३ परिस्फुरत्येव इति १ पु० पा०

बाह्यार्थभङ्गवाद २८३
न च नानादिग्देशव्यापित्वस्यैव महिमेति साम्प्रतम्,
विरोधात् । यदि हि नानादिक्काः परमाणवो देशतयाऽवभासेरन्
नैकतया देशितया चारोप्येरन् । तथा च कस्य नानादिग्दे-
शव्यापिता ? देशिनोऽपरिस्फूर्त्तेः ।
अथ तथात्वेनारोप्येरन्, न नानात्वेन देशत्वेन वाऽवभा-
सेरन्, तथा च कस्य नानादिग्देशव्यापिता ? देशिनोऽ-
यह भी कहना समुचित नहीं है कि—परमाणु-समूहके नाना
दिग्देशमे व्याप्त होनेकी ही यह महिमा है कि वह परमाणुरूपमें न
भासित होकर एक स्थूलरूपमें भासित होने लगता है—क्योंकि नाना
दिग्देशव्यापित्व और स्थूलत्वमे भी परस्पर विरोध ही है । कारण,
आधारभूत दिग्देश भी आपके मतानुसार परमाणुसमूह ही है । ऐसी
परिस्थितिमें आधारभूत वे नाना दिग्देशात्मक परमाणु यदि अपने
नानात्वके साथ देशरूपमें भासित हों तो उनमे एकत्व और स्थूलात्मक
देशित्वका आरोप हो नहीं सकता । तथा वहाँ देशीके रूपमे अर्थात्
उस नाना दिग्देशरूप आधारमे व्याप्त रहनेवाले आधेयके रूपमे किसी
अन्यका भान होता नहीं है । इसलिए नानादिग्देशव्यापित्वकी प्रतीति
किसमे होगी ?
यदि आधारभूत नानादिग्देशात्मक परमाणुओंमे ही एकत्व और
स्थूलात्मक देशित्व ( आधेयत्व ) का आरोप हो तो भी नानादिग्देशव्या
पित्व किसमे गृहीत हो सकेगा ? क्योंकि वहाँ नानादेशरूपमे किसीका
भान ही नहीं होता है । कारण, देश तो देशीके रूपमें भासित हो
रहा है ।※ इसलिए परमाणुसमुदायमे एकत्वारोप करनेपर भी उसमें
१. देशानामपरि० इति २ पु० पा०
※ यहाँ घटादि परमाणुको देशी और भूतलादि परमाणुको देश नहीं कह
सकते, क्योंकि भूतलादिमे भी तो एकत्व और स्थूलत्वकी प्रतीति घटके
समान ही होती है । अत उसके लिए पृथक् देश देशीकी कल्पना
आवश्यक हो जायगी । यदि उक्त दोषके कारण नानादिग्देशव्यापित्वको
एक परिमाणविशेष मानो तो यह परिमाणविशेष एक परमाणुमें नही
रह सकता । अत उसका आश्रयभूत अवयवी सिद्ध ही हो गया ।

२८४ आत्मतत्त्वविवेके
परिस्फूर्त्तेः। तस्मादेकत्वारोपे परमाणुमात्रा१वभास एव
स्यादिति ।
एवं तर्ह्यनारब्धद्रव्यराशिषु का वार्तेति चेत्, न तावद्देश-
व्याप्ति२ साम्येन तावत्परिमाणद्रव्यत्वा३रोपः। न चेहापि
तथा स्यात्, अन्यत्राप्यसिद्धेः। न चासन्नेवैकः स्थूलः परि-
स्फुरति, बाधकानामपास्तत्वात् ।
एतेन प्रतिभासधर्मोऽपि निरस्तः। सोऽपि ह्यसन् बौद्धो
परमाणुमात्रत्वका ही भान हो सकेगा न कि स्थूलत्वका। अर्थात् बिना
अवयवी माने “एक स्थूल यह प्रतीति असम्भव है।
यहाँ यह प्रश्न उठ सकता है कि—जहाँ किसी अवयवीका आरम्भ
नहीं होता, ऐसी धान्यादि राशियोंमे 'एको महान् धान्यराशि' ऐसी
एकत्व और स्थूलत्वकी प्रतीति कैसे होती है?—किन्तु ऐसा प्रश्न नहीं
कर सकते। क्योंकि कोई अवयवी द्रव्य जितनी जगह घेरता है, उतनी
ही जगहमें व्याप्त होनेके कारण उतने ही परिमाणवाले द्रव्यका यहाँ
आरोप होता है। इसलिए वहाँ वास्तविक अवयवीके न होनेपर भी
“एक स्थूलो राशि' यह आरोपात्मक प्रतीति होती है, न कि वास्तविक।
यह नहीं कह सकते कि—यहाँ भी अर्थात् परमाणु समूहमे भी
आरोपात्मक ही “एक स्थूल" प्रतीति हो जायगी—क्योंकि आरोपके
लिए आरोप्य वस्तुकी कहीं अन्यत्र प्रसिद्धि होनी चाहिये। तुम्हारे
मतमें तो कहीं भी स्थूल अवयवी प्रसिद्ध ही नहीं है। यह भी नहीं
कह सकते कि—असत्ख्यातिके अनुसार असत् ही एकत्व और स्थूलत्व
भासित होता है—क्योंकि अवयवीके सत् होनेमे जितने भी बाधक दिये
जा सकते हैं, उन सभीका निराकरण पूर्वमें किया जा चुका है। साथ
ही असत् ख्यातिवाद भी खण्डित हो चुका है।
अवयवीके बारेमे बाधकोंका निराकरण कर दिये जानेके कारण यह

