अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

[ ६ ]
अथ द्वितीयोऽध्यायः ।
प्रदेशाः ।
प्रदेशान् वाजिदेहस्थान् यो न वेत्ति विभागशः ।
न¹ स जानाति मूढात्मा लक्षणं न चिकित्सितम् ॥१॥
अतएव² प्रदेशानां ज्ञानमादौ प्रकीर्तितम् ।
एतद् यत्नेन बोद्धव्यं वाजिनां हितकाम्यया ॥ २ ॥
अतिप्रसिद्धा जिह्वा या³ तस्याः सूना भवेदधः ।
ऊर्ध्वं⁴ तालु भवेत्तस्याः तदग्रे⁵ दन्तपीठकम् ॥ ३ ॥
१ । प्रदेशान् जिह्वादिमण्डूकान्तानित्यर्थः । लक्षणं प्रदेशरो-
गाणामित्यर्थः ॥
३। अस्मिन्नध्याये आदौ प्रदेशज्ञानस्य प्रयोजनं प्रदेशानित्यादि
श्लोकद्वयेन प्रतिपाद्य पश्चात् प्रदेशानां लक्षणानि क्रमेण एकत्रिंश-
श्लोकैर्निर्दिशन्नाह । अतिप्रसिद्धेत्यादि ॥ सूना अधोजिह्विका सूना-
धोजिह्विकापि च । इत्यमरः ॥ तस्या इति सूनायाः ।
१ । नैव जानाति । २ । गः । २ । अतःपरमिति । २ । खः ।
३ । जिह्वातु । २ । कः । ४ । ऊर्ध्वे । २ । खः ।
५ । ततोऽग्रे दन्तएष्ठिका । २ । कः ।
2

८ अश्ववैद्यकम् । [१ अध्यायः ।
साध्यासाध्यविवेकञ्च कृच्छ्रसाध्ये विनिश्चयम् ।
प्रकृतिञ्च तुरङ्गाणां कथयाम्यनुपूर्व्वशः१ ॥
रसोनादींस्तथा कल्पान्२ मुनिभिः पूर्व्वनोदितान् ॥
॥१५॥
इत्युद्देशाध्यायः३ ॥
शिष्टानां व्याधीनां निदानं कारणं चिह्नं लक्षणं चिकित्सितञ्च ।
कथयामीति क्रिया प्रदेशादिभिः कर्मभूतैःसह प्रत्येकं संबध्यते ॥
१५ । प्रकृतिमिति वातादिप्रकृतिमित्यर्थः । रसोनादीनिति
आदिपदेन गुग्गुलुरसायनादीनां ग्रहणम् । कल्कः दृषदि पेषितं
वस्तु ॥
१ । अनुपूर्व्वतः । कः ।
२ । रसोनादि तथा कल्पम् । गः ।
३ । क-नामकपुस्तके उपदेशाध्याय इति नामकृतमस्याध्यायस्य ।

[ ६ ]
अथ द्वितीयोऽध्यायः ।
प्रदेशः ।
प्रदेशान् वाजिदेहस्थान् यो न वेत्ति विभागतः ।
न¹ स जानाति मूढात्मा लक्षणं न चिकित्सितम् ॥ १ ॥
अतएव² प्रदेशानां ज्ञानमादौ प्रकीर्त्तितम् ।
एतद् यत्नेन बोद्धव्यं वाजिनां हितकाम्यया ॥ २ ॥
अतिप्रसिद्धा जिह्वा या³ तस्याः सूना भवेदधः ।
ऊर्द्धं⁴ तालु भवेत्तस्याः तदग्रे⁵ दन्तपीठकम् ॥ ३ ॥
१ । प्रदेशान् जिह्वादिमण्डूक्यन्तानित्यर्थः । लक्षणं प्रदेशरो-
गाणामित्यर्थः ॥
३ । अस्मिन्नध्याये आदौ प्रदेशज्ञानस्य प्रयोजनं प्रदेशानित्यादि
श्लोकद्वयेन प्रतिपाद्य पश्चात् प्रदेशानां लक्षणानि क्रमेण एकत्रिंश-
च्छ्लोकैर्निर्दिदृक्षुराह । अतिप्रसिद्धेत्यादि ॥ सूना अधोजिह्विका सूना-
धोजिह्विकापि च । इत्यमरः ॥ तस्या इति सूनायाः ।
१ । नैव जानाति । २ । गः । २ । अतःपरमिति । २ । खः ।
३ । जिह्वातु । २ । कः । ४ । ऊर्द्धे । २ । खः ।
५ । ततोऽग्रे दन्तएष्ठिका । २ । कः ।
2

