अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

८० अश्ववैद्यके [३ अध्यायः ।
पृष्ठं वक्षः कटिश्चैव मुखतुल्यं समादिशेत् ।
अङ्गुलद्वयहीनन्तु मुखादि मध्यमाधमम् ॥ १८८ ॥
निर्द्दिशेन्मतिमांश्चैव¹ वाजिशास्त्रविशारदः ।
सप्ताङ्गुलं खुरञ्चैव उत्तमाश्वस्य कीर्त्तितम् ॥ १८६ ॥
षडङ्गुलो भवेन्मध्यो जघन्यश्चतुरङ्गुलः ।
मोत्तमः । सप्तविंशप्रमाणेन मुखमश्वस्य शस्यते” इति । नकुलमते च
सप्तविंशत्यङ्गुलम् ॥
१८८ । पृष्ठवक्षःकटिमानन्तु द्वात्रिंशदङ्गुलमित्यर्थः । शुक्रमते
तु “वाजिनां मुखमानेन सर्व्वावयवकल्पना” इति वचनात् पृष्ठादीनां
मानमपि चत्वारिंशदङ्गुलं ज्ञेयम् । नकुलमते च पृष्ठं चतुर्विंशाङ्गुलं
वक्षः षोडशाङ्गुलं कटिश्च सप्तविंशाङ्गुलेति । तदुक्तं “पृष्ठवंशः चतुर्विंशः
सप्तविंशा तथा कटी । हृदयं षोडशाङ्गुल”मिति । अङ्गुलद्वयहीनमिति
मध्यमस्य त्रिंशदङ्गुलम् । अधमस्य च अष्टाविंशाङ्गुला मुखाद्यवयवा
इत्यर्थः । अत्र शुक्रः । “द्वात्रिंशदङ्गुलमुखो मध्यमः स उदाहृतः ।
अष्टाविंशदङ्गुलो यो मुखे नीचः प्रकीर्त्तितः” इति ॥
१८६ । नकुलमते खुरपरिमाणं चतुरङ्गुलम् । तदुक्तं-“खुराश्च
चतुरङ्गुलाः” इति ।
१९० । मध्यजघनादिपरिमाणं नकुलस्य मते चतुश्चतुरङ्गुलम् ।
कर्णताल्वादिपरिमाणमाह नकुलः-“कर्णौ षडङ्गुलौ प्रोक्तौ तालुकं
१ । मतिमान् वैद्यः । खः । २ । चोत्तमे हये । खः ।