१ परमाणुमात्रत्वावभास इति २ पु० पा०
२ तावद्देशव्यापित्वसाम्येन इति २ पु० पा०
३ द्रव्यत्वारोपः इति २ पु० पा०

बाह्यार्थभङ्गवाद २८५
वास्तवो चेति त्रयीं गतिं नातिवर्तत इति। अतीन्द्रियाश्च
परमाणवः कथं मिलिता अपि दृश्येरन् ? अतीन्द्रियसमूहस्या-
प्यतीन्द्रियत्वात् । विशिष्टोत्पादादैन्द्रियकत्वमिति चेत्, किम-
द्यपि स्वप्ने हस्तं प्रसारयसि ।
अस्तु चैवम्, तथापि क्षणभेदाज्जातिभेदो निराकृतः,
मान्यता भी खण्डित हो जाती है कि—ज्ञानका ही धर्म एकत्व और
स्थूलत्व है । अर्थात् ज्ञान ही स्थूलरूपसे भासित होता है, अवयवी
नहीं। तात्पर्य यह है कि स्थूलत्वादि ज्ञानका ही एक आकारविशेष
है—क्योंकि वह आकार भी असत् है ? या बौद्ध है ? अथवा वास्तव
है ? इन तीनके सिवाय अन्य गति नहीं हो सकता। यदि असत् हो
तो उसकी प्रतीति नहीं हो सकेगी। यदि वह भी बौद्ध अर्थात् बुद्धि-
धर्म हो तो अनवस्थादोष आ जाता है, यदि वास्तव हो तो आकारके
वास्तव होनेसे उसका विषय स्थूलत्व भी अपने आप वास्तव सिद्ध हो
जायगा । और स्थूलत्वके वास्तव होनेसे अवयवी भी अनायास सिद्ध
हो जायगा ।
एव, जब कि प्रत्येक परमाणु अतीन्द्रिय है, तब वे मिलितरूपमे भी
कैसे दिखाई पड़ेंगे ? क्योंकि अतीन्द्रियका समूह भी अतीन्द्रिय ही
होगा। यदि कहो कि—समुदित अवस्थामे वे इन्द्रिय द्वारा प्रत्यक्ष होने
योग्य पैदा होते है, इसलिए उनका प्रत्यक्ष होता है—तो क्यों कभी भी
स्वप्नमें हाथ फैला रहे हो । अर्थात् अतीन्द्रिय परमाणुओंसे ऐन्द्रियक
परमाणु समूह तभी पैदा हो सकता है, यदि पदार्थ क्षणिक हों। किन्तु
क्षणिकवाद तो खण्डित हो चुका है। अतः ऐसा कहना सपनेमे मिथ्या
द्रव्य लेनेके लिए हाथ फैलानेके समान है।
अथवा क्षणिकत्व रहे, फिर भी वह परमाणुसमूह अग्रिम क्षणमे
प्रत्यक्ष होनेके योग्य कुर्वद्रूपत्व नामक जातिविशेषसे विशिष्ट होकर पैदा
होगा—ऐसा नहीं हो सकता है। क्योंकि जातिसाङ्कर्यदोषसे कुर्वद्रूपत्व
जातिका पूर्वमें निराकरण हो चुका है। यदि तो उक्त (कुर्वद्रूपत्व)
जातिविशिष्ट पैदा न होकर अभिन्नरूपसे पैदा हो, तो भी वही पैदा हो
अथवा उसके सदृश पैदा हो, इससे तत्त्वदृष्टिसे कोई अन्तर नहीं है।

