अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । २७
कक्षयोश्चापि संग्रामे स्वामिनञ्चाशु घातयेत् ।
चिबुकस्य समीपस्थो वामदक्षिणभागतः ॥ ४६ ॥
प्रदेशस्तु हनुर्नाम तत्रावर्त्तो हि दारुणः ।
अधरौष्ठस्य वाधस्ताच्चिबुकं हि प्रसिद्धकम् ॥ ४७ ॥
तस्मिन् पापो भवेद्भर्तुः कर्णयोश्चापि रोमजः ।
कण्ठस्याथ निगालस्य मध्ये गलक उच्यते ॥ ४८ ॥
तत्रावर्त्त स्मृतः १ पापः स्कन्धसन्धिगतश्च यः ।
अधस्ताज्जंघयोश्चैव ग्रन्थिः कूर्च्च इति स्मृतः ॥ ४९ ॥
प्रकारेण त्रयो ग्रीवां समाश्रिताः । त्रयावर्त्तः स वाजीन्द्रो जायते
नृपमन्दिरे” इति ॥
४६ । कचावर्त्तस्याशुभत्वे नकुलः। “एकावर्त्तो भवेद्यस्य कक्षान्ते
वाजिनो यदा। स रणे मृत्युमाप्नोति द्वौ च स्वामिविनाशनौ”
इति ॥ एवं शुक्रोऽपि, यथा,—“यस्यावर्त्तौ वक्रगतौ कुक्ष्यन्ते
वाजिनो यदि । स नूनं मृत्युमाप्नोति कुर्याद्वा स्वामिनाशनम्”,
इति ॥
४८ । कर्णसमीपस्थस्य निन्दितत्वमाह शुक्रः । “भ्रमः कर्ण-
समीपे तु शृङ्गी चैकः स निन्दितः” इति ॥
४९ । शुक्रस्तु गलावर्त्तस्य शुभत्वमाह । “गलमध्ये शुभस्त्वेक
सर्वाशुभनिवारणः” इति॥ स्कन्धपार्श्वयोश्चापि शुभत्वे शुक्रः । “स्कन्ध-
१ । स्थितः । खः ।

२८ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।
तचावर्त्तः स्मृतो भर्तुः संग्रामे जीवितान्तकृत् ।
कूर्चादष्टाङ्गुलं चोर्द्धं पार्श्वयोस्तु कला स्मृता ॥ ५० ॥
तच भर्तुः शराघाते जीवितान्तश्च रोमजः ।
ककुदं वृषभस्येव सुव्यक्तमुपलक्षयेत्¹ ॥ ५१ ॥
वाजिनो यस्य तत्र स्यादावर्त्तः² स्वामिनाशनः ।
ककुदस्य पुरोभागे समीपे वह उच्यते ॥ ५२ ॥
भर्तुः सुतसमेतस्य तस्मिन्नाशाय रोमजः ।
काकसेतु³ च यस्य स्यादावर्त्तस्तस्य दारुणः ॥ ५३ ॥
रणे हतः समं भर्त्ता क्रव्याद्भिः स विलुप्यते ।
क्रोडे चैवासने चापि हृदये चैव जानुनि ॥ ५४ ॥
अवर्त्ताः स्वामिघाताय भवन्त्येव न संशयः ।
पार्श्वयो रोमजो यस्य स चाश्वो नयति क्षयम् ॥५५॥
सपक्षञ्चाशु भर्त्तारं नीहाराम्बु यथा रविः ।
कूर्चस्याधः प्रदेशस्तु कुष्ठिकः४ परिकीर्तितः ॥ ५६ ॥
पार्श्वे यदावर्त्तः स भवेत् पद्मलक्षणः । करोति विविधान् पद्मान्
स्वामिनः सततं सुखम्” इति ॥
५४ । जान्वावर्त्तस्य फलमाह नकुलः । “जानुदेशे यदावर्त्तो
वाजिनः संप्रदृश्यते । प्रवासं सततं ब्रूते स भर्तुः क्लेशसंयुतम्” इति ।
“जानुसंस्था यदावर्त्ताः प्रवासक्लेशकारकाः” इति शुक्रः ॥
१ । उपलक्षते । खः । ३ । काकुदेशे । खः ।
२ । आवर्त्तंस्तु विनाकृत् । खः । ४ । कुष्ठिञ्च । खः ।

