अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

॥Wait! Let's examine line 10 carefully:खिलाहः वोल्लाह स्तियूह एवचेति हेमचन्द्रटीकायाम् ॥Wait, is itस्तियूहorश्चियूह? Look at स्तियूह: श्+चि=श्चि. Look at the character: it has श्on top andचिbelow? In line 10:खिलाहः वोल्लाहthenश्चियूह! Look at line 3: हलाहश्चित्तलश्चैव- theश्चिhasश्andचिcombined under oneि! In line 10, before यूह: it is श्चियूह! Wait, is there an ा? श्चियूहो? No, श्चियूह एवचेति! Wait, is there a space between वोल्लाहandश्चियूह? वोल्लाहश्चियूह? Wait, look at वोल्लाह: is there visarga? No. Is there a space? वोल्लाह श्चियूहorवोल्लाहश्चियूह? It looks like वोल्लाहश्चियूहorवोल्लाह श्चियूह. There is a slight gap, but it could be वोल्लाहश्चियूह. Wait, look at हofवोल्लाह: it ends, then श्चि

३ अध्यायः।] अश्ववैद्यकम्। ४१
कृष्णा चास्य भवेल्लेखा पृष्ठवंशानुगामिनी ।
उराहः^१ कृष्णजानुस्तु मनाक् पाण्डुस्तु यो भवेत्॥१०४॥
वेरुहानः^२ स्मृतो वाजी पाटलो यः प्रकीर्त्तितः ।
रक्तपीतकषायोत्यवर्णजो यस्य दृश्यते^३ ॥ १०५ ॥
उकनाहः^४ स विख्यातो वर्णो वाहस्य देहजः ।
पूर्वोक्तानाञ्च वर्णानां मुखपुण्ड्रेण वाजिनाम् ॥ १०६॥
ये भवन्त्यपरे भेदा स्तान् ब्रवीम्यनुपूर्वशः^५ ।
१०४ । उराहलक्षणे हेमचन्द्रः जंघायाः कृष्णत्वमाह । “उराहस्तु
मनाक्पाण्डुः कृष्णजङ्घो भवेद् यदि” इति । अयं उराह उकनाह
एव ॥
१०५ । वेरुहाण इत्यत्र वोरुखानएव पाठः । “वोरुखानस्तु
पाटलः” इति हेमचन्द्रस्मरणात् । कचिद्वीरुहाणः पठ्य

४२ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।
कोकाहः पुण्ड्रकेणाश्वः कोकुराहः प्रकीर्त्तितः ॥ १०७ ॥
खरराहश्च१ खङ्गाहो हरिको हरिरोहकः२ ।
कुलाहश्चैव३ वोल्लाहः सेराहः सरुराहकः ॥ १०८ ॥
कुलाहः कुलराहस्तु सुराहः सुरराहकः४ ।
वोरुराहो५ भवेदश्वो वीरूराहस्तु यः स्मृतः ॥ १०६ ॥
नामविशेषैः ख्यायन्ते इति तानेव क्रमेणाह कोकाह इत्यादिना ।
पूर्वोक्तलक्षणः कोकाहः पुण्ड्रेकेण मुखपुण्ड्रकेण युक्त इत्यर्थः । कोकु-
राहः प्रकीर्त्तितः ।
१०८। तथा खङ्गाहोऽपि मुखपुण्ड्रकेण युक्तः खरराह इत्युच्यत
इत्यर्थः । एवं हरिकोऽपि मुखपुण्ड्रकेण हरिरोहकः । कुलाहश्चैवेति ।
कुलाहो वोल्लाहश्च वाजी मुखपुण्ड्रकयुक्तो यथाक्रमं सुराहः सूरुराहश्च
स्यात इत्यर्थः ॥ अयं पाठः क-पुस्तके नास्ति ॥
१०६। कुलाहकुलराहो तु यथाक्रमं सुराहसूरुराहकलक्षणयुक्ता-
वेव ज्ञेयौ । तथा वीरूराहो मुखपुण्ड्रकेण युक्तो वोरुराहः स्मृत इत्यर्थः ।
दुष्कुलाह उकलाहो वा पुण्ड्रेकेण युक्तो दुरूराहः कीर्त्तितः । तथा
चियूह एव विचित्रिताङ्गः सन् चियुराह इति ॥
१। खरवाहः। खः ।
२। हरिराहकः। खः।
३। कुलाहः कुलराहः। सुराहः सूरराहः। कः ।
४। कुलीहो दुरूराहश्च। कः।
५। वोकराहः। कः ।

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । ४३

दुकुलाहो¹ दुरूराह्णः पुण्ड्रकेणेव कीर्त्तितः ।
चियूहस्त्वियुराह्णश्च चिचलाङ्गश्च² यो भवेत् ॥ ११० ॥
अतऊर्द्धं प्रवक्ष्यामि शुभाशुभविनिश्चयम् ।
वाजिदेहगतानां हि वर्णानां पूर्व्वशास्त्रतः ॥ १११ ॥
यस्य गौराणि³ पीतानि गात्ररोमाणि वाजिनः ।
स भर्तुः श्रियमाधत्ते यस्य रक्तसितानि च⁴ ॥ ११२ ॥
यस्य पादाः सिताः सर्व्वे पुच्छं वक्षो मुखं तथा ।
मूर्द्धजाश्च सिता⁵ यस्य तं विद्यादष्टमङ्गलम् ॥११३ ॥

