अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

४८ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।

ऋतेऽश्वानां न वेगः स्यात् स्थिराणां न च जृम्भणा ।
तासामधोमुखत्वाच्च न भवेत् वडवास्वपि ॥ १३४ ॥
महादोषाः ।
काकुदो कृष्णजिह्वश्च कृष्णशेफाण्डतालुकः ।
कराली हीनदन्तश्च शृङ्गी चाधिकदन्तकः ॥ १३५ ॥
दित्यर्थः । जृम्भणा शाखासु प्रसर्पणञ्च वायोरिति शेषः । न भवेत् ।
वडवास्वपि तासां शाखानामधोमुखत्वात् न भवेत् सुत इति शेषः ॥
अपिशब्दस्यार्थः ॥
१३५। एते काकुद्यादिजातदन्तान्ताः सप्तविंशति र्वाहा दोषा-
न्विता न ग्राह्या इति जयदत्तः। एतदारोहणे स्वामिनो विनाशात् ।
नकुलस्तु चतुर्दशविधान् दोषान्वितानाह,—“हीनदन्तोऽधिकस्यैव
कराली कृष्णतालुकः । मुषली च तथा शृङ्गी षडेते स्वामिघात-
काः ॥ एकाण्डजातस्यैकाण्डो हीनाङ्गोऽप्यधिकाङ्गकः । परित्याज्यः स
वाञ्छद्भिरन्विष्य परमं यशः ॥ घण्टी वदनको वाली शृङ्गीचैव चतु-
र्थकः । वर्जनीयः प्रयत्नेन सर्व्वे ते पापकृत्तमाः ॥ घण्टी च स्वामिनं
हन्ति कराली धनसङ्क्षयम् । अतःपरं तथा वाली शृङ्गी राष्ट्र-
विनाशनः” इति ॥ एवमाग्नेयेऽप्युक्ताः सप्तविंशतिः संज्ञान्तरेण,—
“हीनदन्तो विदन्तश्च कराली कृष्णतालुकः । कृष्णजिह्वश्च यमजो
जातमुष्कश्च यस्तथा ॥ द्विशफश्च तथा शृङ्गी चिकर्णी व्याघ्रवर्णकः । खर-
वर्णो भस्मवर्णो जातवर्णस्य काकुदी ॥ श्वित्री च काकसारी च खर-
सारस्तथैव च । वानराक्षः कृष्णगलः कृष्णगुह्यस्तथैव च ॥ कृष्णप्रोथश्च

३ अध्यायः।] दन्तादिविवरणम्। ४९
एकाण्डश्चैव जाताण्डः१ कञ्चुकी चिसरी२ तथा ।
मार्जारपादो व्याघ्राभस्त्रिकर्णो द्विखुरी स्तनी ॥ १३६ ॥
यमजो वामनश्चैव कुञ्जस्तित्तिरसन्निभः३ ।
वानराक्षो विड़ालाक्षो मुषली चेन्द्रवृश्चकः ॥ १३७ ॥
येषां पृष्ठे हतो भर्त्ता जातदन्तस्तथैव च ।
एते दोषान्विता वाहा न ग्राह्या भूतिमिच्छता ॥ १३८ ॥
धनप्राणहरा ह्येते बन्धुविग्रहकारकाः ।
शषां चिह्नं प्रवक्ष्यामि येन जानन्ति सादिनः ॥ १३९ ॥
पूर्वशास्त्रानुसारेण मुनीनां वचनं यथा ।
द्वावर्त्तौ यस्य ककुदि४ काकुदी स उदाहृतः ॥ १४० ॥
कराली वाधरे दन्तो जायते यस्य चोत्तरा५ ।
शूकश्च यश्च तित्तिरसन्निभः । विषमश्वेतपादश्च ध्रुवावर्त्तविवर्जितः ॥
पशुभावर्त्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः” इति । उक्तञ्च शुक्रनीतौ । “कृष्ण-
तालुः कृष्णजिह्वः कृष्णौष्ठश्च विनिन्दितः । सर्व्वतः कृष्णवर्णो यः
पुच्छे श्वेतः स निन्दितः” इत्यादि ॥
१४० । काकुदीलक्षणं स्पष्टम् ॥
१४१ । कराली दन्तुरः तुङ्गो वा दन्तो विद्यते यस्य स कराली
१ । एकाण्डो जन्मतोऽण्डश्च । गः । ३ । काकतित्तिरसन्निभः । खः ।
२। चिसरिः । गः । ४ । ककुदे । गः ।
५ । कराली चाधरे दन्ते जायते यस्य चोत्तरम् । खः ।
7