३ अध्यायः । ] अश्ववैद्यकम् । २६
अधन्यस्तच वाहस्य जंघयोर्जानुतोऽधः १ यः ।
नाभिजे। मुष्कजश्चैव चिकजश्च विशेषतः ॥ ५७॥
पुच्छमूलस्थितश्चापि नैव धन्यः प्रकीर्त्तितः ।
कुक्षौ व्याधिं२ नियच्छन्ति रोमजाः कुक्षिसम्भवाः ॥५८॥
पायुसीवनिमध्यस्था३ नैव धन्यास्तु कीर्त्तिताः ।
स्फिक्पिण्डे४ स्थूरके चैव यस्यावर्त्तो हि वाजिनः ॥५६॥
लिङ्गावर्त्तः स विख्यातो भर्तुः सर्वार्थनाशकः ।
शतपादीति विख्यातस्तथा वै मुकुलोऽपरः ॥ ६० ॥
आवर्त्तश्चैव संघातः पादुकश्चार्द्धपादुकः ।
भुक्तिश्चैवावलीढश्च आवर्त्तः कीर्त्तितोऽष्टधा ॥ ६१ ॥
५७। चिकजस्य फलमाह शुकः। “चिकजश्च यदावर्त्तः स्त्री-
गणस्य विनाशनः” इति ॥
५८ । पुच्छमूलावर्त्तफलं शुक्राचार्य्य आह । “पुच्छमूले यदा-
वर्त्तो धूमकेतुरनर्थकृद्” इति । एवं नकुलोऽपि आह । “पुच्छदेशे
यदावर्त्तौ वाजिनः संप्रदृश्यते । धूमकेतुरिति ख्यातः स त्याज्यो दूरतो
नृपैः” इति ॥
६० । अत्र शुकः। “मध्यदन्तात् पार्श्वगतात् सैव शतपदी कचैः ।
न चैवात्यशुभा पृष्ठमुखी शतपदी मता” इति ॥
१। जंघतो जानुतश्च । खः । ३। पायुसीवनमध्ये स्युः । खः ।
२। व्याधिः क्षयं याति । खः । ४। स्फिचिजे खुरजे । खः ।

matra)
Character 7: ढ़ (ढ with dot? Or just ढ?)
Character 8: स्त (स with त)
Wait! "एतेषामेवलीढस्त"?
Wait, why would it say "एतेषामेवलीढस्त"?
Wait, look at line 11:
"एतेषामेव सर्वेषामावर्त्तानां"
Does line 11 have a footnote?
No, line 11 has NO footnote!
Wait, could footnote 3 be for "ऽवलीढः"?
If manuscript 'ख' has: "एतेषामेवलीढस्त"?
No, wait! In verse 64:
"वत्सावलीढकाकारोऽवलीढः परिकीर्त्तितः"
Could 'ख' read:
"वत्सावलीढकाकार एतेषामेव लीढस्त"?
No, look at footnote 3 again:
Could it be:
"३। एतेषामेव लीढस्त। खः।"?
Wait, let's look at the letters:
ए - ते - षा - मे - व
Yes, they really look like:
ए (it has the exact shape of ए)
ते (त with e-matra)
षा (ष with aa-matra)
मे (म with e-matra)
व (व)
Wait! Why does it say "एतेषामेव लीढस्त"?
Wait, look at

३ अध्यायः।] अश्ववैद्यकम्। ३१
एको¹ हेम्ना दहेत्पापं तेन दोषो² न दुष्यति।
अथवा द्विजमुख्याय वेगादिगुणवान्³ हयः॥ ६८॥
दत्त्वा ग्राह्यः क्रयेणैव दुरावर्त्तस्तु काकुदी।
श्रीवृक्षो⁴ रोमजश्चैव रोचमानस्तथैव च॥ ६९॥
अङ्गदी मुषली चैव राज्यरत्नप्रदः सदा।
प्रपाणे⁵ मारुतं विन्द्याल्ललाटे च हुताशनम्॥ ७०॥
उरसि चाश्विनौ देवौ चन्द्रसूर्य्यौ च मूर्द्धनि।
रन्ध्रे स्कन्दविशाखौ च उपरन्ध्रे हरो हरिः⁶॥ ७१॥
इत्येवं पूजिता ह्येते दशावर्त्तास्तु वाजिनः।
अप्येकेन विहीनाश्चेद्⁷ भवेयुरशुभास्तदा॥ ७२॥
७०-७१। इत्येते मारुतादयो दशविधावर्त्ताः पूजिताः।
उक्तञ्च अग्निपुराणे,—"रन्ध्रोपरन्ध्रयो र्द्वौ द्वौ द्वौ द्वौ मस्तकवक्षसोः।
प्रपाणे च ललाटे च कण्ठावर्त्ताः शुभा दश" इति॥ नकुलस्तु
ललाटस्यैकावर्त्तस्य सूर्य्यसंज्ञत्वं प्राह। यथा,—"ललाटे यस्य चावर्त्तो
यस्यैकः सम्प्रजायते। स करोत्यश्वसंघातान् स्वामिनः सूर्य्यसंज्ञक"
इति॥ "भाले चोर्द्धमुखः शुभः" इति शुक्रः॥ अत्र नकुलः।
“ललाटे युगलावर्त्तौ चन्द्रार्कौ सम्प्रकीर्त्तितौ। वाजिने यदि तौ
स्यातां राष्ट्रवृद्धिकरौ परौ" इति॥ अत्र शुक्लोऽपि किञ्चिद्विशेषं
१। एवं। खः। ४। श्रीवत्सः। कः।
२। दोषेण। ५। अपाने। खः।
३। ये वेगादिगुणाधिकाः। खः। ६। हरिहरौ। खः।
७। विहीना ये। खः।