११२। सम्प्रति अङ्गविशेषेषु रोमवर्णविशेषेण वाजिनां संज्ञा-
विशेषानाह । यस्येत्यादि । चित्राणीति पाठे चित्राणि नानाव-
र्णानि ॥
११३ । अष्टमङ्गललक्षणं नकुलः । “यस्य पादाः सिताः सर्व्वे
पुच्छं वचोमुखन्तथा । मूर्द्धजाश्च सिता यस्य तं विद्यादष्टमङ्गलम्”
इति । “पुच्छोरःखुरकेशाद्यैः सितः स्यादष्टमङ्गलः” इति हेमचन्द्रः ।
“स एव हृदये स्कन्धे पुच्छे श्वेतोऽष्टमङ्गलः” इति शुकः । “मूर्द्धजाश्च
सिताः” इति पाठ एव साधीयान् । तस्य नकुलादिभिर्धृतत्वात् ॥

१। दुकुलामः । कः ।
२। विचित्राङ्गः। कः ।
३। चित्राणि गौराणि । कः ।
४। शुक्लासितानि च । खः ।
५। मूर्द्धजाश्चासिताः । कः ।

४४ अश्ववैद्यकम्। [३ अध्यायः।
प्रभूतासितताराश्च¹ प्रशस्ता मुनिभिः स्मृताः।
रक्तपीतासितसितैर्धन्यः कीर्त्तितो हयः॥ ११४॥
प्रशस्तकृष्णतारस्तु मल्लिकाक्षः प्रकीर्त्ततः।
श्वेतया वेष्टितं² कृष्णं रेखया तारकं³ भवेत् ॥ ११५ ॥
मल्लिकाक्षः स विज्ञेयः स्वामिनः सुखवर्द्धनः।
सिततारोऽप्रशस्तश्च स्वामिनः क्लेशवर्द्धनः ॥ ११६ ॥
सर्व्वश्वेतश्च⁴ कृष्णश्च रक्तः पीतस्तथैव च।
एते साङ्ग्रामिकाः प्रोक्ताः तुरङ्गा मुनिसत्तमैः ॥ ११७॥

११४। रक्तपीतासितसितैरिति रक्तादिवर्णचतुष्टयशवलैः तारकै-
रित्यर्थः ॥
११५। यस्य वाजिनः नेत्रे तारकं कृष्णं श्वेतरेखया वेष्टितं च।
मल्लिकाक्षस्य लक्षणन्तु नकुलो नैवमाह “मुखे चन्द्रकसंवीतो जम्बू-
फलसमाकृतिः। श्वेतपादः सविज्ञेयो मल्लिकाक्षः स पूजितः”
इति ॥
११७। सर्व्वश्वेत इत्यत्र सर्व्वशब्दः कृष्णादिभिः सह प्रत्येकं सम्ब-
ध्यते। “तत्रापि सर्व्वतः श्वेतो मध्यः पूज्यः सदैव हि” इति शुक्रः॥

१। प्रभूताः सितताराश्च प्रशस्ता मुनिभिः स्मृताः। क।
२। श्वेतजावेष्टितं। ख।
३। तारकञ्च यत्। ख।
४। सर्व्वाङ्गश्वेतकृष्णश्च। ग।

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । ४५
हरिताः किल जायन्ते वाजिनः पुण्यदर्शनाः ।
ते हिताय नरेन्द्राणां१ जयारोग्यधनप्रदाः ॥ ११८ ॥
रक्तास्यमेहनः शस्तः श्यामकणेश्च यः सितः ।
कपोतसमवर्णस्तु२ यो वाहः शुक्लकेशरः३ ॥ ११९ ॥
शुक्लपादमुखो४ वाजी प्रशस्तः परिकीर्तितः ।
चतुर्णामेव वर्णानां शुक्लता यस्य वाजिनः ॥ १२० ।
मुखे सिततरश्चैव पञ्चभद्रः स उच्यते ।
श्वेतमण्डलचित्रश्च भर्तुः सर्व्वार्थसाधकः ॥ १२१ ॥
पाण्डुरा५ यस्य रेखा स्यात् पृष्ठवंशानुगामिनी ।
श्वेतकृष्णशिरा यस्य६ नैव धन्यः प्रकीर्तितः ॥ १२२ ॥
११८ । श्यामकर्णस्य लक्षणं शुक्रः । “कर्णेश्यामः श्यामकण्र्णः
सर्वतस्त्स्वेकवर्णभाक्” इति ॥
१२० । पञ्चभद्रः पञ्चकल्याणोऽपि कथ्यते नकुलशुक्राभ्याम् ।
तथा च “यस्य पादाः सिताः सर्व्वे तथा वक्त्रञ्च मध्यतः । कल्याण-
पञ्चकः प्रोक्तः सर्व्वकल्याणकृच्च सः॥ मुखे पत्सु सिताः पञ्चकल्याणोऽश्वः
सदामतः” इति ॥
१। यतोहिता नरेन्द्राणां । खः ।
२। कपोतेन च वर्णेन । खः ।
३। शुक्लकेशकः । गः ।
४। शुक्लपाण्डुमुखो वाजी । कः ।
५। पांसुरः । कः ।
६। श्वेतकृष्णाशिरेा यस्य नैव यस्य प्रकाङ्कितः । गः।

