अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

२४ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।]
आवर्त्ताः पूजिता नित्यं विशेषेण तु मस्तके ।
आवर्त्ता यस्य चत्वारो वाजिनो वक्षसि स्थिताः ॥ ३६॥
एकः कण्ठे भवेत् स्पष्टः स धन्यः सर्वकामदः ।
रन्ध्रे चैव यदा भर्तुरीप्सितार्थ¹प्रदो भवेत् ॥ ३७॥
उपरन्ध्रे भवेच्चैव² रोमजश्चातिपूजितः ।
शङ्खचक्रगदावज्र³शुक्तिपद्मो⁴पमाश्च ये ॥ ३८॥
३६ । अत्र कर्णमूलबाहुकेशान्तेभ्यो मस्तकावर्त्तस्य विशेषपूजितत्वं
गम्यते कर्णमूलावर्त्तस्य शुभत्वं नकुलशुक्रावाहतुः । “कर्णमूले यदा-
वर्त्तस्तन्मध्येच तथा परः । विजयाख्यावुभौ ज्ञेयौ युद्धकाले जयप्रदौ”
इति ॥ कण्ठजावर्त्तस्य च नकुलशुकौ चिन्तामणिरिति नाम ददतुः ।
३७ । “कण्ठे यस्य महावर्त्त एकोऽश्वस्य प्रजायते । चिन्तामणिः
स विज्ञेयश्चिन्तितार्थविवृद्धिदः” इति ॥ रन्ध्रे कुक्षिविवरे । उपरन्ध्रे
रन्ध्रोर्द्धस्थे प्रदेशे इत्यर्थः । एते प्रपाणसृक्क ललाटकर्णनिगालबाहु-
केशान्तमस्तकवक्षःकण्ठरन्ध्रोपरन्ध्रेषु आवर्त्ताः प्रशस्ताः कथिताः ॥
३८ । शङ्खेत्यादि । अत्र शुभदेशजानां विशेषशुभत्वनिर्देशात्
तेषां शङ्खाद्यानां स्वभावशुभत्वं गम्यते ॥ “शङ्खचक्रगदापद्मवेदि-
स्वस्तिकसन्निभः । प्रासादतोरणधनुःसुपूर्णकलशाकृतिः ॥ स्वस्तिक-
शृङ्गीनखड्गश्रीवत्साभः शुभो भ्रमः” इति शुकः ॥
१ । शंसितार्थप्रदः । खः । ३ । पद्म । खः ।
२ । उपरन्ध्रोद्भवश्चैव । खः । ४ । वज्र । खः ।