अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

BIBLIOTHECA INDICA ;
A
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
NEW SERIES, No. 582.
अश्ववैद्यकम्।
THE AŚVAVAIDYAKA.
A TREATISE ON THE DISEASES OF THE HORSE
COMPILED
BY
JAYADATTA SU'RI,
EDITED BY
KAVIRÁJ UMEŚA CHANDRA GUPTA KAVIRATNA,
LIBRARIAN GOVT. SANSKRIT COLLEGE.
FASCICULUS II.
S. CALCUTTA :
PRINTED BY J. W. THOMAS, AT THE BAPTIST MISSION PRESS.
AND PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY, 57, PARK STREET.
1886.

LIST OF BOOKS FOR SALE
AT THE LIBRARY OF THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL,
No. 57, PARK STREET, CALCUTTA.
AND OBTAINABLE FROM
THE SOCIETY'S LONDON AGENTS, MESSRS. TRÜBNER & CO.
57 AND 59, LUDGATE HILL, LONDON, E. C.
BIBLIOTHECA INDICA.
Sanskrit Series.
Atharvaṇa Upanishad, (Sanskrit) Fasc. I—V @ /6/ each .. Rs. 1 14
Agni Puráṇa, (Sans.) Fasc. I—XIV @ /6/ each .. .. 5 4
Aitareya Áraṇyaka of the Rig Veda, (Sans.) Fasc. I—V @ /6/ each .. 1 14
Aphorisms of Śáṇḍilya, (English) Fasc. I .. .. 0 6
Aphorisms of the Vedánta, (Sans.) Fasc. III—XIII @ /6/ each .. 4 2
The Asvavaidyaka, Fasc. I—II .. .. .. 0 12
Asvalayana Grihya Sutra, Fasc. II—IV @ /6/ .. .. .. 1 2
Brahma Sútra, (English) Fasc. I .. .. .. 0 12
Bhámatí, (Sans.) Fasc. I—VIII @ /6/ each .. .. 3 0
Brihad Áranyaka Upanishad, (Sans.) Fasc. VI, VII & IX @ /6/ each .. 1 2
Ditto (English) Fasc. II—III @ /6/ each .. 0 12
Brihat Saṃhitá, (Sans.) Fasc. I—III, V—VII @ /6/ each .. .. 2 4
Chaitanya-Chandrodaya Náṭaka, (Sans.) Fasc. II—III @ /6/ each .. 0 12
Chaturvarga Chintámaṇi, (Sans.) Vols. I, Fasc. 1—11; II, 1—25; III,
1—14, @ /6/ each Fasc. .. .. .. .. 18 12
Chhándogya Upanishad, (English) Fasc. II .. .. .. 0 6
Dasarupa, Fasc. II and III @ /6/ .. .. .. 0 12
Gopatha Bráhmaṇa, (Sans. & Eng.) Fasc. I and II @ /6/ each .. 0 12
Gobhilíya Grihya Sútra, (Sans.) Fasc, I—XII @ /6/ each .. .. 4 8
Hindu Astronomy, (English) Fasc. I—III @ /6/ each .. .. 1 2
Kálamádhaba, Fasc. I and II @ /6/ .. .. .. 0 12
Kátantra, (Sans) Fasc. I—VI @ /12/ each .. .. .. 4 8
Kathá Sarit Ságara, (English) Fasc. I—XIII @ /12/ each .. .. 9 12
Kaushitaki Brahmanapanishads, Fasc. II .. .. .. 0 6
Kúrma Purana, Fasc. I .. .. .. .. 0 6
Lalita-Vistara, (English) Fasc. I—III @ /12/ each .. .. 2 4
Manutíká Sangraha, Fasc. I. .. .. .. 0 6
Mímáṃsá Darṣana, (Sans.) Fasc. II—XVIII @ /6/ each .. .. 6 6
Márkandeya Puráṇa, (Sans.) Fasc. IV—VII @ /6/ each .. .. 1 8
Nṛisiṃha Tápaní, (Sans.) Fasc. I—III @ /6/ each .. .. 1 2
Nirukta, (Sans.) Vol. I, Fasc. 1–6; Vol. II, Fasc. 1–6, Vol. III, Fasc. 1–5,
@ /6/ each Fasc. .. .. .. .. 6 6
Nárada Smṛiti, Fasc. I and II @ /6/ .. .. .. 0 12
Nyáya Darśana, (Sans.) Fasc. III .. .. .. 0 6
Nítisára, or The Elements of Polity, By Kámandaki, (Sans.) Fasc. II—V
@ /6/ each .. .. .. .. .. 1 8
(Continued on third page of cover.)