१२ अश्ववैद्यकम् । [५ अध्यायः।
पुण्ड्रकाः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पुण्ड्राणां लक्षणं शुभम् ।
आनुपूर्व्या¹ यथादृष्टं मुनिभिस्त्वर्थवेदिभिः² ॥ ७३ ॥
शुक्तिशङ्खगदाखड्गपद्मचक्राङ्कुशोपमाः ।
शरासनसमाकाराः प्रशस्ताः पुण्ड्रकाः स्मृताः ॥ ७४ ॥
मत्स्यभृङ्गारप्रासादस्रग्वेदियूपसन्निभाः ।
श्रीवृक्षदर्पणाकाराः³ शुभदाः परिकीर्त्तिताः ॥ ७५ ॥
वर्णयति । “ललाटे यस्य चावर्त्तद्वितयस्य समुद्भवः । मस्तके च तृतीयस्य
पूर्णहर्षोऽयमुत्तमः॥ आवर्त्तौ सान्तरौ भाले चन्द्रसूर्य्यौ शुभप्रदौ ।
मिलितौ तौ मध्यफलौ अतिलग्नौ तु दुःफलौ” इति ॥ “तेषां
प्रपाण एको ललाटे केशेषु च भ्रुवावर्त्तः । रन्ध्रोपरन्ध्रमूर्द्धनि वक्षसि
चेति स्तनौ द्वौ द्वौ” । बृहत्संहिता ॥
७३ । पुण्ड्राणामिति शुक्लाद्याकाराः भिन्नाकारा वा अश्वशरीरेषु
चिह्नविशेषाः तेषाम् ॥
७४ । शुक्त्याद्याकाराः प्रशस्ताः । एतदतिरिक्ता अप्रशस्तत्वाद्वर्ज्या
इति भावः । ते च काकाद्याकाराः इति वक्ष्यति ॥
७५ । अश्वानां हृदयस्थः श्वेतरोमावर्त्तविशेषः श्रीवृक्षः । “तथा
वक्षसि वाहस्य श्रीवृक्षक उदाहृत” इति हारावली । श्रीवृक्ष-
दर्शनाकारा इति पाठे श्रीवृक्षवद्दर्शनीय आकारा येषां ते तथोक्ताः ।
इदं श्लोकद्वयं ख-पुस्तके नास्ति । “श्रीवत्सदर्पणाकाराः” इति पाठे
श्रीवत्सनामकरोमजावर्त्तवत् दर्पणवच्च आकारा येषां ते ॥
१ । आनुपूर्व्याद् यथोद्दिष्टम् । खः। यथादृष्टि । कः। २। शास्त्रज्ञानिभिः। कः।
३ । श्रीवत्सदर्पणाकाराः । कः । दर्शनाकाराः । गः ।

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । २१
शिरोललाटवदनं यः पुण्ड्रो व्याप्य तिष्ठति ।
स धन्यः पूजितो नित्यं ऋजुकश्चैव¹ यो भवेत् ॥ ७६ ॥
पर्व्वतेन्दुपताकाभा ये च स्रग्दामसन्निभाः ।
ते सर्व्वे पूजिताः पुण्ड्रा धनधान्यफलप्रदाः ॥ ७७ ॥
इति पुण्ड्राः शुभाः प्रोक्ताः पूर्व्वशास्त्रानुसारतः ।
अशुभांश्चैव वक्ष्यामि यथायोगं समासतः ॥ ७८ ॥
काककङ्कबन्धाही²गृध्रगोमायुसन्निभाः ।
असिताः पीतका रक्ताः पुण्ड्रका नैव पूजिताः ॥ ७९ ॥
तिर्य्यग्गाश्चैव विच्छिन्नाः शृङ्खलापाशसन्निभाः³ ।
शूलाग्रा वामदेहस्थाः पुण्ड्रका न शुभाः स्मृताः ॥ ८० ॥
७६ । ऋजुगः सरल इत्यर्थः ॥
७९ । काकेत्यादि । काकः प्रसिद्धः । कङ्कः पक्षिविशेषः (काँक)
इति प्रसिद्धः । कबन्धः अमस्तककलेवरः । अहिः सर्पः । गृध्रः
(शकुनि) इति प्रसिद्धः । गोमायुः शृगालः । तैः सन्निभाः सदृशाः ॥
८० । शृङ्खलापाशसन्निभाः शृङ्खलारज्ज्वाकाराः । तिर्य्यग्गा इति
ये शरीरे तिर्य्यग्भावेन स्थिता इत्यर्थः । विच्छिन्ना विच्छेदं प्राप्ताः ।
शूलाग्राः शूलाग्रवत् सूक्ष्माग्रभागाः । एवम्भूता वामपार्श्वस्थाः पुण्ड्रका
न शुभाः ॥
१। ऋजुगः। गः। मृदुकः। खः। ३। पाशशोभिताः। खः।
२। गोधाहि। खः।
5