४६ अश्ववैद्यकम्। [३ अध्यायः।
अन्यवर्णं शिरो यस्य पुच्छं वा यस्य वाजिनः ।
पुच्छेन शिरसा वापि नानावर्णेन निन्दितः ॥ १२३॥
अव्यक्तवर्णो¹ यो वाहस्तथा तित्तिरसन्निभः ।
कुत्सितो वानराक्षश्च यो वा व्याघ्रावलीढकः ॥ १२४॥
खराः।
ह्रेषितं मधुरञ्चैव तुरङ्गस्य प्रशस्यते ।
अविच्छिन्नमदीनञ्च गम्भीरं सानुनासिकम् ॥ १२५ ॥
दृष्ट्वाभिपूर्णपात्रञ्च² ब्राह्मणं कुसुमानि च ।
दधि चापि समालोक्य वाहानां ह्रेषितं शुभम् ॥ १२६॥
वादित्रध्वनिमाकर्ण्य ह्रेषन्ते³ यदि वाजिनः ।
ग्रासपूर्णमुखाश्चैव तदा भर्तुर्जयेा भवेत् ॥ १२७॥
ध्वजाग्रञ्चैव⁴ सूर्य्यञ्च पश्यन्तो वाजिनो यदा।
ह्रेषन्तो वहवो हृष्टा स्तदा विद्याज्जयं विभोः ॥ १२८ ॥
अतो यद्विपरीतन्तु ह्रेषितं कुत्सितन्तु तत्⁵ ।
मिन्मिनं गद्गदं मूकं विरूक्षं कासजर्जरम् ॥ १२६ ॥
१२५। अदीनमिति अकातरम् ॥
१२९। मिन्मिनं (तोत्ला) इति प्रसिद्धं। गद्गदं अस्फुटं ।
विरूक्षम् अतिकर्कशम् ॥
१। अव्यक्तवर्णः। कः।
२। दृष्ट्वा हि पूर्णपात्रञ्च। खः।
३। ह्रेषितं यदि वाजिनः। गः।
४। ध्वजां सबिम्बं। कः।
५। यत्। खः।

३ अध्यायः।] अश्ववैद्यकम्। ४७
ईदृशं हेषितं$^१$ नेष्टं हयानाञ्च तपोधनैः ।
वाजिशास्त्रार्थतत्त्वज्ञैः कीर्त्तितं मुनिसत्तमैः ॥ १३० ॥
बाले रोगिणि वृद्धे$^२$ च क्षुधिते च पिपासिते$^३$ ।
श्रान्ते भीते रुषे$^४$ वाहे न ग्राह्यं स्वरलक्षणम् ॥ १३१ ॥
अथ यः पुलतो$^५$ऽश्वस्य शनैरविशदो$^६$ ध्वनिः ।
अन्तरुत्पद्यते कश्चित्तदश्वस्रुत उच्यते ॥ १३२ ॥
तच्च कूजत्यधो नाभेर्गुदवस्त्यण्डमाश्रितः ।
चतसृष्वन्तशाखासु वायुरेवार्द्धमुच्छलन् ॥ १३३ ॥
१३२। अथेति । पुलतः तन्नामकगतिधाराविशेषेण धावत
इत्यर्थः । अश्वस्य यः कश्चिदविशदोऽपरिस्फुटो ध्वनिः अन्तरभ्यन्तरे
उत्पद्यते सोऽश्वस्रुत उच्यते । पुच्छत इति पाठे पुच्छात् बालधेः ॥
१३३-१३४ । स्रुतोत्पत्तौ कारणमाह । तच्चेति । तच्च ध्वन्यु-
त्पत्तौ नाभेरधः गुदवस्त्यण्डमाश्रितः पायुवस्तिकोशप्रदेशतः वायुरेव
ऊर्द्धं उच्छलन् विसर्पन् विसृतिं गच्छन्निति यावत् । चतसृषु गुद-
वस्त्यण्डद्वयाश्रयेष्वित्यर्थः । अन्तशाखासु आभ्यन्तरधमनीष्वित्यर्थः ।
कूजति शब्दं करोति । अतोहेतोः स्थिराणामश्वानां वेग ऊर्द्धवेग
१। दृष्टं सहेषितम्। गः।
२। बाले च निर्गते। खः।
३। चापिवासिते। खः।
४। तथा। कः।
५। पुच्छतः।
६। निर्व्विशते। खः।

