अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

४ अध्यायः ।] वयोविवरणम् । ६५
जातदन्तद्वयं बाल्ये पतत्यब्दे तृतीयके ।
चतुरो दशनान् विन्द्याच्चतुर्थे पतितात्थितान् ॥ १८ ॥
पञ्चमे पतिताञ्छूतान् षड्वदन्ति¹ मनीषिणः ।
षष्ठाष्टासु च सर्व्वेषु² कालिकादिसमुद्भवः ॥ १९ ॥
कालिका हरिणी शुक्ला³ काचा चैव समाक्षिका ।
शङ्खश्चैव क्रमेणाश्ववयसः परिसूचिका ॥ २० ॥
१८ । बाल्ये पञ्चवर्षात्मककाले । तस्य पञ्चवर्षात्मकत्वे शुकः, —
“बाल्यमश्ववृषोष्ट्राणां पञ्चसंवत्सरं मतं । मध्यं यावत् षोडशाब्दं
वार्द्धकन्तु ततःपरम्” इति । अतएव वाजिनां बाल्यं पञ्चवर्षपर्य्यन्त-
कालः । षष्ठादाषोडशाब्दं यौवनम् । अत ऊर्द्धं वार्द्धक्यम् ।
जातदन्तद्वयम् इति जातेषु दन्तेषु षट्सु मध्ये द्वयं । “अश्वस्य षट्
सिता दन्ताः प्रथमाब्दे भवन्ति हि । कृष्णलोहितवर्णास्तु द्वितीयेऽब्दे
ह्यधोगताः” इति शुकः । पतितात्थितान् आदौ पतितान् पश्चाद्
उत्थितान् द्वितीयवारप्ररूढानित्यर्थः ॥
१९ । षष्ठाष्टास्विति । षष्ठाद् वर्षाद् अष्टासु षष्ठसप्तमाष्टमेषु ।
सर्व्वेषु दन्तेषु ॥
२० । यदुक्तं कालिकादिसमुद्भव इति तदेव विवृणोति कालि-
केति ॥
१ । दन्तांच । गः । २ । वर्षेषु । खः । ३ । मुक्ता । गः ।
9