चतुर्भिः पञ्चभिश्चैव हीनदन्तः प्रकीर्त्तितः ॥ १४१ ॥
सप्तभिश्चाष्टभिर्दन्तैः ख्यातश्चाधिकदन्तकः ।
अङ्गुष्ठपर्वसङ्काशः छागशृङ्गोपमस्तथा ॥ १४२ ॥
जम्बूवदररूपश्च तथा चामलकोपमः ।
चाम्रास्थिसदृशश्चापि हरीतक्याः फलोपमः ॥ १४३ ॥
दग्धचर्म्मनिभश्चापि वालुसंस्थान एव च ।
कीलः १ कर्णान्तरे यस्य देशान्ते चापि दृश्यते ॥ १४४ ॥
धौरेयः सर्वपापानां शृङ्गी वाहः स कीर्त्तितः ।
एवंविधेन शृङ्गेन शृङ्गी राष्ट्रे न वासयेत् ॥ १४५ ॥
“करालो दन्तुरे तुङ्गे” इत्यमरः । यस्य अधरे नीचे उत्तरा वा ऊर्द्धे
देशे इति यावत् । दन्त एक एवेत्यर्थः । जायते स करालीति
प्रकीर्त्तितः । चतुर्भिः पञ्चभिरित्यनेन षड्‌भिर्न्यूनैरिति अभिप्रेतम् ।
एवं सप्तभिरष्टाभिरित्यनेनापि षड्‌भिरधिकैरिति बोध्यम् । यद्वा
कराली दन्तरोगविशेषः स यस्यास्तीति कराली तदुक्तं,—“शनैः
शनैः प्रकुरुते वायुर्दन्तशममाश्रितः । करालान् विकतान् दन्तान् कराली
न च सिध्यति”—इति ॥
१४२-१४५ । शृङ्गीलक्षणमाह अङ्गुष्ठेत्यादि ॥
१४४ । कीलः शङ्कुवत् चिह्नमित्यर्थः ॥
१४५ । धौरेयः अग्रवर्त्ती प्रधानमित्यर्थः ।
१ । काकः । ख ।

३ अध्यायः ।] दन्तादिविवरणम् । ५९
एकेन¹ लम्बमानेन मुष्केणैकाण्डसंज्ञकः ।
अत्यन्तरोमशाभ्यान्तु ताभ्यां जाताण्ड² उच्यते ॥१४६॥
स्कन्धे वक्षसि वाह्वोश्च अंसदेशे तथैव च ।
अन्यवर्णो भवेद्वाजी कञ्चुकी स प्रकीर्त्तितः ॥ १४७॥
यस्यान्यवर्णा रेखा स्यात्³ पादे कूर्चे च वाजिनः ।
मार्जारपादः प्रोक्तोऽसौ न धन्यः⁴ कुलनाशनः ॥१४८॥
अन्यवर्णस्य वाहस्य शिरः कृष्णं यदा भवेत् ।
चिसरो नाम सः⁵ प्रोक्तो भर्तुः कुलविनाशनः ॥१४६॥
द्विखुरं गोखुराकारं खुरैर्विन्द्याद्विचक्षणः ।
अथवा सीवनीयुक्तै⁶ र्निम्नमध्यैस्तु निर्द्दिशेत् ॥ १५०॥
१४६। ताभ्यां मुष्काभ्याम् ॥
१४८। अन्यवर्णा रेखा स्ववर्णभिन्नवर्णा रेखा ॥
१४६। अन्यवर्णस्य कृष्णभिन्नवर्णस्येत्यर्थः ॥
१५०। खुरैः गोखुराकारं गोखुरवत् द्विधाविभक्तखुरमित्यर्थः ।
त्रिवलीयुक्तैरिति पाठे भङ्गीयुक्तैः ॥
१। एकतः। खः। ४। सधनं कुलनाशनः। कः।
२। जात्यण्डमुच्यते। कः। ५। तामसः। कः।
३। यस्यान्यवर्णा रेखाः स्युः । कः । ६। त्रिवलीयुक्तैः । खः ।

५२ अश्ववैद्यके [३ अध्यायः ।
वृषणाभ्यां सजाताभ्यां सञ्जातवृषणो भवेत् ।
तद्वद्दृषणसञ्जातस्तनाभ्यां विद्यते¹ स्तनी ॥ १५१ ॥
त्रिभिः कर्णैस्त्रिकर्णी च व्याघ्राभो व्याघ्रवर्णकः² ।
एकेनाङ्गेन हीनेन भिन्नेन³ च विशेषतः ॥ १५२ ॥
यमर्जं वाजिनं⁴ विन्द्याद् वामनं वामनाकृतिम् ।
वर्णादेकेन पादेन अन्यवर्णेन यो हयः ॥ १५३ ॥
मुषलीति समाख्यातो वाजिशास्त्रविशारदैः⁵ ।
विरोधं नैव यो याति दृष्ट्वाश्वां मुष्कवर्जितः⁶ ॥ १५४ ॥
इन्द्रवृद्धः स विख्यातो भर्तुश्च कुलनाशनः ।
१५१ । सजाताभ्यां सहस्तनेनेति शेषः। जाताभ्यां वृषणाभ्यां को-
षाभ्यां । अस्य श्लोकस्य द्वितीयतृतीयपादौ ख-ग-पुस्तकयोर्नस्तः ॥
१५२ । भिन्नेन भग्नेन विसदृशेन वा एकाङ्गहीनो भिन्नाङ्ग-
श्चेति द्विविधो यमजः ॥
१५३ । यो हयः वर्णात् स्ववर्णादित्यर्थः । अन्यवर्णेन भिन्नवर्णेन
पादेन उपलक्षित इति शेषः ।
१ । विङ्कितः । गः । ४ । वासनं । कः ।
२ । व्याघ्रचर्मकः । कः । ५ । भर्तुः कुलविनाशनः । खः ।
३ । भिन्नेन । गः । ६ । मुष्कवर्जितम् । कः ।