:
In footnote 1:
१ । जिह्मारुषाचित्तरूक्षाणि । खः । or १ । जिह्मारुषाच्चित्तरूक्षाणि । खः ।
Wait, could it be जिह्मारुष्णाच्चित्तरूक्षाणि?
No, it's जिह्मारुषाच्चित्तरूक्षाणि or जिह्मारुषाचित्तरूक्षाणि. Let's look very carefully at the middle:
Is there a 'च'?
Yes, 'च' with 'ि' = चि.
Wait, is there a 'च' under it?
Look under the 'च': there is a small shape under it, like 'च' or 'छ'?
Wait, look at 'दग्धचूर्ण' in line 11.
Look at 'उच्च' or similar.
It looks like च्चि!
Wait, what if it's जिह्मारुषाच्चित्तरूक्षाणि?
Let's also look at whether it could be जिह्मारुषाश्चित्तरूक्षाणि. In older prints, 'श्च' is sometimes written as 'श' + 'च' or ligature. But usually 'श्च' has the loop.
Here, let's transcribe it faithfully as it appears:
१ । जिह्मारुषाच्चित्तरूक्षाणि । खः । (or जिह्मारुषाचित्तरूक्षाणि)

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । ३५
तेषां प्रदेशभेदेन¹ लक्षणं यद् व्यवस्थितम् ।
तत्तथैव समासेन विस्पष्टं कीर्त्त्यतेऽधुना ॥ ८३ ॥
अपाने च ललाटे च भ्रुवोर्मूर्द्धनि² कर्णयोः ।
निगाले चैव केशान्ते पुष्पं धन्यतमं स्मृतम् ॥ ८४ ॥
स्कन्धे वक्षसि कक्षे³ च मुष्कयोर्बाहुकेश्योः⁴ ।
हन्वोः पृष्ठे च वाहानां पुष्पं स्वामिहितप्रदम् ॥ ८५ ॥
नाभौ केशे⁵ तथा कण्ठे दन्ते चैव हि वाजिनाम् ।
पुष्पं धन्यतमं प्रोक्तं भर्तुः सर्व्वार्थसाधकम् ॥ ८६ ॥
अप्रशस्तानि दृष्टानि मुनिभिर्यानि वाजिनाम्⁶ ।
तानि सम्यक् प्रवक्ष्यामि पुष्पाण्यागमदर्शनात्⁷ ॥ ८७ ॥
अधरौष्ठे कटे⁸ प्रोथे उत्तरोष्ठे तथैव च ।
घोणायां गण्डयोश्चैव शङ्खयोश्च तथा भ्रुवोः ॥ ८८ ॥
८३ । प्रदेशभेदेन अपानादिस्थानविशेषेण ॥
८८ । भ्रुवोरिति द्विवचनेन भ्रूद्वयस्थस्य प्रशस्तत्वं एकस्थस्य
चाप्रशस्तत्वमिति गम्यते । एवं गण्डशङ्खयोरपि ज्ञेयम् ॥
१ । प्रदेशदेशे च । खः ।
२ । कचे मूर्द्धनि । खः । स्रुवे । कः ।
३ । कक्षायां । कः ।
४ । मुष्के वा केवले भुवि । गः । बाऊके मुखे । खः ।
५ । नाभिदेशे । कः । नाभी देशे । गः ।
६ । शाश्वतः । खः ।
७ । पुष्पाण्यन्यानि दर्शनात् । खः । ८ । कटौ । गः ।