१० अश्ववैद्यकम्। [२ अध्यायः।
ततो दन्ताः१ समुद्दिष्टा उर्द्धं दन्ता भवन्त्यधः ।
चिवुकञ्चाधरोभाग२ स्तेषां प्रोक्तं विचक्षणैः ॥ ४ ॥
चिवुकस्योपरिष्टात्तु अधरौष्ठः प्रकीर्त्तितः ।
चिवुकात् पार्श्वभागे तु हनुर्नामाभिधीयते ॥ ५ ॥
सृक्वद्वयं विजानीयाद्वक्त्रपार्श्वगतं बुधः ।
उत्तरौष्ठः प्रपाणाख्यः३ तदूर्द्धं प्रोथ उच्यते४ ॥ ६ ॥
नासाच्छिद्रे तथा पार्श्वे प्रोथस्यैव व्यवस्थिते ।
नासाच्छिद्राक्षिमध्ये तु घोणाख्यः५ समुदाहृतः ॥ ७ ॥
घोणापार्श्वगतौ गण्डौ क्षीरिके च ततःपरम् ।
नेत्रयोरधरे भागे६ अश्रुपात उदाहृतः ॥ ८ ॥

तदग्रे तालोरग्रे। दन्तपीठकमिति दन्तानां पीठकं आसनं
दन्तवेष्ट इत्यर्थः। तेषां दन्तानाम् अधरोभागः चिवुकम् ।
५। कपोलौ तत्परो हनुरित्यमरः। (चोयाल) Jaw ।
६। सृक्वद्वयं ओष्ठपार्श्वद्वयम् । Corner of the mouth. ।
८। अश्रुपातः अश्रुपातनामकः प्रदेश इत्यर्थः ॥

१। अग्रेदन्ताः । २। कः। २। चिवुकः स्याधरे भागे । २।
३। प्रपाणाख्यं । २। खः। ४। प्रोथश्च समुदाहृतम्। २। गः।
५। घोणाख्यं समुदाहृतम्। २। खः। ६। नेत्रयोरन्तरे भागे । २। खः।

२ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । ११
कर्णान्ते चैव नेत्नान्तमपाङ्गं ब्रुवते बुधाः१ ।
कनीनिकाक्ष्णोर्विज्ञेया यस्य नासासमीपगः२ ॥ ९ ॥
सितासितञ्च तन्मध्ये३ नेत्रयोर्मण्डलं हि तत् ।
प्रच्छादनं भवेद्वर्त्म चाक्षिकूटमतःपरम् ॥ १० ॥
तस्मादूर्द्धं भ्रुवो र्लेखा ललाटञ्च तदुत्तरम् ।
ऊर्द्धं ललाटदेशात्तु केशान्तञ्च ततः भ्रुवः ॥ ११ ॥
ततः शिरो विजानीयात् भ्रुवादूर्द्धगतं बुधः ।
शिरःपार्श्वगतौ कर्णौ तयोर्मूलन्तु शष्कुली४ ॥ १२ ॥
९ । कनीनिका तारका । तारकाक्ष्णः कनीनिकेत्यमरः । यस्य
अपाङ्गस्य । नासासमीपगः यः प्रदेशः सा कनीनिका इत्यर्थः ॥
१० । वर्त्म नेत्रच्छदं प्रच्छादनं प्रच्छादनापरनामकं भवेत् । वर्त्म
नेत्रच्छदेऽध्वनीत्यमरः । अक्षिकूटमीषिका चक्षुर्गोलको वा । ईषि-
कात्वक्षिकूटमित्यमरः ॥
११ । तस्मादक्षिकूटात् । ललाटं अवग्रहप्रदेशम् । अवग्रहोऽललाटं
स्यादित्यमरः । Forehead. ॥
१२ । शष्कुली चूलिका कर्णच्छिद्रं वा । कर्णमूलन्तु चूलिके-
त्यमरः ॥
१ । कर्णपार्श्वे च नेत्रान्तमपाङ्गः प्रोच्यते बुधैः । २ । कः ।
२ । कनीनिकाख्योविज्ञेयः यश्च नासासमीपगः । कः ।
३ । यन्मध्ये । कः । खः । ४ । सकुन्तलम् । २ । खः ।