३ अध्यायः ।] दन्तादिविवरणम् । ५३
अथ चेद्दड़वायान्तु¹ विरोधमधिगच्छति ॥ १५५ ॥
निगूढवृषणश्चाश्वः² स धन्यः सर्व्वकामदः ।
दिवर्षात्तु³ समारभ्य यावता पञ्चवार्षिकः ॥ १५६ ॥
दन्तानां मुष्कयोश्चैव सम्भवो वाजिनः स्मृतः ।
अत ऊर्द्धं न जायन्ते मुष्कौ दन्ताश्च वाजिषु ॥ १५७ ॥
अशुभन्तु फलं वाच्यमभावेन शुभाशुभम्⁴ ।
सुरथस्य गतं राज्यं ककुदस्यैव दूषणात् ॥ १५८ ॥
हृतकम्बलवैकर्ण्यपशुदन्ताच्च पाण्डुरात् ।
शृङ्गिणी स्तनदोषेण स्तनी च सगरे क्षयम् ।
जाम्बावर्त्त्यश्वदोषेण पञ्चत्वं रावणो गतः ॥ १५९ ॥
१५८-१५९ । इदं श्लोकद्वयं ग-पुस्तके नास्ति । अस्य चैतिहासिकस्य
वार्त्ता तलतः कुत्रापि नाधिगम्यते । केवलमेव सुरथस्य राज्यना-
शोऽश्वार्थं युध्यमानस्य जैमिनीयेऽश्वमेधे, मार्कण्डेये च वैरहेतुको
दृश्यते । सगरस्य चाश्वकारणेन वंशक्षयो महाभारते प्रसिद्धः। अश्व-
दोषेनेति न प्राप्यते प्रमाणम् । रावणस्य विनाशे अश्वदोषहेतुत्वं
नैव दृश्यते ॥
१ । वड़वाजातु । खः। ३ । दिवर्षन्तु । खः ।
२ । निगूढवृषणश्चाक्षः । कः । ४ । ततस्तथा । तद्वयोः । कः ।

५० अश्ववैद्यके [३ अध्यायः ।
उत्पाताः ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि तुरगाणां विभागतः ।
ज्वलितेन यथाङ्गेन फलं वाच्यं शुभाशुभम् ॥ १६० ॥
यदा ज्वलति वाहस्य सर्व्वगात्रे हुताशनः ।
तदा विन्द्यादनावृष्टिमब्दमेकं न संशयः ॥ १६१ ॥
अन्तःपुरविनाशस्तु मेढ़ने ज्वलिते भवेत् ।
उदरे वित्तनाशस्तु¹ पायौ पुच्छे पराजयः ॥ १६२ ॥
उत्तमाङ्गे च वक्त्रे च स्कन्धे चैवासने तथा ।
भर्तुर्जयाय वाहानां ज्वलनं यच्च नेवजम् ॥ १६३ ॥
धूमं ललाटे वाह्नोश्च तथा वक्षसि निन्दितम् ।
तचैव° ज्वलनं शस्तं यथा नासासमुद्भवम् ॥ १६४ ॥
यदा व्याधिं विना वाजी ग्रासं त्यजति दुर्मनाः ।
अश्रुपातञ्च कुरुते तदा भर्तुर

३ अध्यायः ।] उत्पातविवरणम् । ५५
स्वयमेव यदा वक्त्रं हृष्टो लोकयते$^१$ हयः ।
रावं कृत्वा$^२$ प्रयाणे तु तदा विद्याज्जयं प्रभोः ॥ १६६ ॥
सर्व्वदैव शिरोध्मास्तु$^३$ सर्व्वेषां नैव पूजितः ।
वामपादाभिघातस्तु प्रभोर्यात्रानिषेधकः ॥ १६७ ॥
स्वामिन्यारूढमात्रे तु$^४$ दक्षिणं पार्श्वमात्मनः ।
तुरङ्गमो यदा पश्येत्तदा भर्त्तुर्जयो भवेत् ॥ १६८ ॥
पुच्छभागं$^५$ यदा वाहो वामतो विकिरेत्सदा ।
तदा भर्त्तुः प्रवासः स्याद् दक्षिणे विजयस्तथा ॥ १६९ ॥
प्रकिरन्ति$^६$ यदात्यर्थं सर्व्वं पुच्छं तुरङ्गमाः ।
अकस्मादेव जाताञ्च तेषां भीतिः प्रभोः स्मृता ॥ १७० ॥
छायाः ।
छाया वाजिशरीरेषु शुभाशुभनिवेदिनी ।
वाजिनश्च प्रभोश्चैव तां ब्रवीम्यनुपूर्व्वशः ॥ १७१ ॥
१७१ । छाया लावण्यविशेषः ।
१७२ । पद्मरागारुणेति पद्मरागो मरकतः ।
१ । ह्लोकयते ॥ गः । ४ । स्वामिना रूढमात्रेण । खः ।
२ । कालिकायाः । गः । ५ । पुच्छं वाहं । खः ।
३ । विरोऽधस्तु । गः । ६ । प्रकिरन्ते । खः ।