४८ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।

ऋतेऽश्वानां न वेगः स्यात् स्थिराणां न च जृम्भणा ।
तासामधोमुखत्वाच्च न भवेत् वडवास्वपि ॥ १३४ ॥
महादोषाः ।
काकुदो कृष्णजिह्वश्च कृष्णशेफाण्डतालुकः ।
कराली हीनदन्तश्च शृङ्गी चाधिकदन्तकः ॥ १३५ ॥
दित्यर्थः । जृम्भणा शाखासु प्रसर्पणञ्च वायोरिति शेषः । न भवेत् ।
वडवास्वपि तासां शाखानामधोमुखत्वात् न भवेत् सुत इति शेषः ॥
अपिशब्दस्यार्थः ॥
१३५। एते काकुद्यादिजातदन्तान्ताः सप्तविंशति र्वाहा दोषा-
न्विता न ग्राह्या इति जयदत्तः। एतदारोहणे स्वामिनो विनाशात् ।
नकुलस्तु चतुर्दशविधान् दोषान्वितानाह,—“हीनदन्तोऽधिकस्यैव
कराली कृष्णतालुकः । मुषली च तथा शृङ्गी षडेते स्वामिघात-
काः ॥ एकाण्डजातस्यैकाण्डो हीनाङ्गोऽप्यधिकाङ्गकः । परित्याज्यः स
वाञ्छद्भिरन्विष्य परमं यशः ॥ घण्टी वदनको वाली शृङ्गीचैव चतु-
र्थकः । वर्जनीयः प्रयत्नेन सर्व्वे ते पापकृत्तमाः ॥ घण्टी च स्वामिनं
हन्ति कराली धनसङ्क्षयम् । अतःपरं तथा वाली शृङ्गी राष्ट्र-
विनाशनः” इति ॥ एवमाग्नेयेऽप्युक्ताः सप्तविंशतिः संज्ञान्तरेण,—
“हीनदन्तो विदन्तश्च कराली कृष्णतालुकः । कृष्णजिह्वश्च यमजो
जातमुष्कश्च यस्तथा ॥ द्विशफश्च तथा शृङ्गी चिकर्णी व्याघ्रवर्णकः । खर-
वर्णो भस्मवर्णो जातवर्णस्य काकुदी ॥ श्वित्री च काकसारी च खर-
सारस्तथैव च । वानराक्षः कृष्णगलः कृष्णगुह्यस्तथैव च ॥ कृष्णप्रोथश्च

३ अध्यायः।] दन्तादिविवरणम्। ४९
एकाण्डश्चैव जाताण्डः१ कञ्चुकी चिसरी२ तथा ।
मार्जारपादो व्याघ्राभस्त्रिकर्णो द्विखुरी स्तनी ॥ १३६ ॥
यमजो वामनश्चैव कुञ्जस्तित्तिरसन्निभः३ ।
वानराक्षो विड़ालाक्षो मुषली चेन्द्रवृश्चकः ॥ १३७ ॥
येषां पृष्ठे हतो भर्त्ता जातदन्तस्तथैव च ।
एते दोषान्विता वाहा न ग्राह्या भूतिमिच्छता ॥ १३८ ॥
धनप्राणहरा ह्येते बन्धुविग्रहकारकाः ।
शषां चिह्नं प्रवक्ष्यामि येन जानन्ति सादिनः ॥ १३९ ॥
पूर्वशास्त्रानुसारेण मुनीनां वचनं यथा ।
द्वावर्त्तौ यस्य ककुदि४ काकुदी स उदाहृतः ॥ १४० ॥
कराली वाधरे दन्तो जायते यस्य चोत्तरा५ ।
शूकश्च यश्च तित्तिरसन्निभः । विषमश्वेतपादश्च ध्रुवावर्त्तविवर्जितः ॥
पशुभावर्त्तसंयुक्तो वर्जनीयस्तुरङ्गमः” इति । उक्तञ्च शुक्रनीतौ । “कृष्ण-
तालुः कृष्णजिह्वः कृष्णौष्ठश्च विनिन्दितः । सर्व्वतः कृष्णवर्णो यः
पुच्छे श्वेतः स निन्दितः” इत्यादि ॥
१४० । काकुदीलक्षणं स्पष्टम् ॥
१४१ । कराली दन्तुरः तुङ्गो वा दन्तो विद्यते यस्य स कराली
१ । एकाण्डो जन्मतोऽण्डश्च । गः । ३ । काकतित्तिरसन्निभः । खः ।
२। चिसरिः । गः । ४ । ककुदे । गः ।
५ । कराली चाधरे दन्ते जायते यस्य चोत्तरम् । खः ।
7