१२ अश्ववैद्यकम्। [२ अध्यायः।
अपाङ्गाद्व्यङ्गुले चैव शङ्खं विद्याद्विचक्षणः १।
शङ्ककर्णान्तरेचैव कटाक्षः समुदाहृतः ॥ १३ ॥
विदुर्मर्मविदुश्चैव कर्णस्याधः षडङ्गुले ।
घण्टाबन्धसमीपस्थो निगालः परिकीर्तितः ॥ १४ ॥
अधस्ताच्च २ निगालस्य गलमाहुर्मनीषिणः ।
ततः कण्ठं विजानीयादधोभागे विचक्षणः ३ ॥ १५ ॥
वक्षः क्रोड़ं तथा चैव हृदयं कुक्षिमेव ४ च ।
आनुपूर्वं ५ विजानीयादधोभागगतं बुधः ॥ १६ ॥
ग्रीवा लोकप्रसिद्धा तु तस्याश्चोपरि केसरः ।
ग्रीवास्कन्धान्तरे चैव वाहं प्राहुर्मनीषिणः ॥ १७ ॥

१३ । शङ्खं ललाटास्थि ॥
१४ । कर्णस्य अधः अधस्तात् षडङ्गुले अन्तर इति शेषः । वि-
दुर्नाम मर्मविदुः । तयोर्मध्ये विदुः पुमानित्यमरः ॥
१६ । पूर्वानुक्रमेण ।

१ । चाथोऽष्टाङ्गुले । कः । २ । व्यधस्ततो । २ । खः ।
३ । अधोभागे गतं बुधः । २ । खः । ४ । कच्छमेव च । २ । खः ।
५ । आनुपूर्व्या । २ । खः ।

२ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । १३
वाहस्योपरिजन्तु स्यात्¹ काकसं ककुदञ्च तत्² ।
ततः पृष्ठं विजानीयादासनं पृष्ठमध्यगम्³ ॥ १८ ॥
अंसके ककुदश्चैव⁴ निवन्धे परिकीर्तिते ॥ १९ ॥
स्यातामंसादधो बाहू तयोर्बाह्ये षडङ्गुले ।
बाह्वोरभ्यन्तरे विन्द्यात् किण्वञ्चातिप्रसिद्धकम् ॥ २० ॥
अधरे च ततोजानु निर्दिष्टं शास्त्रकोविदैः ।
मन्दिरं पश्चिमोभागः कलाची जानुनोऽग्रिमः⁵ ॥ २१ ॥
जानुनोश्चाप्यधोभागे⁶ जङ्घां विन्द्याद्विचक्षणः ।
जङ्घापार्श्वे कलां विन्द्यात् सन्ध्यश्चैषिकसंज्ञकम् ॥ २२ ॥
अग्रतः पलिहस्तस्याः७ पश्चात् कूर्च उदाहृतः ।
१८। ककुदं वृषस्कन्धः। अत्र काकसस्थाने कीकस एव भवितुं युक्तः॥
२१। मन्दिरं जानुपश्चाद्भागः। कलापीत्यत्र कलाचीति सङ्गतं
मन्ये। कलाची जानुनोऽङ्गुलिपर्यन्तोभागः ॥
२२। गुल्फावधिजानुपर्यन्तः प्रदेशः जङ्घा॥
१। वाहस्योपरि यत्तत्स्यात् । २ । खः । जन्तुः स्यात् । गः ।
२ । ककुदं क्रमात् । २ । कः । ३ । पृष्ठमध्यतः । २ । कः ।
४ । ककुदस्यैव । २ गः । ५ । जानुनोऽद्यतः । २ । गः ।
६ । जानुनश्चाधरे भागे । २।खः । ७ । पजिहस्तः स्यात् । गः ।

१४ अश्ववैद्यकम्। [२ अध्यायः।
किणं तचैव¹ मध्यस्थमधोभागे च कुष्ठिकम्² ॥ २३॥
खुरसन्धिं ततो विन्द्यादधोभागे ततः खुरम्।
खुरस्य पार्श्वे पार्ष्णिः स्यादग्रभागे नखोभवेत् ॥ २४॥
खुरस्याधस्तलं चैव मण्डूकी तलमध्यतः³।
खुरमांसं विजानीयात् क्षीरिकाख्यं विचक्षणः ॥ २५॥
हृदयात् परतः कुक्षी पार्श्वतश्च विभागशः।
कुक्षिमध्ये भवेद्रन्ध्रमुपरन्ध्रं तदूर्द्धगम् ॥ २६॥
जठरं पार्श्वमध्यस्थं तस्य नाभिश्च मध्यतः।
रोमराजीं ततो विन्द्यात् मूचकोशमतःपरम्४।
आक्थ्याः पश्चिमे भागे पुटौ स्फिचौ च कीर्त्तिते ॥ २७॥
पुच्छमूलन्तु५ वाहानां मांसलं पुच्छमूलतः।
तस्याधः कीर्त्तितः पायुः सीवनी च ततःपरम् ॥ २८॥
२४। ततः खुरसन्धेः अधोभागे खुरम्।
२६। कुक्षी उदरः। रन्ध्रं उदरगह्वरः। तदूर्द्धगं तस्मात् हृदय-
गह्वरादूर्द्धभागस्थम्॥
२७। स्फिचौ कटिप्रोथौ। अत्र छन्दोभङ्गः जातः।
१। किंकणञ्च। २। खः। २। कुष्ठकी। २। खः।
३। मध्यगा। २। खः। ४। मूत्रकोशस्ततःपरम्। २। गः।
५। भाद्यते पुच्छमूलतः। २। खः।