५२ अश्ववैद्यके ३ [३ अध्यायः।
सुस्निग्धा पार्थिवी¹ छाया नानाज्योतिःसमन्विता² ।
पद्मरागारुणा चैवमाग्नेयी परिकीर्त्तिता ॥ १७२ ॥
शुद्धस्फटिकसंकाशा सुस्निग्धा चैव वारुणी ।
रूक्षा दीना च वायव्या परुषा³ चैव निन्दिता ॥ १७३ ॥
पार्थिवी च तथाग्नेयी वारुणी या च कीर्त्तिता ।
तिस्रस्तु शुभदा⁴ऽच्छाया वायवी त्वशुभप्रदा ॥ १७४ ॥
प्रखिन्नानां⁵ भवेद्गन्धो वाहनां गात्रसम्भवः ।
मतिमद्भिः स निर्दिष्टः शुभाशुभनिवेदकः⁶ ॥ १७५ ॥
मनसः कुरुते तुष्टिं⁷ घ्राणमार्गगतस्तु यः ।
स शुभो वाजिनां गन्धो विपरीतोऽतिकुत्सितः ॥ १७६ ॥
शुभगन्धो भवेद्वाजी धनपुत्रप्रदः⁸ प्रभोः ।
मित्रावाप्तिञ्जयञ्चैव कल्याणञ्च नियच्छति ॥ १७७ ॥
१७५ । प्रखिन्नानां सञ्जातघर्म्माणामित्यर्थः ।
१७७ । शुभगन्ध्यादेर्जातिसूचकत्वे,—नकुलः ।
१ । एथिवी । खः । ५ । प्रस्थितानां । खः ।
२ । नामायुति । खः । ६ । निवेदिकाः । कः ।
३ । पुरुषैश्चैव । खः । ७ । मनसा कुरुते पुष्टिं । गः ।
४ । शुभप्रदाः । खः । ८ । धनमायुःप्रदः । खः ।

३ अध्यायः ।] कायाविवरणम् । ५७
अनिष्टे१ चैव गन्धे च सर्व्वमेतदनिष्टकम् ।
तस्मात्२ सर्व्वप्रयत्नेन सुगन्धोऽश्वः प्रपूजितः ॥ १७८ ॥
संग्राह्यो न तु दुर्गन्धो नायकेन विजानता ।
यथाशास्त्रं३ समुद्दिष्टो गन्धस्तौरङ्गमो४ मया ॥ १७६ ॥
सत्त्वानि ।
अमेध्ये कईमे चैव वस्तमूत्रे५ विशेषतः ।
घृणा यस्यास्ति वाहस्य देवसत्वः६ प्रकीर्त्तितः ॥ १८० ॥
पिशाचसत्वो मन्तव्यो व्यत्ययेन तुरङ्गमः ।
“शुभगन्धः सदा विप्रः क्षत्रियो गुरुगन्धकः । घृतगन्धः सदा वैश्यो
मीनामोदीच शूद्रकः” इति ॥
१८० । सत्वं स्वभावधर्मः । स च कान्तप्रगल्भदीर्घग्रीवानतिक्रूरान-
तिमृदुलादिरूपः । देवसत्वस्य लक्षणमाह शुकः । “श्मश्रुहीनमुखः
कान्तः प्रगल्भोत्तुङ्गनासिकः । दीर्घोद्रुतग्रीवमुखः स्रस्तकुक्षिखुरश्रुतिः ।
तुरप्रचण्डवेगश्च हंसमेघसमस्वनः । नातिक्रूरो नातिमृदु देवसत्वो
मनोरमः” इति ॥
१ । अनिष्टश्चैव गन्धे तु सर्व्वमेतत् प्रतीपकौ। कः । ४।सौरभदेहजः। खः।
२। तस्य स्यात् स प्रयत्नेन सुगन्धोऽश्वस्य पूजितः। गः। ५। वत्समूत्रे । खः ।
३ । यथाशास्त्रोदितः । खः । ६ । देवसत्वः । खः ।
8