चतुर्भिः पञ्चभिश्चैव हीनदन्तः प्रकीर्त्तितः ॥ १४१ ॥
सप्तभिश्चाष्टभिर्दन्तैः ख्यातश्चाधिकदन्तकः ।
अङ्गुष्ठपर्वसङ्काशः छागशृङ्गोपमस्तथा ॥ १४२ ॥
जम्बूवदररूपश्च तथा चामलकोपमः ।
चाम्रास्थिसदृशश्चापि हरीतक्याः फलोपमः ॥ १४३ ॥
दग्धचर्म्मनिभश्चापि वालुसंस्थान एव च ।
कीलः १ कर्णान्तरे यस्य देशान्ते चापि दृश्यते ॥ १४४ ॥
धौरेयः सर्वपापानां शृङ्गी वाहः स कीर्त्तितः ।
एवंविधेन शृङ्गेन शृङ्गी राष्ट्रे न वासयेत् ॥ १४५ ॥
“करालो दन्तुरे तुङ्गे” इत्यमरः । यस्य अधरे नीचे उत्तरा वा ऊर्द्धे
देशे इति यावत् । दन्त एक एवेत्यर्थः । जायते स करालीति
प्रकीर्त्तितः । चतुर्भिः पञ्चभिरित्यनेन षड्‌भिर्न्यूनैरिति अभिप्रेतम् ।
एवं सप्तभिरष्टाभिरित्यनेनापि षड्‌भिरधिकैरिति बोध्यम् । यद्वा
कराली दन्तरोगविशेषः स यस्यास्तीति कराली तदुक्तं,—“शनैः
शनैः प्रकुरुते वायुर्दन्तशममाश्रितः । करालान् विकतान् दन्तान् कराली
न च सिध्यति”—इति ॥
१४२-१४५ । शृङ्गीलक्षणमाह अङ्गुष्ठेत्यादि ॥
१४४ । कीलः शङ्कुवत् चिह्नमित्यर्थः ॥
१४५ । धौरेयः अग्रवर्त्ती प्रधानमित्यर्थः ।
१ । काकः । ख ।

३ अध्यायः ।] दन्तादिविवरणम् । ५९
एकेन¹ लम्बमानेन मुष्केणैकाण्डसंज्ञकः ।
अत्यन्तरोमशाभ्यान्तु ताभ्यां जाताण्ड² उच्यते ॥१४६॥
स्कन्धे वक्षसि वाह्वोश्च अंसदेशे तथैव च ।
अन्यवर्णो भवेद्वाजी कञ्चुकी स प्रकीर्त्तितः ॥ १४७॥
यस्यान्यवर्णा रेखा स्यात्³ पादे कूर्चे च वाजिनः ।
मार्जारपादः प्रोक्तोऽसौ न धन्यः⁴ कुलनाशनः ॥१४८॥
अन्यवर्णस्य वाहस्य शिरः कृष्णं यदा भवेत् ।
चिसरो नाम सः⁵ प्रोक्तो भर्तुः कुलविनाशनः ॥१४६॥
द्विखुरं गोखुराकारं खुरैर्विन्द्याद्विचक्षणः ।
अथवा सीवनीयुक्तै⁶ र्निम्नमध्यैस्तु निर्द्दिशेत् ॥ १५०॥
१४६। ताभ्यां मुष्काभ्याम् ॥
१४८। अन्यवर्णा रेखा स्ववर्णभिन्नवर्णा रेखा ॥
१४६। अन्यवर्णस्य कृष्णभिन्नवर्णस्येत्यर्थः ॥
१५०। खुरैः गोखुराकारं गोखुरवत् द्विधाविभक्तखुरमित्यर्थः ।
त्रिवलीयुक्तैरिति पाठे भङ्गीयुक्तैः ॥
१। एकतः। खः। ४। सधनं कुलनाशनः। कः।
२। जात्यण्डमुच्यते। कः। ५। तामसः। कः।
३। यस्यान्यवर्णा रेखाः स्युः । कः । ६। त्रिवलीयुक्तैः । खः ।

५२ अश्ववैद्यके [३ अध्यायः ।
वृषणाभ्यां सजाताभ्यां सञ्जातवृषणो भवेत् ।
तद्वद्दृषणसञ्जातस्तनाभ्यां विद्यते¹ स्तनी ॥ १५१ ॥
त्रिभिः कर्णैस्त्रिकर्णी च व्याघ्राभो व्याघ्रवर्णकः² ।
एकेनाङ्गेन हीनेन भिन्नेन³ च विशेषतः ॥ १५२ ॥
यमर्जं वाजिनं⁴ विन्द्याद् वामनं वामनाकृतिम् ।
वर्णादेकेन पादेन अन्यवर्णेन यो हयः ॥ १५३ ॥
मुषलीति समाख्यातो वाजिशास्त्रविशारदैः⁵ ।
विरोधं नैव यो याति दृष्ट्वाश्वां मुष्कवर्जितः⁶ ॥ १५४ ॥
इन्द्रवृद्धः स विख्यातो भर्तुश्च कुलनाशनः ।
१५१ । सजाताभ्यां सहस्तनेनेति शेषः। जाताभ्यां वृषणाभ्यां को-
षाभ्यां । अस्य श्लोकस्य द्वितीयतृतीयपादौ ख-ग-पुस्तकयोर्नस्तः ॥
१५२ । भिन्नेन भग्नेन विसदृशेन वा एकाङ्गहीनो भिन्नाङ्ग-
श्चेति द्विविधो यमजः ॥
१५३ । यो हयः वर्णात् स्ववर्णादित्यर्थः । अन्यवर्णेन भिन्नवर्णेन
पादेन उपलक्षित इति शेषः ।
१ । विङ्कितः । गः । ४ । वासनं । कः ।
२ । व्याघ्रचर्मकः । कः । ५ । भर्तुः कुलविनाशनः । खः ।
३ । भिन्नेन । गः । ६ । मुष्कवर्जितम् । कः ।