२ अध्यायः ।] अश्ववयस्कम् । १५
मुष्कौ च कटिसन्धिश्च ततो विन्द्यात् परं बुधः ।
अधस्तात् कटिसन्धेस्तु ऊरुसन्धिरुदाहृतः ॥ २९ ॥
सक्थिनो फलसन्धिस्तु ऊरुपान्ताभिधानकः १ ।
ततः स्फुरं २ विजानीयात् तस्याधो मन्दिरं भवेत् ॥ ३० ।
किणञ्चैव ततो विन्द्यात् मन्दिराभ्याससंस्थितम् ।
ततःपरं विजानीयात् कलां कूर्चञ्च कुष्ठिकम् ॥ ३१ ॥
खुरान्तसङ्गं ३ मण्डूकं ततो विन्द्याद्विचक्षणः ।
अङ्कजङ्घाद्वयञ्चैव ४ वक्षोग्रीवाशिरोमुखम् ॥ ३२ ॥
३० । फलसन्धिः कोषसन्धिप्रदेशः, उर्व्वोः उपान्ताभिधानकः
उपान्तनामकः यः प्रदेश इति यावत् । ते सक्थिनी ॥ ततः सक्थ्यन-
न्तरं यः प्रदेशस्तं स्फुरं विजानीयात् ॥
३२ । अङ्केति । अत्र अङ्गात् मुखान्ताः प्रदेशाः सम्भूय पूर्वकायः
कथित इत्यर्थः । केवलं पृष्ठदेशो मध्यमकायः, तथा कटिदेशात्
खुरान्तः अपरो भागः पश्चिमः पश्चात्कयो मतः ॥
१ । ऊरुपादाभिधायकः । २ । खः ।
२ । खुरम् । २ । खः ।
३ । खुरस्तलं च । २ । खः ।
४ । अंगकक्षाद्वयम् । २ । गः : अथोजङ्घाद्वयम् । २ । खः ।

१६ अश्ववैद्यकम्। [२ अध्यायः।
पूर्वकायः१ समुद्दिष्टः पृष्ठदेशस्तु मध्यमः ।
आकटेः पश्चिमोभागः२ खुरान्तश्चापरोऽमतः ।
इति प्रदेशा विख्याताः पूर्वशास्त्रानुसारतः ॥ ३३ ॥
इति प्रदेशाध्यायः ।
१। पूर्व्वकायात् । २ । खः।
२। पश्चिमे भागे । २ । खः।

[ १७ ]
अथ
तृतीयोऽध्यायः ।
सर्व्वलक्षणः ।
अङ्गलक्षणानि ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि वाह्यानां लक्षणं स्मृतम् ।
लक्षणं शृणु वाह्यानां मुनिना यत्तु भाषितम् ॥ १ ॥
सर्व्वदोषहरं नित्यं नृपाणां जयवर्द्धनम् ।
अशुभैर्लक्षणैर्युक्ता हया न ग्रहणोचिताः ॥ २ ॥
अङ्गे लक्षणमेवादौ तेषां वक्ष्यामि देहजम् ।
ओष्ठयोः सृकणोश्चैव जिह्वायां दशनेषु च ॥ ३ ॥
वक्त्रे तालुनि नासायां गण्डयोर्नेत्रयोस्तथा ।
ललाटे मस्तके चैव केशे कर्णपुटे तथा ॥ ४ ॥
ग्रीवायां केशरे चापि स्कन्धे वक्षसि बाहुके ।
जंघायां जानुनोश्चाधः¹ कूर्चे पादे तथैव च ॥ ५ ॥
१ । अशुभैर्लक्षणैर्वक्ष्यमाणैरित्यर्थः ॥
३ । लक्षणं शुभाशुभलक्षणं ओष्ठादीनामित्यर्थः ॥
१ । जानुनोश्चापि । २ । कः ।
3