५० अश्ववैद्यके [३ अध्यायः।
दैवसत्वः शुभो भर्तुः पैशाचश्चाशुभः स्मृतः ॥ १८१ ॥
प्रमाणम्।
सार्द्धं १ यवत्रयं प्रोक्तमङ्गुलस्य तपोधनैः ।
प्रमाणं शालिहोत्राद्यै र्वाजिशास्त्रविशारदैः ॥ १८२ ॥
हस्तोऽङ्गुलानां विंशत्या चतुरुत्तरया स्मृतः ।
चतुर्हस्तैस्तु विख्यातः शास्त्रोक्तैरुत्तमो हयः ॥ १८३ ॥
अर्द्धहस्तेन हीनस्तु भवेन्मध्यस्तुरङ्गमः ।
मुष्टिशून्येन हस्तेन हीनश्चाप्यधमः स्मृतः ॥ १८४ ॥
१८१ । व्यत्ययेन देवसत्वगुणवैपरीत्येन कईमादौ घृणाराहित्य-
रूपेणेत्यर्थः । देवसत्व इत्यादिपाठः पुस्तकान्तरे नास्ति ॥
१८२ । शुक्रस्तु वाजिमाने पञ्चयवात्मकमङ्गुलमाह—"पञ्च-
यवाङ्गुलेनैव वाजिमानं पृथक् स्मृतम्” इति । सार्द्धमित्यादि मध्य-
स्तुरङ्गम इत्यन्तः पाठः क-पुस्तके नास्ति ॥
१८३ । एतन्मते चतुर्विंशत्यङ्गुलपरिमितहस्तस्य हस्तचतुष्टयमौ-
न्नत्यं । शुक्राचार्य्यमते तु औन्नत्यु मुखमानेन द्विगुणमित्युक्तदिशा
द्विगुणचत्वारिंशाङ्गुलं विंशत्यधिकशताङ्गुलं वा भवति । नकुलमते तु
अशीत्यङ्गुलं औन्नत्यं भवति । यथोक्तम्- “अशीत्यङ्गुल उत्सेधः” इति ॥
१८४ । सार्द्धत्रिहस्तपरिमितोमध्यम इति चतुरशीत्यङ्गुलो
भवति । शुक्राचार्य्यमते तु पञ्चयवाङ्गुलपरिमाणस्य षण्णवत्यङ्गुलयः॥
१ । ऊर्द्धम् ।

३ अध्यायः ।] प्रमाणविवरणम् । ५९
ऊर्द्धमानप्रमाणन्तु परिणाहं विनिर्दिशेत् ।
उत्तमानां च मध्यमानां हीनानाञ्चैव वाजिनाम् ॥ १८५
अर्द्धसप्तमहस्तन्तु श्रेष्ठं दैर्घ्येण निर्द्दिशेत् ।
षड्भिर्मुष्टिविहीनैश्च मध्यमञ्च विचक्षणः ॥ १८६ ॥
पञ्चहस्तप्रमाणस्तु' जघन्यः समुदाहृतः ।
द्वात्रिंशदङ्गुलं वक्त्रमुत्तमाश्वस्य कीर्त्तितम् ॥ १८७ ॥
अधमस्य परिमाणं मुष्टिशून्येन हस्तेन हीनः त्रिहस्तः । शुक्राचार्यमते
तु चतुरशीत्यङ्गुलोन्नतोऽधम इति ।
१८५ । परिणाहो विस्तारः । स च सर्वेषामेव वाजिनां खखो-
च्छ्रयेन समानः । उदरपरिणाहन्तु शुकः त्र्यङ्गुलाधिकं त्रिगुणं मुख-
परिमाणादाह । "परिणाहस्त्वदरस्य त्रिगुणस्त्र्यङ्गुलाधिकः” इति ॥
उत्तमानामित्यादि—निर्द्दिशेदित्यन्तः पाठः क—पुस्तके नास्ति ।
मध्यमानां स्थाने मध्यानामिति पाठो युक्तः ।
१८६ । एतन्मते सार्द्धत्रियवाङ्गुलस्य चतुस्त्रिंशदङ्गुलहस्तपरि-
माणस्य सार्द्धषड्हस्तमुत्तमस्य दैर्घ्यम् । शुक्रमते तु पञ्चयवपरिमिता-
ङ्गुलस्य द्वात्रिंशाधिकशताङ्गुलम् । “शिरोमणिं समारभ्य पुच्छमूलान्त-
मेवहि । तृतीयांशाधिकं दैर्घ्यं मुखमानाच्चतुर्गुणम्” इति । दीर्घश्च
द्व्यधिकं शतमिति च । अस्य श्लोकस्य प्रथमपादद्वयं ग-पुस्तके नास्ति ॥
१८७ । उत्तमाश्वमुखमानं द्वात्रिंशदङ्गुलम् । शुक्रमते तु
चत्वारिंशाङ्गुलम् । तदुक्तम् “चत्वारिंशाङ्गुलमुखो वाजी यस्योत्त-
१ । पञ्चहस्तप्रमाणन्तु । खः ।