३ अध्यायः ।] दन्तादिविवरणम् । ५३
अथ चेद्दड़वायान्तु¹ विरोधमधिगच्छति ॥ १५५ ॥
निगूढवृषणश्चाश्वः² स धन्यः सर्व्वकामदः ।
दिवर्षात्तु³ समारभ्य यावता पञ्चवार्षिकः ॥ १५६ ॥
दन्तानां मुष्कयोश्चैव सम्भवो वाजिनः स्मृतः ।
अत ऊर्द्धं न जायन्ते मुष्कौ दन्ताश्च वाजिषु ॥ १५७ ॥
अशुभन्तु फलं वाच्यमभावेन शुभाशुभम्⁴ ।
सुरथस्य गतं राज्यं ककुदस्यैव दूषणात् ॥ १५८ ॥
हृतकम्बलवैकर्ण्यपशुदन्ताच्च पाण्डुरात् ।
शृङ्गिणी स्तनदोषेण स्तनी च सगरे क्षयम् ।
जाम्बावर्त्त्यश्वदोषेण पञ्चत्वं रावणो गतः ॥ १५९ ॥
१५८-१५९ । इदं श्लोकद्वयं ग-पुस्तके नास्ति । अस्य चैतिहासिकस्य
वार्त्ता तलतः कुत्रापि नाधिगम्यते । केवलमेव सुरथस्य राज्यना-
शोऽश्वार्थं युध्यमानस्य जैमिनीयेऽश्वमेधे, मार्कण्डेये च वैरहेतुको
दृश्यते । सगरस्य चाश्वकारणेन वंशक्षयो महाभारते प्रसिद्धः। अश्व-
दोषेनेति न प्राप्यते प्रमाणम् । रावणस्य विनाशे अश्वदोषहेतुत्वं
नैव दृश्यते ॥
१ । वड़वाजातु । खः। ३ । दिवर्षन्तु । खः ।
२ । निगूढवृषणश्चाक्षः । कः । ४ । ततस्तथा । तद्वयोः । कः ।

५० अश्ववैद्यके [३ अध्यायः ।
उत्पाताः ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि तुरगाणां विभागतः ।
ज्वलितेन यथाङ्गेन फलं वाच्यं शुभाशुभम् ॥ १६० ॥
यदा ज्वलति वाहस्य सर्व्वगात्रे हुताशनः ।
तदा विन्द्यादनावृष्टिमब्दमेकं न संशयः ॥ १६१ ॥
अन्तःपुरविनाशस्तु मेढ़ने ज्वलिते भवेत् ।
उदरे वित्तनाशस्तु¹ पायौ पुच्छे पराजयः ॥ १६२ ॥
उत्तमाङ्गे च वक्त्रे च स्कन्धे चैवासने तथा ।
भर्तुर्जयाय वाहानां ज्वलनं यच्च नेवजम् ॥ १६३ ॥
धूमं ललाटे वाह्नोश्च तथा वक्षसि निन्दितम् ।
तचैव° ज्वलनं शस्तं यथा नासासमुद्भवम् ॥ १६४ ॥
यदा व्याधिं विना वाजी ग्रासं त्यजति दुर्मनाः ।
अश्रुपातञ्च कुरुते तदा भर्तुर

३ अध्यायः ।] उत्पातविवरणम् । ५५
स्वयमेव यदा वक्त्रं हृष्टो लोकयते$^१$ हयः ।
रावं कृत्वा$^२$ प्रयाणे तु तदा विद्याज्जयं प्रभोः ॥ १६६ ॥
सर्व्वदैव शिरोध्मास्तु$^३$ सर्व्वेषां नैव पूजितः ।
वामपादाभिघातस्तु प्रभोर्यात्रानिषेधकः ॥ १६७ ॥
स्वामिन्यारूढमात्रे तु$^४$ दक्षिणं पार्श्वमात्मनः ।
तुरङ्गमो यदा पश्येत्तदा भर्त्तुर्जयो भवेत् ॥ १६८ ॥
पुच्छभागं$^५$ यदा वाहो वामतो विकिरेत्सदा ।
तदा भर्त्तुः प्रवासः स्याद् दक्षिणे विजयस्तथा ॥ १६९ ॥
प्रकिरन्ति$^६$ यदात्यर्थं सर्व्वं पुच्छं तुरङ्गमाः ।
अकस्मादेव जाताञ्च तेषां भीतिः प्रभोः स्मृता ॥ १७० ॥
छायाः ।
छाया वाजिशरीरेषु शुभाशुभनिवेदिनी ।
वाजिनश्च प्रभोश्चैव तां ब्रवीम्यनुपूर्व्वशः ॥ १७१ ॥
१७१ । छाया लावण्यविशेषः ।
१७२ । पद्मरागारुणेति पद्मरागो मरकतः ।
१ । ह्लोकयते ॥ गः । ४ । स्वामिना रूढमात्रेण । खः ।
२ । कालिकायाः । गः । ५ । पुच्छं वाहं । खः ।
३ । विरोऽधस्तु । गः । ६ । प्रकिरन्ते । खः ।