' + 'T' = 'आ'.
In line 9:
The first character has: a left hook, then a loop... wait, it's आ!
Wait, what about ओष्ठौ?
"आत्तौ पूजितावोष्ठौ" -> wait, could it be:
रक्तौ पूजितावोष्ठौ?
Wait, why would it be रक्तौ?
Look at line 10: "सृक्कणोर्मृदुता शस्ता जिह्वायां रक्तता तथा ॥ १० ॥"
And about lips (ओष्ठ): what are the auspicious qualities of lips in Shalihotra / Ashvavaidyaka?
Let's recall or analyze:
"बालहीनौ मृदुत्वचौ" - hairless and soft-skinned.
What about the first two words?
"... पूजितावोष्ठौ" (auspicious are the two lips).
What kind of lips?
Could it be वृत्तौ?
Look at the first letter: वृ? No, it has ा (aa-matra)!
Wait, could it be ताम्रौ?
No, it ends in त्तो or त्तौ.
Wait, look at आ and त्तौ:
Could it be आत्तौ?
Wait, what if it's श्लाघ्यौ? No.
What if it's आत्तौ?
Wait

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । १६
अतश्चान्यद्धि¹ दोषाय तन्वी दीर्घा च सा शुभा ।
घनाः² स्निग्धाः सुबद्धाश्च समा दन्ताः सुशोभनाः ॥ ११ ॥
षट्संख्येष्वधरौष्ठे च तेषु व्यञ्जनसम्भवः ।
आननं तुङ्गघोणञ्च³ निर्मांसं प्रियदर्शनम् ॥ १२ ॥
सुगन्धि पूजितं वक्त्रं विपरीतं विगर्हितम् ।
तालु रक्तं प्रशस्तञ्च सुपुटे चैव नासिके ॥ १३ ॥
नात्युल्वणौ समौ गण्डौ⁴ वाहानां कीर्त्तितौ शुभौ ।
अत्यन्तं निर्गते चैव सुबद्धे नैव चाविले ॥ १४ ॥
११ । घनाः सान्द्राः । स्निग्धा नतु रूक्षा इत्यर्थः । सुबद्धाः सुघ-
टिताः ॥
१२ । तेषु दन्तेषु । अधरौष्ठे नीचौष्ठे षट्संख्येषु षट्स्वित्यर्थः ।
व्यञ्जनसम्भवः प्रकाशम्भावनेत्यर्थः । अङ्कुरोत्पत्तिर्वा ॥ प्रियदर्शनं
प्रशंसनीयमित्यर्थः ॥ तुङ्गघोणं उच्चनासिकम् । निर्मांसं नातिमां-
सलमित्यर्थः ॥
१३ । वक्त्रं मुखगह्वर इत्यर्थः । सुपुटे इति सुशोभनावरणयुक्ते
इत्यर्थः । त्रिषु पात्रं पुटो वाटीत्यमरः ॥
१४ । उल्वणौ उन्नतौ नात्युल्वणौ ईषङ्कोन्नतिभावावित्यर्थः ॥
१ । अतोऽन्यत्वं च । २ । कः ।
२ । धन्याः । २ । गः ।
३ । आयतं तुङ्गघोणञ्च निर्मांसं परिकीर्त्तितम् । २ । खः ।
४ । नातितनू समौ गण्डौ । खः ।

२० अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।
प्रशस्ते वाजिनां नेत्रे मध्यात्तेऽमलतारके ।
स्निग्धायते विशाले च श्लिष्टे मधुनिभेक्षणे ॥ १५ ॥
स्वर्णाप्रभे विशाले च शस्ते वाहस्य लोचने ।
सावर्त्तञ्चाप्यनिस्रञ्च विशालञ्चैव वाजिनाम् ॥ १६ ॥
ललाटं पूजितं प्राहुर्मुनयः शास्त्रकोविदः ।
शिरः समं तथा वृत्तमावर्त्तद्वयभूषितम् ॥ १७ ॥
केशाश्च मृदवः स्निग्धा वहवश्चैव पूजिताः ।
ह्रस्वता१ कर्णयोश्चैव तीक्ष्णता तनुता तथा ॥ १८॥
अदीर्घरोमता चैव प्रशस्तेति२ प्रकीर्त्तिता ।
सुवृत्तां कुञ्चिताञ्चैव धन्यां ग्रीवां विदुर्बुधाः ॥ १९ ॥
केशराश्च जटाहीना मृदुश्चैव प्रशस्यते ।
सुबद्धः सुदृढश्चैव स्कन्धो वाहस्य पूजितः ॥ २० ॥
प्रशस्तं विपुलं वक्षो निर्गतं विशिरञ्च यत्३ ।
ऋजुवृक्षसमौ४ बाहू गूढं जानु प्रशस्यते ॥ २१ ॥
१८ । स्निग्धाश्चिक्कणाः ॥ ह्रस्वता आकारतः तीक्ष्णता सूच्यद्-
भावः दैर्घ्येण । तनुता वेधेन चेत्यर्थः ॥
२० । सुबद्धः सुघटितः ।
२१ । प्रशस्तं कवाटविस्तृतं । निर्गतं वहिःस्फीतमिव स्थित-
मित्यर्थः ॥
१ । ऋजुता । खः । ३ । तत् । खः ।
२ । प्रशस्तो विप्रकीर्त्तितः । खः । ४ । उरुवृत्तसमौ । खः ।