८० अश्ववैद्यके [३ अध्यायः ।
पृष्ठं वक्षः कटिश्चैव मुखतुल्यं समादिशेत् ।
अङ्गुलद्वयहीनन्तु मुखादि मध्यमाधमम् ॥ १८८ ॥
निर्द्दिशेन्मतिमांश्चैव¹ वाजिशास्त्रविशारदः ।
सप्ताङ्गुलं खुरञ्चैव उत्तमाश्वस्य कीर्त्तितम् ॥ १८६ ॥
षडङ्गुलो भवेन्मध्यो जघन्यश्चतुरङ्गुलः ।
मोत्तमः । सप्तविंशप्रमाणेन मुखमश्वस्य शस्यते” इति । नकुलमते च
सप्तविंशत्यङ्गुलम् ॥
१८८ । पृष्ठवक्षःकटिमानन्तु द्वात्रिंशदङ्गुलमित्यर्थः । शुक्रमते
तु “वाजिनां मुखमानेन सर्व्वावयवकल्पना” इति वचनात् पृष्ठादीनां
मानमपि चत्वारिंशदङ्गुलं ज्ञेयम् । नकुलमते च पृष्ठं चतुर्विंशाङ्गुलं
वक्षः षोडशाङ्गुलं कटिश्च सप्तविंशाङ्गुलेति । तदुक्तं “पृष्ठवंशः चतुर्विंशः
सप्तविंशा तथा कटी । हृदयं षोडशाङ्गुल”मिति । अङ्गुलद्वयहीनमिति
मध्यमस्य त्रिंशदङ्गुलम् । अधमस्य च अष्टाविंशाङ्गुला मुखाद्यवयवा
इत्यर्थः । अत्र शुक्रः । “द्वात्रिंशदङ्गुलमुखो मध्यमः स उदाहृतः ।
अष्टाविंशदङ्गुलो यो मुखे नीचः प्रकीर्त्तितः” इति ॥
१८६ । नकुलमते खुरपरिमाणं चतुरङ्गुलम् । तदुक्तं-“खुराश्च
चतुरङ्गुलाः” इति ।
१९० । मध्यजघनादिपरिमाणं नकुलस्य मते चतुश्चतुरङ्गुलम् ।
कर्णताल्वादिपरिमाणमाह नकुलः-“कर्णौ षडङ्गुलौ प्रोक्तौ तालुकं
१ । मतिमान् वैद्यः । खः । २ । चोत्तमे हये । खः ।

३ अध्यायः ।] प्रमाणविवरणम्। ४१
षोड़शाङ्गुलदीर्घा तु जंघा चैवोत्तमा स्मृता ॥ १६० ॥
चतुर्द्दश तथा मध्ये हीने¹ च द्वादशाङ्गुलः ।
एवंविधप्रमाणन्तु निर्दिष्टं शास्त्रशालिभिः ॥ १६१ ॥
अपाङ्गात् पुच्छमूलन्तु दैर्घ्येणाश्वं प्रमाणयेत् ।
खुरान्तात् ककुदं यावदूर्द्धमानेन बुद्धिमान् ॥ १६२ ॥
वक्षोभागे तु संवेष्ट्य रज्ज्वा वा सूत्रकेण वा ।
परिणाहं तुरङ्गस्य मापयेन्मतिमान् भिषक् ॥ १६३ ॥
एवं प्रमाणभागेन विभक्ताङ्गः शुभः स्मृतः ।
अतो हीनाधिकाङ्गाश्च हरयो नैव पूजिताः ॥ १६४ ॥
इति श्रीजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे सर्व्वलक्षणो
तृतीयोऽध्यायः ।
चतुरङ्गुलम् । चत्वारिंशच्च सप्ताख्याः स्कन्धाः सम्यक् प्रकीर्त्तिताः ।
अतिसूक्ष्मं तथास्निग्धं पुच्छं हस्तद्वयायतम् । लिङ्गं हस्तप्रमाणञ्च
तथाण्डौ चतुरङ्गुलौ । मार्गस्थानं चतुर्विंशं । कटिकञ्चान्तरं प्रोक्तं
चत्वारिंशत् प्रमाणतः । मणिबन्धद्वयञ्चैव खुराश्च चतुरङ्गुलाः” इति ॥
१६२—१६३ । दैर्घ्योनत्यपरिणाहमानोपायमाह अपाङ्गादिति ।
१। मध्या हीना। कः।