५२ अश्ववैद्यके ३ [३ अध्यायः।
सुस्निग्धा पार्थिवी¹ छाया नानाज्योतिःसमन्विता² ।
पद्मरागारुणा चैवमाग्नेयी परिकीर्त्तिता ॥ १७२ ॥
शुद्धस्फटिकसंकाशा सुस्निग्धा चैव वारुणी ।
रूक्षा दीना च वायव्या परुषा³ चैव निन्दिता ॥ १७३ ॥
पार्थिवी च तथाग्नेयी वारुणी या च कीर्त्तिता ।
तिस्रस्तु शुभदा⁴ऽच्छाया वायवी त्वशुभप्रदा ॥ १७४ ॥
प्रखिन्नानां⁵ भवेद्गन्धो वाहनां गात्रसम्भवः ।
मतिमद्भिः स निर्दिष्टः शुभाशुभनिवेदकः⁶ ॥ १७५ ॥
मनसः कुरुते तुष्टिं⁷ घ्राणमार्गगतस्तु यः ।
स शुभो वाजिनां गन्धो विपरीतोऽतिकुत्सितः ॥ १७६ ॥
शुभगन्धो भवेद्वाजी धनपुत्रप्रदः⁸ प्रभोः ।
मित्रावाप्तिञ्जयञ्चैव कल्याणञ्च नियच्छति ॥ १७७ ॥
१७५ । प्रखिन्नानां सञ्जातघर्म्माणामित्यर्थः ।
१७७ । शुभगन्ध्यादेर्जातिसूचकत्वे,—नकुलः ।
१ । एथिवी । खः । ५ । प्रस्थितानां । खः ।
२ । नामायुति । खः । ६ । निवेदिकाः । कः ।
३ । पुरुषैश्चैव । खः । ७ । मनसा कुरुते पुष्टिं । गः ।
४ । शुभप्रदाः । खः । ८ । धनमायुःप्रदः । खः ।

३ अध्यायः ।] कायाविवरणम् । ५७
अनिष्टे१ चैव गन्धे च सर्व्वमेतदनिष्टकम् ।
तस्मात्२ सर्व्वप्रयत्नेन सुगन्धोऽश्वः प्रपूजितः ॥ १७८ ॥
संग्राह्यो न तु दुर्गन्धो नायकेन विजानता ।
यथाशास्त्रं३ समुद्दिष्टो गन्धस्तौरङ्गमो४ मया ॥ १७६ ॥
सत्त्वानि ।
अमेध्ये कईमे चैव वस्तमूत्रे५ विशेषतः ।
घृणा यस्यास्ति वाहस्य देवसत्वः६ प्रकीर्त्तितः ॥ १८० ॥
पिशाचसत्वो मन्तव्यो व्यत्ययेन तुरङ्गमः ।
“शुभगन्धः सदा विप्रः क्षत्रियो गुरुगन्धकः । घृतगन्धः सदा वैश्यो
मीनामोदीच शूद्रकः” इति ॥
१८० । सत्वं स्वभावधर्मः । स च कान्तप्रगल्भदीर्घग्रीवानतिक्रूरान-
तिमृदुलादिरूपः । देवसत्वस्य लक्षणमाह शुकः । “श्मश्रुहीनमुखः
कान्तः प्रगल्भोत्तुङ्गनासिकः । दीर्घोद्रुतग्रीवमुखः स्रस्तकुक्षिखुरश्रुतिः ।
तुरप्रचण्डवेगश्च हंसमेघसमस्वनः । नातिक्रूरो नातिमृदु देवसत्वो
मनोरमः” इति ॥
१ । अनिष्टश्चैव गन्धे तु सर्व्वमेतत् प्रतीपकौ। कः । ४।सौरभदेहजः। खः।
२। तस्य स्यात् स प्रयत्नेन सुगन्धोऽश्वस्य पूजितः। गः। ५। वत्समूत्रे । खः ।
३ । यथाशास्त्रोदितः । खः । ६ । देवसत्वः । खः ।
8