२८६ आत्मतत्त्वविवेके
जातिसंकरप्रसङ्गात् । तदभेदेन१ तूत्पादेऽपि तद्वा तादृग्वेति
तत्त्वदृशा न कश्चिद् विशेषः ।
भवतु वा जातिविशेषोऽपि, तथापि स्थूलतमेवैन्द्रियकत्व
प्रति प्रयोजकं मन्तव्यम्२ । अन्यथा स्थूलतामनाप्नुवन्नेको
ऽपि परमाणुः कदापि तथोत्पन्नः प्रत्यक्षतामियात् । नियमेन
तु तद्विपरीतस्य प्रत्यक्षता तथाविधस्या३प्रत्यक्षतायामेव
विश्राम्यति, अन्वयव्यतिरेक४फलत्वाद्धेतुफलभावस्य ।
न च सञ्चिता अपि स्थूलतयोत्पन्नाः । न च बहुत्वमेव
अर्थात् अतीन्द्रिय परमाणुसमूहसे पुन अग्रिम क्षणमें वही पैदा हो तो
वह अतीन्द्रिय ही रहेगा । अथवा यदि उससे उसीके समान पैदा होता
हो तो भी अतीन्द्रिय ही रहेगा, कोई अन्तर नहीं आ सकता है ।
अथवा कुर्वद्रूपत्वनामक जातिविशेष भी भले ही हो, फिर भी
ऐन्द्रियक (प्रत्यक्ष) होनेके लिये स्थूलत्व ही प्रयोजक है । नहीं तो
स्थूलता (महत्त्व) को नहीं प्राप्त किया हुआ एक परमाणु भी कदाचित्
कुर्वद्रूपत्वजातिसे विशिष्ट पैदा हुआ प्रत्यक्ष हो जाय । नियमपूर्वक
परमाणु अवस्थासे विपरीत स्थूलावस्थामे प्रत्यक्ष होना इसी निष्कर्षपर
पहुँचाता है कि परमाणु अवस्थामें कथमपि प्रत्यक्ष नहीं हो सकता है ।
क्योंकि कहीं भी कार्यकारणभावका ज्ञान अन्वय व्यतिरेकके द्वारा ही
होता है । अर्थात् जहाँ स्थूलता है, वहाँ प्रत्यक्षत्व है—यह अन्वय
हुआ । तथा जहाँ स्थूलता नहीं है वहाँ प्रत्यक्षत्व भी नहीं है—यह
व्यतिरेक हुआ । इससे सिद्ध होता है कि प्रत्यक्षत्वके प्रति स्थूलत्व ही
कारण है । एकत्र सञ्चित होनेपर भी वे परमाणु स्थूलरूपमें तो उत्पन्न
नहीं हुए, जिससे कि उनका प्रत्यक्ष हो सके ।
यह भी नहीं कह सकते कि—परमाणुओंका बहुत होना ही स्थूलता
१ तदभेदेऽपि तत्त्वदृशा न कश्चिद् विशेष इति २ पु० पा०
२ प्रयोजकमास्थेयम् इति १ पु० पा०
३ तथाविधस्य प्रत्यक्षता(यां)म् इति १ पु० पा०
४ अन्वयव्यतिरेकगम्यत्वाद्धेतुफलभावस्य इति १ पु० पा०

बाह्यार्थभङ्गवादः २८७
स्थौल्यं तद्विपर्यय एव सूक्ष्मता, विततदेशानामपि प्रत्यक्षत्व-
प्रसङ्गात् । नैरन्तर्यमपि विवक्षितमिति चेन्न, तस्य प्रकृतेऽप्य-
संभवात्, रूपपरमाणूनां रसादिपरमाणुभिरन्तरितत्वात् । न
चारोप्येत नैरन्तर्यम्, इतरेतराश्रयप्रसङ्गात्, नैरन्तर्यारोपे तेषां
स्थूलानां ग्रहणं तद्ग्रहणे च सति नैरन्तर्यारोप इति ।
तस्मादैन्द्रियकत्वे स्थूलतायाः प्रयोजकत्वात्, अप्रयोज-
कत्वे विततदेशानामपि प्रत्यक्षत्वप्रसङ्गात्, तेषां च प्रत्येक-
मस्थूलत्वादतीन्द्रिया एव परमाणवः । तथा च सर्वाग्रहणमव-
यव्यसिद्धेरिति ।
है और बहुत्वका विपर्यय ही सूक्ष्मता है—क्योंकि तब छिटपुट जगहों-
में फैले हुए भी परमाणुओंका प्रत्यक्ष होने लगेगा। यदि कहो कि—
प्रत्यक्षके लिये परमाणुओंका नैरन्तर्य भी (बिना व्यवधानके परस्पर
सटे रहना भी) अपेक्षित है—तो ऐसा नहीं कह सकते। क्योंकि
प्रकृतमें वैसा होना भी असम्भव है। कारण, रूपके परमाणु अवश्य
ही रसादिके परमाणुओंसे अन्तरित (व्यवहित) होंगे। एवं उनमें
नैरन्तर्यका आरोप भी नहीं हो सकता है। क्योंकि तब अन्योन्याश्रय-
दोषका प्रसङ्ग हो जायगा। जैसे—नैरन्तर्यका आरोप हो तो उनमें
स्थूलताका ग्रहण हो और स्थूलताका ग्रहण होनेपर ही नैरन्तर्यका आरोप
हो सकेगा।
इसलिये ऐन्द्रियक होनेमें स्थूलता प्रयोजक है। यदि स्थूलता
प्रयोजक न हो तो छिटफुट जगहोंमें फैले हुये भी परमाणुओंका प्रत्यक्ष
होने लगेगा। वे प्रत्येक परमाणु अस्थूल हैं, इसलिये वे अतीन्द्रिय ही
हैं। इसी बातको परमर्षि गौतमने न्यायदर्शनके "सर्वाग्रहणम् अव-
यव्यसिद्धेः" इस सूत्रसे दृढ किया है। इस सूत्रका अभिप्राय यह है
कि—यदि अवयवी न माना जाय तो संसारकी सभी वस्तु अप्रत्यक्ष हो
जायगी और जगत्में आन्ध्य फैल जायगा।