अथ चतुर्थोऽध्यायः ।
आयुः ।
आयुर्लक्षणमश्वानामत ऊर्ध्वं प्रचक्षते¹।
शालिहोत्रादिनिर्दिष्टं² यथापूर्वं तपोधनैः ॥ १ ॥
सुसंहितास्तु³ ये वाहा ह्रस्वकर्णास्तथैव च ।
स्वरनेत्रस्वभावेषु न दीनाश्चिरजीविनः ॥ २ ॥
महाघोणा महाकाया ये चाश्वाः पृथुवक्षसः ।
तेषां दीर्घं भवेदायुः स्निग्धाङ्गा⁴ ये च सर्वदा ॥ ३ ॥
कर्णाग्रे पीडिते येषां सिन्दूराभस्य दर्शनम् ।
शोणितस्य भवेत् क्षिप्रं ते मताश्चिरजीविनः ॥ ४ ॥
न विष्किरन्ति ये वालं खग्रासाय तुरङ्गमाः ।
न वा जिघ्रन्ति ये चापि तेऽपि दीर्घायुषो मताः ॥ ५ ॥
१ । सुसंहिताः सुघठितकलेवरा इत्यर्थः ।
१ । प्रवक्ष्यते । कः । ३ । सुसंहताः । खः ।
२ । शालिहोत्रादिभिर्दिष्टं । खः । ४ । स्निग्धाङ्गाश्चैव ये सदा । खः ।

४ अध्यायः ।] आयुर्विंवरखम् । ६१
कुष्ठिकानां किणा येषां दृश्यन्ते वाजिनां स्फुटाः ।
प्रतिस्रोतः पिवन्त्यम्भो ये च ते दीर्घजीविनः ॥ ६ ॥
पद्मपचदलाकारं जिह्वाग्रं यदि वाजिनाम् ।
दन्ताश्च मौक्तिकाकारा लिङ्गं येषाञ्च निर्म्मलम् ॥ ७ ॥
शीत्कारश्च भवेद् येषां१ लाङ्गूलं क्षिपतां पुनः२ ।
प्रस्वेदः शुभगन्धस्तु नखा३ वै दर्पणोपमाः ॥ ८ ॥
येषाञ्च हृद्रोमाणि ते सर्वे चिरजीविनः ।
स्निग्धगम्भीरदीर्घाश्च प्रोथजा यस्य वाजिनः ।
भवन्ति विपुला रेखास्तं विद्याद्दीर्घजीवितम् ॥ ६ ॥
स्रुवचामरमृङ्गारखड्गशंखाब्जसन्निभाः ।
शुक्तिवज्रदलाकारा ध्वजभद्रासनोपमाः४ ॥
श्रीवृक्षस्वस्तिकाभासाः प्रोथरेखा५श्चिरायुषाम् ॥ १० ॥
ऊर्द्धं प्रोथे सिता रेखा यस्य वामेन चोन्नता६ ।
ह्रस्वा वा यस्य वाहस्य न चिरं तस्य जीवितम् ॥ ११ ॥
ऊर्द्धं प्रोथे७ समा रेखा दृश्यन्ते यदि८ वाजिनः ।
तस्य मृत्युः समुद्दिष्टो दशमं प्राप्य वत्सरम् ॥ १२ ॥
१ । वाचि । कः । ५ । प्रोथोत्थिता । खः ।
२ । लाङ्गूलं चालनं पुनः । गः । ६ । चोन्नताः ।
३ । नखाश्च । गः । ७ । प्रोथ । खः ।
४ । पद्मासनोपमाः । खः । ८ । यस्य । खः ।

say:
"अत्र बह्वाहारस्याल्पमूत्रपुरीषस्य शीघ्रविनाशित्वं नकुल आह ।"
Because Nakula mentions "अल्पमूत्रपुरीषस्य"!
Wait, does the image say "बहुमूत्राल्पमूत्रश्च" or "बहुमूत्रोऽल्पमूत्रश्च"?
Look at the character:
ब - हु - मू - त्रा - ल्प - मू - त्र - श्च
Yes, it is:
बहुमूत्राल्पमूत्रश्च
Wait, look at 'त्रा': it has a 'त्र' with an 'ा' (ā-kāra)!
Wait, or is it 'चा'? No, it's 'त्रा' (or 'त्रो' where the top stroke didn't print clearly, but 'ा' is clear: बहुमूत्राल्पमूत्रश्च).

Let's check every single line carefully now!

Line 1:
Page number: ५४? Wait!
Look at the page number at the top left:
Is it ५४ or ४९?
Let's look at the digits:
First digit: ४ (4) or ५ (5)?
It has a loop: ४ is like a loop with an open top or cross.
Wait, in Devanagari:
४ is 4.
५ is 5.
९ is 9.
Look at the digit on the left:
It is ४ or ५?
Wait, the first digit is '५'? No, it has a tail going left and a