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । २१
अवक्रा मांसहीना च वाजिजंघा शुभा स्मृता ।
सुवृत्तं सुसमञ्चैव नातिस्तब्धं नचोन्नतम्¹ ॥ २२ ॥
कूर्चमेवंविधं विद्याद् ग्रन्थिव्रण²विवर्जितम् ।
दृढमण्डिकिकायुक्तो वर्त्तुलः श्लिष्टसन्धिकः ॥ २३ ॥
खुरः खरखुराकारः प्रशस्तः समुदाहृतः ।
पार्श्वे चैव समे वृत्ते ऊर्द्धं मांसोपशोभिते ॥ २४ ॥
अविलम्बि सुवृत्तञ्च उदरञ्चातिपूजितम् ।
नातिदीर्घं समं पृष्ठं किञ्चिच विनतं शुभम् ॥ २५ ॥
सुवृत्ता चैव पीना च कटिर्धन्या प्रकीर्त्तिता ।
मृदुस्निग्धायतैर्युक्तं बालैः पुच्छं प्रशस्यते ॥ २६ ॥
वृषणौ च समौ वृत्तौ ईषल्लम्बावलोमशौ ।
कृष्णवर्णविहोनन्तु ह्रस्वं मेहनमीष्यते ॥ २७ ॥
आनुपूर्व्यायतं पीनं शोभितञ्चोरुद्वयम् ।
पूर्वजंघेव जंघादि खुरान्तञ्चापि पश्चिमम् ।
शालिहोत्रादिभिः प्रोक्तं मुनिभिः सर्ववेदिभिः ॥ २८ ॥
२५ । न लम्बमानम् ॥
२६ । पीना मांसला ॥
२८ । पूर्वजंघेव पश्चिमजंघादि खुरान्तमपि लक्षणयुक्तं प्रोक्तम् ॥
१ । शुभं स्मृतं सुवृत्तञ्च समञ्चेव नतोन्नतम् । खः ।
२ । ग्रन्थिव्रणविवर्जितम् । कः. खः ।

२२ अश्ववैद्यकम्। [३ अध्यायः।
आवर्त्ताः।
अथातः संप्रवक्ष्यामि आवर्त्तानां विनिश्चयम्।
शुभाशुभविवेकाय यथा शास्त्रे व्यवस्थितम् ॥ २९ ॥
विंशतिस्तु शुभाः प्रोक्ताः षट्सप्तत्यधिकाः स्मृताः।
उत्तरोष्ठं प्रपाणं स्यात्तथावर्त्तः शुभावहाः ॥ ३० ॥
सृक्कणोश्च तथा प्रोक्ताः सर्वकामफलप्रदाः।
त्रयश्चैवाथ चत्वारो वाजिनो यस्य रोमजाः ॥ ३१ ॥
३०। आवर्त्ताः शुभाशुभभेदेन साकल्येन षण्णवतिप्रकाराः। तेषु
विंशतिः शुभाः। प्रथमं प्रपाणादिषु शुभप्रदेशेषु तानेव वर्णयति।
उत्तरोष्ठमित्यादिभिः। शुभावर्त्तस्थानानि तु नकुलस्त्रयोदशविधा-
न्त्याह। "ललाटे मस्तके चैव ग्रीवायां हृदये तथा। पादे पच्चे
मणीबन्धे नाभिदेशे विशेषतः॥ स्कन्धे पार्श्वे गले वक्त्रे कुचौ रन्ध्रे
त्रिके तथा। आद्यास्त्रयोदशावर्त्ता विज्ञेया वाजिपण्डितैः" इति ॥
अत्र शुक्राचार्य्यः "गलमध्ये पृष्ठमध्ये उत्तरोष्ठेऽधरे तथा। कर्णने-
त्रान्तरे वामकुचौ चैवतु पार्श्वयोः। ऊरुषु च शुभावर्त्तौ वाजिना-
मग्रपादयोः । आवर्त्तौ सान्तरौ भाले सूर्य्यचन्द्रौ शुभप्रदौ" इति।
ये प्रपाणगलकर्णसंस्थिताः पृष्ठमध्यनयनोपरिस्थितः। ओष्ठसक्थिभुज-
कुक्षिपाश्र्वगास्ते ललाटसहिताः सुशोभना इति बृहत्संहितायाम् ॥
एवमशुभदेशांश्च अनन्तरं अशुभावर्त्तकथनप्रस्तावे कथयिष्यति ॥
३१। अथ यस्य वाजिनः सृक्कणोः त्रयश्चत्वारो वा रोमजा
१। शास्त्र । कः ।