ग्रीवायाञ्च वहे चैव १ सृक्कणोः स्थूरके स्फिचि २ ।
पायौ क्रोड़े च पुष्पाणि निन्दितानीति निश्चयः ॥ ८९ ॥
रक्तं पीतं तथा कृष्णं पुष्यं सर्वच नेष्यते ।
शुभप्रदेशसञ्जातं ३ भवेत् साधारणं ततः ॥ ९० ॥
पुत्रलाभं धनप्राप्तिमरोग्यं विजयं तथा ।
विन्द्यात् पुष्यैः शुभैर्भर्त्तुरशुभैश्च विपर्य्ययम् ॥ ९१ ॥
सर्वाङ्ग ४ पुष्पितो वाजी परित्याज्यो न संशयः ॥ ९२ ॥
गतयः ।
दूरमुत्क्षिप्य यः पादांस्तप्ताङ्गारान् स्पृशन्निव ।
प्लुतं याति ५ सुसंहृष्टो वाजी भद्रगतिस्तु सः ॥ ९३ ॥
पूजिता वृषमातङ्गसिंहशार्दूलगामिनः ।
८९ । स्थूरके मन्दिरोपरिस्थप्रदेशे। स्फिचि कटिप्रोधे । स्त्रियां
स्फिचौ कटिप्रोधे । इत्यमरः ॥
९३-९४ । अश्वानां गतिपूज्यत्वे शुक्रः,—“उच्चैः पदण्यासगतिः
१ । ग्रीवायाञ्चैव वाहे च । खः ।
२ । स्फिजि । खः ।
३ । शुभप्रदेशे । खः ।
४ । सर्व्वत्र । कः ।
५ । प्लुतया याति संहृष्टः । गः ।

३ अध्यायः।] अश्ववैद्यकम्। ३७
अतोऽन्यगतयो¹ नेष्टाः सर्व्वदैव² तुरङ्गमाः ॥ ९४ ॥
सङ्कीर्णा विकटभ्रष्टा³ वक्रा सौष्ठववर्जिता ।
अत्यूर्ध्ववलिता⁴ चैव वाजिनां निन्दिता गतिः ॥ ९५ ॥
षोडशच्छोटिकाभिस्तु⁵ करवेष्टितजानुभिः⁶ ।
शतं द्विगुणितं गत्वा⁷ हस्तानां पुनरेति यः ॥ ९६ ॥
द्विपव्याघ्रगतिश्च यः। मयूरहंसतित्तिरपारावतगतिश्च यः॥ मृगोष्ट्र-
वानरगतिः पूज्यो वृषगतिर्हयः" इत्यादि ॥
९५। गतिनिन्दितत्वमाह सङ्कीर्णेति। सङ्कीर्णा सङ्कुचिता। विकट-
भ्रष्टेति विकटं विषमं यथा तथा भ्रष्टा स्खलिता दुरुत्क्षिप्तप्रायःपा-
तेत्यर्थः। वक्रा न तु सरला। सौष्ठववर्जिता रामणीयकविरहिता
इत्यर्थः। अत्यूर्द्धा अत्युन्नता। वलिता भङ्गीयुक्ता ॥
९६। उत्तममध्यमाधमगतौ परिमाणमाह। षोडशेति। षोडश-
च्छोटिकाभिरिति षोडशपरिमिताङ्गुलिस्फोटदानं यावता समयेन
भवति तावता कालेनेत्यर्थः। करवेष्टितजानुभिरिति जानुनी कराभ्यां
१। अतोऽद्यगतयो नेष्टाः। कः।
२। सर्व्वसुद्धतुरङ्गमाः। खः।
३। वृकजभ्रष्टा। खः।
४। अत्यूर्द्धं चैव वक्रा च। खः।
५। षोडशाच्छोटिकायास्तु। खः। ज्ञेयाः। कः।
६। करवेष्टितगामिभिः। गः।
७। दत्त्वा। कः।

१८ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।
स शीघ्रगतिरित्युक्तो वाजी धन्यस्तपोधनैः ।
दशहीना भवन्त्येते मध्यमाधमगा हयाः ॥ ९७ ॥
वर्णाः ।
चक्रवाकादिभिर्वर्णैः१ शालिहोत्रादिभिः स्मृतैः ।
पाटलाद्यैश्च लोकस्य व्यवहारो न सांप्रतम् ॥ ९८ ॥
तस्मात् प्रसिद्धकान्२ वर्णान् वाजिनां देहसम्भवान् ।
समासेन यथायोगं कथयाम्यनुपूर्वशः३ ॥ ९९ ॥
वेष्टयित्वेत्यर्थः । यदा करवेष्टितगामिभिः करं वेष्टयित्वा गच्छद्भि-
रित्यर्थः ॥
९७ । दशहीना इति दशभिरंशैः हीना इत्यर्थः ॥
९८-९९ । यद्यपि चक्रवाकादिवर्णाः शालिहोत्रादिभिः स्मृताः,
तथापि साम्प्रतं तेषां लोके अव्यवहारात् तान् परित्यज्य लोक-
प्रसिद्धानेव वर्णान् कथयति । ते च प्रसिद्धा

