अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

३ अध्यायः।] अश्ववैद्यकम्। ४७
ईदृशं हेषितं$^१$ नेष्टं हयानाञ्च तपोधनैः ।
वाजिशास्त्रार्थतत्त्वज्ञैः कीर्त्तितं मुनिसत्तमैः ॥ १३० ॥
बाले रोगिणि वृद्धे$^२$ च क्षुधिते च पिपासिते$^३$ ।
श्रान्ते भीते रुषे$^४$ वाहे न ग्राह्यं स्वरलक्षणम् ॥ १३१ ॥
अथ यः पुलतो$^५$ऽश्वस्य शनैरविशदो$^६$ ध्वनिः ।
अन्तरुत्पद्यते कश्चित्तदश्वस्रुत उच्यते ॥ १३२ ॥
तच्च कूजत्यधो नाभेर्गुदवस्त्यण्डमाश्रितः ।
चतसृष्वन्तशाखासु वायुरेवार्द्धमुच्छलन् ॥ १३३ ॥
१३२। अथेति । पुलतः तन्नामकगतिधाराविशेषेण धावत
इत्यर्थः । अश्वस्य यः कश्चिदविशदोऽपरिस्फुटो ध्वनिः अन्तरभ्यन्तरे
उत्पद्यते सोऽश्वस्रुत उच्यते । पुच्छत इति पाठे पुच्छात् बालधेः ॥
१३३-१३४ । स्रुतोत्पत्तौ कारणमाह । तच्चेति । तच्च ध्वन्यु-
त्पत्तौ नाभेरधः गुदवस्त्यण्डमाश्रितः पायुवस्तिकोशप्रदेशतः वायुरेव
ऊर्द्धं उच्छलन् विसर्पन् विसृतिं गच्छन्निति यावत् । चतसृषु गुद-
वस्त्यण्डद्वयाश्रयेष्वित्यर्थः । अन्तशाखासु आभ्यन्तरधमनीष्वित्यर्थः ।
कूजति शब्दं करोति । अतोहेतोः स्थिराणामश्वानां वेग ऊर्द्धवेग
१। दृष्टं सहेषितम्। गः।
२। बाले च निर्गते। खः।
३। चापिवासिते। खः।
४। तथा। कः।
५। पुच्छतः।
६। निर्व्विशते। खः।