द्वौ वा ललाटजौ' यस्य सतु धन्यतमः स्मृतः ।
आनुपूर्व्या स्थिता चोर्द्धं ललाटे रोमजास्त्रयः ॥ ३२ ॥
निःश्रेणी नाम सा ख्याता भर्तुः सर्वार्थसाधिनी ।
शिरःकेशान्तयोर्मध्ये ध्रुवो नामाभिधीयते ॥ ३३ ॥
तत्रावर्त्तः स्मृतोऽश्वस्य भर्तुर्जयविवर्द्धनः ।
घण्टाबन्धसमीपस्थो निगालः कीर्त्तितो बुधैः ॥ ३४ ॥
तस्मिन् देवमणिर्नाम रोमजः शुभकृत् स्मृतः ।
कर्णमूले तथा वाह्वोः केशान्ते मस्तके तथा ॥ ३५ ॥
आवर्त्ताः सन्तीतिशेषः । ते सर्वकामफलप्रदाः प्रोक्ताः उक्तञ्च अग्नि-
पुराणे । “सकृष्णाक्ष ललाटे च कर्णमूले निगालके । बाहुमूले गले
श्रेष्ठा आवर्त्ताः” इति ॥
३३ । ललाटे आनुपूर्व्या त्रयो रोमजाः निःश्रेणी नाम्ना कथ्यन्ते
इति फलितार्थः । अत्र शुक एवमाह । “आवर्त्तचितयं भाले शुभ-
ञ्चोर्द्धन्तु सान्तरं । अशुभञ्चातिसंलग्नमावर्त्तचितयं तथा ॥ त्रिकोण-
चितयं भाले आवर्त्तानान्तु दुःखदम्”—इति । अत्र नकुलो ललाटस्था-
वर्त्तत्रयस्य त्रिकूट इति नाम ददौ । “त्रयो यस्य ललाटस्था आवर्त्ता
अधरोत्तराः । त्रिकूटः स परिज्ञेयः वाजिहृद्विकरः परः”—इति ॥
३४-३५ । घण्टाबन्धेति । निगालस्थावर्त्तस्य देवमणित्वं नकुलो-
ऽप्याह यथा । निगालस्थो य आवर्त्तः स हि देवमणिः स्मृत इति ॥
१। ललाटतः। गः। २। स्थितः। ख.।

२४ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।]
आवर्त्ताः पूजिता नित्यं विशेषेण तु मस्तके ।
आवर्त्ता यस्य चत्वारो वाजिनो वक्षसि स्थिताः ॥ ३६॥
एकः कण्ठे भवेत् स्पष्टः स धन्यः सर्वकामदः ।
रन्ध्रे चैव यदा भर्तुरीप्सितार्थ¹प्रदो भवेत् ॥ ३७॥
उपरन्ध्रे भवेच्चैव² रोमजश्चातिपूजितः ।
शङ्खचक्रगदावज्र³शुक्तिपद्मो⁴पमाश्च ये ॥ ३८॥
३६ । अत्र कर्णमूलबाहुकेशान्तेभ्यो मस्तकावर्त्तस्य विशेषपूजितत्वं
गम्यते कर्णमूलावर्त्तस्य शुभत्वं नकुलशुक्रावाहतुः । “कर्णमूले यदा-
वर्त्तस्तन्मध्येच तथा परः । विजयाख्यावुभौ ज्ञेयौ युद्धकाले जयप्रदौ”
इति ॥ कण्ठजावर्त्तस्य च नकुलशुकौ चिन्तामणिरिति नाम ददतुः ।
३७ । “कण्ठे यस्य महावर्त्त एकोऽश्वस्य प्रजायते । चिन्तामणिः
स विज्ञेयश्चिन्तितार्थविवृद्धिदः” इति ॥ रन्ध्रे कुक्षिविवरे । उपरन्ध्रे
रन्ध्रोर्द्धस्थे प्रदेशे इत्यर्थः । एते प्रपाणसृक्क ललाटकर्णनिगालबाहु-
केशान्तमस्तकवक्षःकण्ठरन्ध्रोपरन्ध्रेषु आवर्त्ताः प्रशस्ताः कथिताः ॥
३८ । शङ्खेत्यादि । अत्र शुभदेशजानां विशेषशुभत्वनिर्देशात्
तेषां शङ्खाद्यानां स्वभावशुभत्वं गम्यते ॥ “शङ्खचक्रगदापद्मवेदि-
स्वस्तिकसन्निभः । प्रासादतोरणधनुःसुपूर्णकलशाकृतिः ॥ स्वस्तिक-
शृङ्गीनखड्गश्रीवत्साभः शुभो भ्रमः” इति शुकः ॥
१ । शंसितार्थप्रदः । खः । ३ । पद्म । खः ।
२ । उपरन्ध्रोद्भवश्चैव । खः । ४ । वज्र । खः ।