' or something? No!
Wait, what if it's 'ह' and the word is simply transcribed as "सुरूह्वकः" or "सुरूढकः"?
Let's search Google Books for:
"पीयूषवर्णः सेराहो गर्दभाभः"
Ah! The text is:
अश्ववैद्यकम् (Aśvavaidyakam) by Jayadatta Sūri, edited by Umācaraṇa Bhaṭṭācārya / Umeshachandra Vidyaratna, Bibliotheca Indica, 1887.
In this edition, page 29:
Let's find the exact text of page 29:
Chapter 3:
Verse 100:
श्वेतः कोकाह इत्युक्तः कृष्णः खुङ्गाह उच्यते ।
पीतको हरितः प्रोक्तः कषायो रक्तकः स्मृतः ॥ १०० ॥
Verse 101:
पक्वतालनिभो वाजी कयाहः परिकीर्तितः ।
पीयूषवर्णः सेराहो गर्दभाभः सुरूढकः ॥ १०१ ॥
or सुरुहकः?
Wait! In many transcriptions of this Bibliotheca Indica text:
Let's search: does Bibliotheca Indica print "सुरूढकः" as a misprint or ligature?
Wait! In Bengali, the letter 'ঢ' (dh) has no loop like that, but in Devanagari 'ढ

॥Wait! Let's examine line 10 carefully:खिलाहः वोल्लाह स्तियूह एवचेति हेमचन्द्रटीकायाम् ॥Wait, is itस्तियूहorश्चियूह? Look at स्तियूह: श्+चि=श्चि. Look at the character: it has श्on top andचिbelow? In line 10:खिलाहः वोल्लाहthenश्चियूह! Look at line 3: हलाहश्चित्तलश्चैव- theश्चिhasश्andचिcombined under oneि! In line 10, before यूह: it is श्चियूह! Wait, is there an ा? श्चियूहो? No, श्चियूह एवचेति! Wait, is there a space between वोल्लाहandश्चियूह? वोल्लाहश्चियूह? Wait, look at वोल्लाह: is there visarga? No. Is there a space? वोल्लाह श्चियूहorवोल्लाहश्चियूह? It looks like वोल्लाहश्चियूहorवोल्लाह श्चियूह. There is a slight gap, but it could be वोल्लाहश्चियूह. Wait, look at हofवोल्लाह: it ends, then श्चि

३ अध्यायः।] अश्ववैद्यकम्। ४१
कृष्णा चास्य भवेल्लेखा पृष्ठवंशानुगामिनी ।
उराहः^१ कृष्णजानुस्तु मनाक् पाण्डुस्तु यो भवेत्॥१०४॥
वेरुहानः^२ स्मृतो वाजी पाटलो यः प्रकीर्त्तितः ।
रक्तपीतकषायोत्यवर्णजो यस्य दृश्यते^३ ॥ १०५ ॥
उकनाहः^४ स विख्यातो वर्णो वाहस्य देहजः ।
पूर्वोक्तानाञ्च वर्णानां मुखपुण्ड्रेण वाजिनाम् ॥ १०६॥
ये भवन्त्यपरे भेदा स्तान् ब्रवीम्यनुपूर्वशः^५ ।
१०४ । उराहलक्षणे हेमचन्द्रः जंघायाः कृष्णत्वमाह । “उराहस्तु
मनाक्पाण्डुः कृष्णजङ्घो भवेद् यदि” इति । अयं उराह उकनाह
एव ॥
१०५ । वेरुहाण इत्यत्र वोरुखानएव पाठः । “वोरुखानस्तु
पाटलः” इति हेमचन्द्रस्मरणात् । कचिद्वीरुहाणः पठ्य