५० अश्ववैद्यके [३ अध्यायः।
दैवसत्वः शुभो भर्तुः पैशाचश्चाशुभः स्मृतः ॥ १८१ ॥
प्रमाणम्।
सार्द्धं १ यवत्रयं प्रोक्तमङ्गुलस्य तपोधनैः ।
प्रमाणं शालिहोत्राद्यै र्वाजिशास्त्रविशारदैः ॥ १८२ ॥
हस्तोऽङ्गुलानां विंशत्या चतुरुत्तरया स्मृतः ।
चतुर्हस्तैस्तु विख्यातः शास्त्रोक्तैरुत्तमो हयः ॥ १८३ ॥
अर्द्धहस्तेन हीनस्तु भवेन्मध्यस्तुरङ्गमः ।
मुष्टिशून्येन हस्तेन हीनश्चाप्यधमः स्मृतः ॥ १८४ ॥
१८१ । व्यत्ययेन देवसत्वगुणवैपरीत्येन कईमादौ घृणाराहित्य-
रूपेणेत्यर्थः । देवसत्व इत्यादिपाठः पुस्तकान्तरे नास्ति ॥
१८२ । शुक्रस्तु वाजिमाने पञ्चयवात्मकमङ्गुलमाह—"पञ्च-
यवाङ्गुलेनैव वाजिमानं पृथक् स्मृतम्” इति । सार्द्धमित्यादि मध्य-
स्तुरङ्गम इत्यन्तः पाठः क-पुस्तके नास्ति ॥
१८३ । एतन्मते चतुर्विंशत्यङ्गुलपरिमितहस्तस्य हस्तचतुष्टयमौ-
न्नत्यं । शुक्राचार्य्यमते तु औन्नत्यु मुखमानेन द्विगुणमित्युक्तदिशा
द्विगुणचत्वारिंशाङ्गुलं विंशत्यधिकशताङ्गुलं वा भवति । नकुलमते तु
अशीत्यङ्गुलं औन्नत्यं भवति । यथोक्तम्- “अशीत्यङ्गुल उत्सेधः” इति ॥
१८४ । सार्द्धत्रिहस्तपरिमितोमध्यम इति चतुरशीत्यङ्गुलो
भवति । शुक्राचार्य्यमते तु पञ्चयवाङ्गुलपरिमाणस्य षण्णवत्यङ्गुलयः॥
१ । ऊर्द्धम् ।

३ अध्यायः ।] प्रमाणविवरणम् । ५९
ऊर्द्धमानप्रमाणन्तु परिणाहं विनिर्दिशेत् ।
उत्तमानां च मध्यमानां हीनानाञ्चैव वाजिनाम् ॥ १८५
अर्द्धसप्तमहस्तन्तु श्रेष्ठं दैर्घ्येण निर्द्दिशेत् ।
षड्भिर्मुष्टिविहीनैश्च मध्यमञ्च विचक्षणः ॥ १८६ ॥
पञ्चहस्तप्रमाणस्तु' जघन्यः समुदाहृतः ।
द्वात्रिंशदङ्गुलं वक्त्रमुत्तमाश्वस्य कीर्त्तितम् ॥ १८७ ॥
अधमस्य परिमाणं मुष्टिशून्येन हस्तेन हीनः त्रिहस्तः । शुक्राचार्यमते
तु चतुरशीत्यङ्गुलोन्नतोऽधम इति ।
१८५ । परिणाहो विस्तारः । स च सर्वेषामेव वाजिनां खखो-
च्छ्रयेन समानः । उदरपरिणाहन्तु शुकः त्र्यङ्गुलाधिकं त्रिगुणं मुख-
परिमाणादाह । "परिणाहस्त्वदरस्य त्रिगुणस्त्र्यङ्गुलाधिकः” इति ॥
उत्तमानामित्यादि—निर्द्दिशेदित्यन्तः पाठः क—पुस्तके नास्ति ।
मध्यमानां स्थाने मध्यानामिति पाठो युक्तः ।
१८६ । एतन्मते सार्द्धत्रियवाङ्गुलस्य चतुस्त्रिंशदङ्गुलहस्तपरि-
माणस्य सार्द्धषड्हस्तमुत्तमस्य दैर्घ्यम् । शुक्रमते तु पञ्चयवपरिमिता-
ङ्गुलस्य द्वात्रिंशाधिकशताङ्गुलम् । “शिरोमणिं समारभ्य पुच्छमूलान्त-
मेवहि । तृतीयांशाधिकं दैर्घ्यं मुखमानाच्चतुर्गुणम्” इति । दीर्घश्च
द्व्यधिकं शतमिति च । अस्य श्लोकस्य प्रथमपादद्वयं ग-पुस्तके नास्ति ॥
१८७ । उत्तमाश्वमुखमानं द्वात्रिंशदङ्गुलम् । शुक्रमते तु
चत्वारिंशाङ्गुलम् । तदुक्तम् “चत्वारिंशाङ्गुलमुखो वाजी यस्योत्त-
१ । पञ्चहस्तप्रमाणन्तु । खः ।