४ अध्यायः ।] वयोविवरणम् । ६५
जातदन्तद्वयं बाल्ये पतत्यब्दे तृतीयके ।
चतुरो दशनान् विन्द्याच्चतुर्थे पतितात्थितान् ॥ १८ ॥
पञ्चमे पतिताञ्छूतान् षड्वदन्ति¹ मनीषिणः ।
षष्ठाष्टासु च सर्व्वेषु² कालिकादिसमुद्भवः ॥ १९ ॥
कालिका हरिणी शुक्ला³ काचा चैव समाक्षिका ।
शङ्खश्चैव क्रमेणाश्ववयसः परिसूचिका ॥ २० ॥
१८ । बाल्ये पञ्चवर्षात्मककाले । तस्य पञ्चवर्षात्मकत्वे शुकः, —
“बाल्यमश्ववृषोष्ट्राणां पञ्चसंवत्सरं मतं । मध्यं यावत् षोडशाब्दं
वार्द्धकन्तु ततःपरम्” इति । अतएव वाजिनां बाल्यं पञ्चवर्षपर्य्यन्त-
कालः । षष्ठादाषोडशाब्दं यौवनम् । अत ऊर्द्धं वार्द्धक्यम् ।
जातदन्तद्वयम् इति जातेषु दन्तेषु षट्सु मध्ये द्वयं । “अश्वस्य षट्
सिता दन्ताः प्रथमाब्दे भवन्ति हि । कृष्णलोहितवर्णास्तु द्वितीयेऽब्दे
ह्यधोगताः” इति शुकः । पतितात्थितान् आदौ पतितान् पश्चाद्
उत्थितान् द्वितीयवारप्ररूढानित्यर्थः ॥
१९ । षष्ठाष्टास्विति । षष्ठाद् वर्षाद् अष्टासु षष्ठसप्तमाष्टमेषु ।
सर्व्वेषु दन्तेषु ॥
२० । यदुक्तं कालिकादिसमुद्भव इति तदेव विवृणोति कालि-
केति ॥
१ । दन्तांच । गः । २ । वर्षेषु । खः । ३ । मुक्ता । गः ।
9

६६ अश्ववैद्यके [४ अध्यायः।
वक्रा तु१ कालिका रेखा कृष्णा दन्ताग्रसंस्थिता ।
षष्ठे च सप्तमे वर्षे चाष्टमे च भवेत् क्रमात् ॥ २१ ॥
सा पीता हरिणी ज्ञेया कालिकास्थानमाश्रिता ।
नवमे दशमे वर्षे भवेदेकादशे तथा ॥ २२ ॥
कृष्णा चैव भवेच्छुक्ला दन्तमूर्ध्नि समुद्भवा ।
द्वादशाब्दं२ समारभ्य भवेद् यावच्चतुर्दश ॥ २३ ॥
सिता सिद्धार्थकाकारा काचेति परिकीर्त्तिता ।
पञ्चदशाब्दमारभ्य यावच्च्छप्तदशादितः४ ॥ २४ ॥
माक्षिका माक्षिकाकारा५ भवेदष्टादशादिषु६ ।
२१ । कालिकारेखायाः स्थानाकारावाह । वक्रेति । कालिकायाः
कालनिर्वाचनन्तु अत्र विशेषेण करोति षष्ठ इति ॥
२२ । हरिणीप्रभृतिरेखाणां स्थानकाललक्षणाण्याह । आपीते-
त्यादि-पञ्चभिः श्लोकैः ॥
२४ । अत्र शुक्रस्तु पञ्चदशाब्दादाह "दशपञ्चाब्दतस्तौ तु काचाभौ
क्रमशः स्मृतौ" इति ॥
२५ । शुक्लोऽपि माक्षिकायामष्टादशाद्याह,—"अष्टादशाब्दतस्तौ
हि मध्वाभौ भवतः क्रमात्" इति ॥
१ । वक्रान्ते । ग० । ४ । सप्तदशाधिका । ग० ।
२ । द्वादशाब्दात् । ख० । ५ । मक्षिक्राकारा । ख० ।
३ । मासवेदा । ग० । ६ । अष्टदशाधिका । ग० ।

An exact, line-by-line transcription of the Sanskrit text from the image into clean Markdown:

४ अध्यायः ।] वयोविवरणम् । ५७
विंशत्यन्तेषु सर्वेषु वाजिनां दशनोद्भवः¹ ॥ २५ ॥
त्रयोविंशावसानेषु एकविंशादिषु त्रिषु ।
शङ्खरूपा² भवेच्छ्लङ्गा पूर्वोक्त³स्थानमाश्रिता ॥ २६ ॥
छिद्रञ्च चलनं चैव तथा पातश्च यः स्मृतः ।
नवाब्दतः क्रमाद्विद्याद्व्यञ्जनं तुरगात्⁴ स्मृतम् ॥ २७ ॥
अतिवद्धाः कषायाश्च तनवाश्चैव ये द्विजाः⁵ ।
ते भवन्ति द्विवर्षस्य शुक्लाश्चैवाब्दजन्मनः⁶ ॥ २८ ॥
अखल्लशिरसः⁷ श्लक्ष्णा भवन्त्यपतितेत्थिताः ।
२६ । शङ्खाभे शुक्लोऽपि एवमाह यथा,—"शङ्खाभौ चैकविं-
शाब्दाच्चतुर्विंशाब्दतः सदा" इति ॥
२७ । “छिद्रं सञ्चलनं पातो दन्तानाञ्च त्रिके त्रिके” इति
[