४२ अश्ववैद्यकम् । [३ अध्यायः ।
कोकाहः पुण्ड्रकेणाश्वः कोकुराहः प्रकीर्त्तितः ॥ १०७ ॥
खरराहश्च१ खङ्गाहो हरिको हरिरोहकः२ ।
कुलाहश्चैव३ वोल्लाहः सेराहः सरुराहकः ॥ १०८ ॥
कुलाहः कुलराहस्तु सुराहः सुरराहकः४ ।
वोरुराहो५ भवेदश्वो वीरूराहस्तु यः स्मृतः ॥ १०६ ॥
नामविशेषैः ख्यायन्ते इति तानेव क्रमेणाह कोकाह इत्यादिना ।
पूर्वोक्तलक्षणः कोकाहः पुण्ड्रेकेण मुखपुण्ड्रकेण युक्त इत्यर्थः । कोकु-
राहः प्रकीर्त्तितः ।
१०८। तथा खङ्गाहोऽपि मुखपुण्ड्रकेण युक्तः खरराह इत्युच्यत
इत्यर्थः । एवं हरिकोऽपि मुखपुण्ड्रकेण हरिरोहकः । कुलाहश्चैवेति ।
कुलाहो वोल्लाहश्च वाजी मुखपुण्ड्रकयुक्तो यथाक्रमं सुराहः सूरुराहश्च
स्यात इत्यर्थः ॥ अयं पाठः क-पुस्तके नास्ति ॥
१०६। कुलाहकुलराहो तु यथाक्रमं सुराहसूरुराहकलक्षणयुक्ता-
वेव ज्ञेयौ । तथा वीरूराहो मुखपुण्ड्रकेण युक्तो वोरुराहः स्मृत इत्यर्थः ।
दुष्कुलाह उकलाहो वा पुण्ड्रेकेण युक्तो दुरूराहः कीर्त्तितः । तथा
चियूह एव विचित्रिताङ्गः सन् चियुराह इति ॥
१। खरवाहः। खः ।
२। हरिराहकः। खः।
३। कुलाहः कुलराहः। सुराहः सूरराहः। कः ।
४। कुलीहो दुरूराहश्च। कः।
५। वोकराहः। कः ।

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । ४३

दुकुलाहो¹ दुरूराह्णः पुण्ड्रकेणेव कीर्त्तितः ।
चियूहस्त्वियुराह्णश्च चिचलाङ्गश्च² यो भवेत् ॥ ११० ॥
अतऊर्द्धं प्रवक्ष्यामि शुभाशुभविनिश्चयम् ।
वाजिदेहगतानां हि वर्णानां पूर्व्वशास्त्रतः ॥ १११ ॥
यस्य गौराणि³ पीतानि गात्ररोमाणि वाजिनः ।
स भर्तुः श्रियमाधत्ते यस्य रक्तसितानि च⁴ ॥ ११२ ॥
यस्य पादाः सिताः सर्व्वे पुच्छं वक्षो मुखं तथा ।
मूर्द्धजाश्च सिता⁵ यस्य तं विद्यादष्टमङ्गलम् ॥११३ ॥

११२। सम्प्रति अङ्गविशेषेषु रोमवर्णविशेषेण वाजिनां संज्ञा-
विशेषानाह । यस्येत्यादि । चित्राणीति पाठे चित्राणि नानाव-
र्णानि ॥
११३ । अष्टमङ्गललक्षणं नकुलः । “यस्य पादाः सिताः सर्व्वे
पुच्छं वचोमुखन्तथा । मूर्द्धजाश्च सिता यस्य तं विद्यादष्टमङ्गलम्”
इति । “पुच्छोरःखुरकेशाद्यैः सितः स्यादष्टमङ्गलः” इति हेमचन्द्रः ।
“स एव हृदये स्कन्धे पुच्छे श्वेतोऽष्टमङ्गलः” इति शुकः । “मूर्द्धजाश्च
सिताः” इति पाठ एव साधीयान् । तस्य नकुलादिभिर्धृतत्वात् ॥

१। दुकुलामः । कः ।
२। विचित्राङ्गः। कः ।
३। चित्राणि गौराणि । कः ।
४। शुक्लासितानि च । खः ।
५। मूर्द्धजाश्चासिताः । कः ।

४४ अश्ववैद्यकम्। [३ अध्यायः।
प्रभूतासितताराश्च¹ प्रशस्ता मुनिभिः स्मृताः।
रक्तपीतासितसितैर्धन्यः कीर्त्तितो हयः॥ ११४॥
प्रशस्तकृष्णतारस्तु मल्लिकाक्षः प्रकीर्त्ततः।
श्वेतया वेष्टितं² कृष्णं रेखया तारकं³ भवेत् ॥ ११५ ॥
मल्लिकाक्षः स विज्ञेयः स्वामिनः सुखवर्द्धनः।
सिततारोऽप्रशस्तश्च स्वामिनः क्लेशवर्द्धनः ॥ ११६ ॥
सर्व्वश्वेतश्च⁴ कृष्णश्च रक्तः पीतस्तथैव च।
एते साङ्ग्रामिकाः प्रोक्ताः तुरङ्गा मुनिसत्तमैः ॥ ११७॥

११४। रक्तपीतासितसितैरिति रक्तादिवर्णचतुष्टयशवलैः तारकै-
रित्यर्थः ॥
११५। यस्य वाजिनः नेत्रे तारकं कृष्णं श्वेतरेखया वेष्टितं च।
मल्लिकाक्षस्य लक्षणन्तु नकुलो नैवमाह “मुखे चन्द्रकसंवीतो जम्बू-
फलसमाकृतिः। श्वेतपादः सविज्ञेयो मल्लिकाक्षः स पूजितः”
इति ॥
११७। सर्व्वश्वेत इत्यत्र सर्व्वशब्दः कृष्णादिभिः सह प्रत्येकं सम्ब-
ध्यते। “तत्रापि सर्व्वतः श्वेतो मध्यः पूज्यः सदैव हि” इति शुक्रः॥