९ अध्यायः ।] गर्भज्ञानविवरणम् । ६७
गर्भोपलिप्तपार्श्वा च बड़वा गर्भिणी मता ।
शरीरोपचयः शोभानिर्वृत्ति र्गतिमन्दता१ ॥ ६ ॥
श्वासः२ स्वल्पाशनत्वञ्च शरीरस्य च पुष्टता ।
स्निग्धता चैव रोमाणां घनरन्ध्रत्वमेव३ च ॥ ७ ॥
क्षान्ता दान्ता प्रशान्ता च वृषं नेच्छति गर्भिणी ।
प्रथमे च द्वितीये च मांसशोभा प्रजायते ॥ ८ ॥
तृतीये च चतुर्थे च पक्वमांसञ्च वर्द्धयेत् ।
पञ्चमे चैव षष्ठे च त्वचि रोमं प्रसीदति ॥ ९ ॥
सप्तमे वाष्टमे मासे योनिः सम्पद्यते पृथुः ।
पादाः श्वूयन्ति नवमे तस्याधस्ताति४वर्द्धते ॥ १० ॥
दशमे चैकादशे वा५ द्वादशे वा प्रसूयते ।
एवं नानाविधैर्ज्ञेया गर्भिणी ह्यकोविदैः ॥ ११ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे गर्भज्ञाने
नवमोऽध्यायः ।
१०। पादाः श्वूयन्ति स्फीता भवन्ति ।
१ । द्यतिमन्दता । गः ।
२ । श्वासाल्यं वामनत्वञ्च । गः ।
३ । घनता रन्ध्र एव च । गः ।
४ । मास्यधः । गः ।
५ । चैव । गः ।
13

[ ९८ ]
अथ दशमोऽध्यायः ।
सूतिकोपचारः ।
गर्भन्तु निर्गतं ज्ञात्वा वारिणा परिषेचयेत् ।
ऋतुं¹ विज्ञाय मतिमान् शीतेष्णोन च वा पुनः ॥ १॥
अथ मातुः स्तनौ धौतौ पाययेत् परिगृह्य तम्² ।
विलम्बेषु च गर्भेषु जरायुषु पतत्सु च ॥ २ ॥
समान्येतानि मेधावी भेषजान्युपकल्पयेत् ।
ज्योतिष्मती तेजवती शङ्खपुष्पी शतावरी ॥ ३ ॥
भार्गी वचा विशल्या च तथा लाङ्गलिकापि च ।
एतत् संहृत्य संभारं ग्रन्थयेत् सर्षपैः सह ॥ ४ ॥
ततः शिरसि कण्ठे च पुच्छे चाप्युपयोजयेत् ।
लाङ्गलीविश्वशुण्ठीनां चूर्णं तोयेन पाययेत् ॥ ५ ॥
३-४ । ज्योतिष्मती (मालकांगनी) । तेजवती गजपिप्पली ।
शंखपुष्पी चोरपुष्पी (चोरकाच्कि) । शतावरी (शतमूली) । भार्गी
(बामनहाटी) । वचा (वच) । विशल्या दन्ती गुड़ची वा । लाङ्ग-
लिका (ईषलाङ्गुले) ।
५ । तत इति । लाङ्गली (ईषलाङ्गुले) । विश्वः प्रसिद्धः । तथा
शुण्ठी च । आसां द्रव्यत्रयाणां चूर्णं समभागेन मिलितं पलं तोयेन
१ । ज्ञातुं । खः । २ । परिमृह्यते । गः ।