. It clearly is "शङ्क". Let's inspect: "प्रोथशङ्ककटिवस्तिजानुनि" - yes, printed as शङ्क).

Line 15:
नाभिककुदे तथा गुदे व्यङ्गकुक्षिचरणेषु चाशुभाः” इति बृहत्संहिता ॥
(Wait, "व्यङ्गकुक्षिचरणेषु" or "व्यङ्क"? "व्य-ङ्ग-कु-क्षि-च-र-णे-षु". Yes, व्यङ्गकुक्षिचरणेषु).

Line 16:
“कक्षायां जानुमेढ्रे च त्रिवर्णा पुच्छसन्निधौ । पुच्छे गुह्ये वलावष्ट
(Wait, "वलावष्ट" or "वलाहके"? "व-ला-व-ष्ट" - looks like वलावष्ट).

Line 17:
आवर्त्ता अधमा ह्येते” इति नकुलः ॥
(ह्येते: ह्ये-ते).

Line 18:
४२ । गण्डस्थस्यावर्त्तस्याश्रयभेदेन शुभाशुभत्वमाह नकुलः ।

Line 19:
“एकोऽथवा कपोलस्थो यस्यावर्त्तः प्रदृश्यते । वर्त्तमानः स विज्ञेयः

Divider line before footnotes.

Line 20:
१। अशुभेरितान्

२६ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।
अश्रुपातः समुद्दिष्टः प्रदेशश्चक्षुषोरधः ॥ ४२ ॥
तत्रावर्त्तो भवेद्भीमः स्वामिनः कुलनाशनः ।
अपाङ्गाद्द्व्यङ्गुले चैव प्रदेशः शङ्ख उच्यते ॥ ४३ ॥
तस्मिन् भर्तुर्विनाशाय भवेद्वाहस्य रोमजः ।
भ्रूप्रदेशसमुद्भूत¹ आवर्त्तो नैव पूजितः ॥ ४४ ॥
सुहृद्वियोगकृत् सः स्याद्भर्तुरर्थावसादकः ।
मन्यां ग्रीवां शिरो विन्द्यात्तत्रावर्त्तस्तु कुत्सितः ॥ ४५ ॥
स इच्छेत् स्वामिनाशनम् ॥ गण्डावर्त्तो भवेद्यस्य वाजिनो दक्षिणा-
श्रयः । स करोति महासौख्यं स्वामिनः शिवसंज्ञकः ॥ तद्वद्वामाश्रयः
क्रूरः प्रकरोति धनक्षयम्” इति । एवं शुक्रोऽप्याह । “कपोलस्थौ
यदावर्त्तौ दृश्येते यस्य वाजिनः । यशोवृद्धिकरौ प्रोक्तौ राज्यवृद्धिकरौ
मतौ ॥ एकोऽथवा कपोलस्थो यस्यावर्त्तः प्रदृश्यते । शर्वेनाम स
विख्यातः स इच्छेत् स्वामिनाशनम् ॥ गण्डसंज्ञो यदावर्त्तो वाजिनो
दक्षिणाश्रितः। स करोति महासौख्यं स्वामिनां शिवसंज्ञकः ॥ तद्वद्
वामाश्रितः क्रूरः प्रकरोति धनक्षयम् । इन्द्राभौ तावुभौ शस्तौ
नृपराज्य विवृद्धिदौ” इति ॥
४३ । अपाङ्गात् नेत्रपर्य्याद् द्व्यङ्गुले ऊर्द्धे इति शेषः ।
४५ । ग्रीवायामावर्त्तत्रयस्य तु शुभलमाह शुक्रः । “एवमेव
१ । भ्रुवोर्देशे । खः ।