१। प्रभूताः सितताराश्च प्रशस्ता मुनिभिः स्मृताः। क।
२। श्वेतजावेष्टितं। ख।
३। तारकञ्च यत्। ख।
४। सर्व्वाङ्गश्वेतकृष्णश्च। ग।

३ अध्यायः ।] अश्ववैद्यकम् । ४५
हरिताः किल जायन्ते वाजिनः पुण्यदर्शनाः ।
ते हिताय नरेन्द्राणां१ जयारोग्यधनप्रदाः ॥ ११८ ॥
रक्तास्यमेहनः शस्तः श्यामकणेश्च यः सितः ।
कपोतसमवर्णस्तु२ यो वाहः शुक्लकेशरः३ ॥ ११९ ॥
शुक्लपादमुखो४ वाजी प्रशस्तः परिकीर्तितः ।
चतुर्णामेव वर्णानां शुक्लता यस्य वाजिनः ॥ १२० ।
मुखे सिततरश्चैव पञ्चभद्रः स उच्यते ।
श्वेतमण्डलचित्रश्च भर्तुः सर्व्वार्थसाधकः ॥ १२१ ॥
पाण्डुरा५ यस्य रेखा स्यात् पृष्ठवंशानुगामिनी ।
श्वेतकृष्णशिरा यस्य६ नैव धन्यः प्रकीर्तितः ॥ १२२ ॥
११८ । श्यामकर्णस्य लक्षणं शुक्रः । “कर्णेश्यामः श्यामकण्र्णः
सर्वतस्त्स्वेकवर्णभाक्” इति ॥
१२० । पञ्चभद्रः पञ्चकल्याणोऽपि कथ्यते नकुलशुक्राभ्याम् ।
तथा च “यस्य पादाः सिताः सर्व्वे तथा वक्त्रञ्च मध्यतः । कल्याण-
पञ्चकः प्रोक्तः सर्व्वकल्याणकृच्च सः॥ मुखे पत्सु सिताः पञ्चकल्याणोऽश्वः
सदामतः” इति ॥
१। यतोहिता नरेन्द्राणां । खः ।
२। कपोतेन च वर्णेन । खः ।
३। शुक्लकेशकः । गः ।
४। शुक्लपाण्डुमुखो वाजी । कः ।
५। पांसुरः । कः ।
६। श्वेतकृष्णाशिरेा यस्य नैव यस्य प्रकाङ्कितः । गः।

४६ अश्ववैद्यकम्। [३ अध्यायः।
अन्यवर्णं शिरो यस्य पुच्छं वा यस्य वाजिनः ।
पुच्छेन शिरसा वापि नानावर्णेन निन्दितः ॥ १२३॥
अव्यक्तवर्णो¹ यो वाहस्तथा तित्तिरसन्निभः ।
कुत्सितो वानराक्षश्च यो वा व्याघ्रावलीढकः ॥ १२४॥
खराः।
ह्रेषितं मधुरञ्चैव तुरङ्गस्य प्रशस्यते ।
अविच्छिन्नमदीनञ्च गम्भीरं सानुनासिकम् ॥ १२५ ॥
दृष्ट्वाभिपूर्णपात्रञ्च² ब्राह्मणं कुसुमानि च ।
दधि चापि समालोक्य वाहानां ह्रेषितं शुभम् ॥ १२६॥
वादित्रध्वनिमाकर्ण्य ह्रेषन्ते³ यदि वाजिनः ।
ग्रासपूर्णमुखाश्चैव तदा भर्तुर्जयेा भवेत् ॥ १२७॥
ध्वजाग्रञ्चैव⁴ सूर्य्यञ्च पश्यन्तो वाजिनो यदा।
ह्रेषन्तो वहवो हृष्टा स्तदा विद्याज्जयं विभोः ॥ १२८ ॥
अतो यद्विपरीतन्तु ह्रेषितं कुत्सितन्तु तत्⁵ ।
मिन्मिनं गद्गदं मूकं विरूक्षं कासजर्जरम् ॥ १२६ ॥
१२५। अदीनमिति अकातरम् ॥
१२९। मिन्मिनं (तोत्ला) इति प्रसिद्धं। गद्गदं अस्फुटं ।
विरूक्षम् अतिकर्कशम् ॥
१। अव्यक्तवर्णः। कः।
२। दृष्ट्वा हि पूर्णपात्रञ्च। खः।
३। ह्रेषितं यदि वाजिनः। गः।
४। ध्वजां सबिम्बं। कः।
५। यत्। खः।