१० अध्यायः ।] सूतिकोपचारविवरणम् । ६६
एवं विमुच्यते गर्भो जरायूंषि पतन्ति च ।
प्रतिपानैस्ततः कोष्ठं शोधयेद्वक्ष्यमाणकैः ॥ ६ ॥
सीधुर्मधु¹त्रिकटुकैः पूर्वाह्णे पाययेद्धयीम् ।
पैष्टिकीं वा सुरां दद्याद् गुड़तैलेन संयुताम् ॥ ७ ॥
अश्वायै दापयेद् ग्रासं सुजीर्णे प्रतिपानके ।
ततो न पाययेत् क्षीरमेकरात्रं चिकोनिधिः ॥ ८ ॥
षष्टिपलमतेनेत्यर्थः । उक्तञ्च जयदत्तेन,—“विंशतिस्त्रिगुणास्यैव वारि-
मानं प्रकीर्तितम्”—इति ॥
६ । प्रतिपानैरिति । ततो वक्ष्यमाणैः प्रतिपानैः पानयोगैः कोष्ठं
शोधयेत् कोष्ठजाड्यमपनयेदित्यर्थः ॥
७। प्रतिपानयुगलमाह । सीध्विति । अत्र त्रिकटुकं समभागं
मिलित्वा पलं ग्राह्यम् । “मरिचस्य च शुण्ठ्याश्च पिप्पलीनां
तथैव च । एतन्त्रिकटुकं प्रोक्तं व्योषाख्यं त्र्यूषणं तथा”—इति ॥
सीधुः मधूकपुष्पोत्थः सुराविशेषः । तदुक्तं सुश्रुते । “सीधुर्मधूकपु-
ष्योत्थो विदाह्यग्निवलप्रदः । रूक्षः कषायकफहृद् वातपित्तप्रको-
पनः”—इति ॥ तस्य प्रस्थः । तथा मधुनश्च कुड़वः । सर्व्वमेकत्र
मेलयित्वा पूर्वाह्णे पाययेदित्यर्थः । द्वितीयं योगं कथयति । पैष्टि-
कीमिति । गुड़तैलेन संयुक्तां पैष्टिकीं सुरां दद्यात् । अत्र पैष्ट Roll
प्रस्थः । गुड़स्य पलाष्टकं । तैलस्य च कुड़वः प्रस्थार्द्धं वा ॥
८। चिकोनिधिरिति पाठो न लगति ॥
१। सीधुना त्रिकटुकेश्च । गः ।

१०० अश्ववैद्यके [१० अध्यायः ।
चतुर्थे दिवसे प्राप्ते तोयं चैव शृतं पिवेत् ।
तदा १ न मुच्यते योन्या फेनं गर्भोदकन्तु वा ॥ ९ ॥
यस्माद्विमुक्तगर्भायाः कोष्ठे वायुरुदीर्य्यते ।
तस्माद् घृतं प्रदातव्यं प्रह्वतायां २ विजानता ॥ १० ॥
यवाः ३ सर्व्वे हिता दूर्व्वा यावकं सर्पिषा सह ।
दशमेऽहनि संप्राप्ते सवत्सां स्नपयेद्धयीम् ॥ ११ ॥
गन्धाद्यैः पूजयेत् पुष्पैर्गन्धधूपैश्च धूपयेत् ।
क्षीरशोधनम् ॥
अथ दुष्टस्य वक्ष्यामि क्षीरस्य परिशोधनम् ॥ १२ ॥
९ । चतुर्थ इति । शृतं तोयं पक्वं जलम् ।
१० । तस्मादिति । अत्र पानार्थे घृतं चतुःपलं देयम् । उक्तञ्च
“चतुः पलं घृतं देयं लेहे पाने च भोजने” । इति ।
११ । यवा इति । यवदानपरिमाणं तावदेकदिने आढ़कचतुष्टयं ।
एतदुत्तमस्य । मध्यमादीनान्तु उत्तमपरिमाणात् पादहीनं कनीयसस्तु
सार्द्धहीनं ज्ञेयम् । एवं द्रव्यमात्रायां जयदत्तेन वर्णितं द्रष्टव्यम् ॥
यावकमित्यादि । सर्पिषा कुड़वत्रयमितेनेत्यर्थः । यावकं कुलत्थं
आढ़कद्वयं दद्यात् ।
१ । यदा । खः । २ । प्रसूतायाः । गः ।
३ । यवार्थे हितां दूर्व्वाम् । खः ।

