अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

४८ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।

ऋतेऽश्वानां न वेगः स्यात् स्थिराणां न च जृम्भणा ।
तासामधोमुखत्वाच्च न भवेत् वडवास्वपि ॥ १३४ ॥
महादोषाः ।
काकुदो कृष्णजिह्वश्च कृष्णशेफाण्डतालुकः ।
कराली हीनदन्तश्च शृङ्गी चाधिकदन्तकः ॥ १३५ ॥
दित्यर्थः । जृम्भणा शाखासु प्रसर्पणञ्च वायोरिति शेषः । न भवेत् ।
वडवास्वपि तासां शाखानामधोमुखत्वात् न भवेत् सुत इति शेषः ॥
अपिशब्दस्यार्थः ॥
१३५। एते काकुद्यादिजातदन्तान्ताः सप्तविंशति र्वाहा दोषा-
न्विता न ग्राह्या इति जयदत्तः। एतदारोहणे स्वामिनो विनाशात् ।
नकुलस्तु चतुर्दशविधान् दोषान्वितानाह,—“हीनदन्तोऽधिकस्यैव
कराली कृष्णतालुकः । मुषली च तथा शृङ्गी षडेते स्वामिघात-
काः ॥ एकाण्डजातस्यैकाण्डो हीनाङ्गोऽप्यधिकाङ्गकः । परित्याज्यः स
वाञ्छद्भिरन्विष्य परमं यशः ॥ घण्टी वदनको वाली शृङ्गीचैव चतु-
र्थकः । वर्जनीयः प्रयत्नेन सर्व्वे ते पापकृत्तमाः ॥ घण्टी च स्वामिनं
हन्ति कराली धनसङ्क्षयम् । अतःपरं तथा वाली शृङ्गी राष्ट्र-
विनाशनः” इति ॥ एवमाग्नेयेऽप्युक्ताः सप्तविंशतिः संज्ञान्तरेण,—
“हीनदन्तो विदन्तश्च कराली कृष्णतालुकः । कृष्णजिह्वश्च यमजो
जातमुष्कश्च यस्तथा ॥ द्विशफश्च तथा शृङ्गी चिकर्णी व्याघ्रवर्णकः । खर-
वर्णो भस्मवर्णो जातवर्णस्य काकुदी ॥ श्वित्री च काकसारी च खर-
सारस्तथैव च । वानराक्षः कृष्णगलः कृष्णगुह्यस्तथैव च ॥ कृष्णप्रोथश्च