३८८ आत्मतत्त्वविवेके
अस्तु तर्हि क्षणमात्रस्थायी स्थूलोऽर्थ इति चेन्न, भाग-
भागिनोर्युगपदुपलम्भबाधितत्वात्, घटपटादिभङ्गे तन्तुकपा-
लादीनामुत्पाद समानोपादानतया सप्रतिघत्वव्याघाताच्चेति ।
सोऽयमधिकरणसिद्धान्तन्यायेन स्थूलत्वसिद्धौ क्षण-
भङ्गभङ्गः ।
यदि कहो कि—प्रत्यक्षत्वकी उपपत्तिके लिये स्थूल वस्तु रहे किन्तु
यह भी क्षणिक ही होगी—तो ऐसा नहीं कह सकते । क्योंकि अवयव
और अवयवी दोनोंकी एककालमे उपलब्धि होनेसे क्षणिकत्वका बाध
हो जाता है । अर्थात् जिस कालमें स्थूल अवयवीका प्रत्यक्ष होगा,
उस काल तक उसका अवयव भी साथ साथ विद्यमान रहेगा, अतः दो
क्षणपर्यन्त उस अवयवके अनुवर्तमान रहनेके कारण क्षणिकवाद वहीं
खण्डित हो गया । एव उत्पत्तिके अग्रिम क्षणमे ही जो घटपटादि नष्ट
हो गया उसका उपादान कारण तन्तु और कपालादि है । तथा वही
तन्तुकपालादि घटपटादिकी भङ्गावस्था मे उत्पन्न तन्तुकपालादिका भी
उपादानकारण है, क्योंकि तुम्हारे मतमे विसदृश सन्तान और सदृश
सन्तान दोनों ही मान्य हैं। ऐसी स्थितिमें एक ही तन्तुकपालादिमाल
घटपटादिका और भङ्गावस्था में उत्पन्न होनेवाली तन्तुकपालादिमालका
भी उपादानकारण होगी, किन्तु यह अनुचित है । क्योंकि समानदेशमें
दो मूर्तोंका रहना व्याहत है ।
इस प्रकार स्थूलत्वकी सिद्धि हो जानेपर अधिकरणसिद्धान्तके
न्यायसे क्षणभङ्ग ( क्षणिकत्व ) का भी अनायास भङ्ग ( खण्डन ) हो
जाता है । अर्थात् स्थूलत्व सिद्ध होता हुआ स्थैर्यको लेकर ही सिद्ध
होता है । क्योंकि पूर्वोक्तरीतिसे अवयव और अवयवीकी एक साथ
उपलब्धिकी दशामे जो स्थूलत्वकी उपलब्धि है, वही स्थिरत्व सिद्धिमे
पर्यवसित हो जाती है । यद्यपि जहाँ अनुमानद्वारा किसी वस्तुकी
सिद्धि करते समय पक्षधर्मताब्रलसे अन्य वस्तुकी सिद्धि हो जाती
है, वहीं अधिकरणसिद्धान्त लागू होता है, यहाँपर तो स्थूलत्वका
प्रत्यक्षद्वारा व्यवस्थापन किया गया है, अतः यहाँ अधिकरणसिद्धान्त
नहीं लागू होगा । फिर भी उसके तुल्य तो इसे कहा ही जा सकता