१० अध्यायः ।] क्षीरशुद्धिविवरणम् । १०१
जम्बूंकषायं क्षौद्रेण मिश्रितं पाययेद्धयीम् ।
पञ्चवल्कलमादाय क्षालितं जर्जरीकृतम् ॥ १३ ॥
वारिणा साधयेद्वैद्यो रात्र्युषितञ्च कारयेत् ।
प्रभाते१ दापयेदश्वां शर्करामधुमिश्रितम् ॥ १४ ॥
अजाजी भद्रमुस्ता च शृङ्गवेरञ्च सर्षपम् ।
तुम्बुरूणि विड़ङ्गानि चित्रकं देवदारु च ॥ १५ ॥
पिप्पली च हरिद्रे द्वे पाठां शिग्रुञ्च पेषयेत्२ ।
कल्कं सौवीरकेणैव सन्नीय प्रतिभोजयेत् ॥ १६॥
१३ । जम्बूकषायं क्षौद्रेणेति । अत्र जम्बूत्वक् पलपरिमिता । पा-
कार्थं जलं आढकपरिमितं । पादशेषं कृत्वा प्रस्थद्वयं मधुनः कुड़वं
प्रक्षिप्य च पाययेत्॥ तथा पञ्चवल्कलं न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेतसानां
त्वचः पलपरिमिताः पूर्ववत् जलेन साधयित्वा दापयेत् । जर्जरीकृतं
कुट्टितमित्यर्थः । “न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेतसवल्कलैः । सर्वैरेकत्र-
संयुक्तैः पञ्चवल्कलमुच्यते”—इति निघण्टुः । तत्र प्रक्षेपश्च शर्करा
मधु चेति तयोः प्रत्येकं कुड़वो देयः ॥ अजाजीत्यादि एषां समभागेन
पलं गृहीत्वा दृषदि संपिष्य प्रस्थपरिमितकाञ्जिकेन घोलयित्वा दद्यात् ।
अजाजीं जीरकं तुम्बरुः धन्याकं । हरिद्रे इति हरिद्रा दारुहरिद्रा
च । पाठा अविद्धकर्ण ( आकनादि ) इति यस्या भाषा ।
शिग्रुः शोभाञ्जनं । ( साज्ने ) ॥
१ । प्रसृतं । खः । २ । एषां सर्व्वञ्च । गः ।

१०२ अश्ववैद्यके [१० अध्यायः ।
गुड़तैलसमायुक्तां तीक्ष्णां वा पाययेत् सुराम् ।
दुष्टस्य शोधना योगा क्षीरस्यैते विवर्द्धनाः ॥ १७॥
किशोरोपचारप्रकरणम् ।
क्षौद्रञ्च नवनीतञ्च मिश्रितं¹ लेहयेच्छिशुम् ।
मासमेकं किशोरन्तु ततो भोजनमाचरेत् ॥ १८॥
गोधूमान्नं यवान्नञ्च सुसिद्धं पयसान्वितम् ।
मधुसर्पिःसमायुक्तं किशोराणां प्रशस्यते ॥ १६॥
तक्रं² वा घृतसंयुक्तं मधुक्षीरविमिश्रितम् ।
पाययेच्च किशोरांस्तु सद्योबलविवर्द्धनम् ॥ २०॥
एवं किशोरा वर्द्धन्ते बलवन्तो भवन्ति च ।
१७। गुड़ेति । इदं प्रतिपानं तीक्ष्णसुराप्रस्थेन गुड़तैल्योः
प्रत्येकं यथाक्रमं प्रस्थार्द्धं पळाष्टकं च मिश्रयित्वा योजनीयमित्यर्थः ।
“स्तन्यरक्तचयहिता सुरा बृंहणदीपनी”—इति सुश्रुतम् ॥
१८। अत्र किशोरोपचारप्रकरणे अन्नपानादिकं सर्व्वमेव साधा-
रणवत् केवलं मात्राया विशेषोऽस्तीति बोध्यम् ॥ अत्र क्षौद्रं कुड़वांशं
नवनीतञ्च पलं एकत्र शिशोर्लेहने देयम् । द्रव्यमात्राध्याये तेषां
उत्तमेभ्यः सर्वद्रव्याणां पादव्यवस्थाया उक्तत्वात् तथा परिमाणं
योज्यम् ॥
१ । मिश्रित्वा । गः ।
२ । शक्तवो घृतसंयुक्ता मधुक्षीरविमिश्रिताः । गः ।

१० अध्यायः ।] किशोरोपाचरविवरणम् । १०१
शरीरेन्द्रियधात्वग्नि¹दोषाः प्रकृतयस्तथा ॥ २१ ॥
वत्सानाञ्च तुरङ्गाणां तुल्यरूपा भवन्ति ते ।
तान्येव व्याधिरूपाणि तदेव तु चिकित्सितम् ॥ २२ ॥
सएव वातस्तत्पित्तं स श्लेष्मा तद्धि शोणितम् ।
विशेषः केवलस्तत्र मात्राया परिकीर्त्तितः ॥ २३ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे सूतिको-
पचारे दशमोऽध्यायः ।
१ । शरीरेन्द्रियजास्त्वग्निदोषाः । खः ।

[ १०४ ]
अथैकादशोऽध्यायः ।
❧
द्रव्यमात्राज्ञानः ।
प्रधानमध्यहीनानां देशकालवलं प्रति ।
वाजिनामुपयोगाय द्रव्यमात्रा विधीयते ॥ १ ॥
पक्वगुञ्जाफलैर्माषो अष्टभिः परिकीर्त्तितः ।
माषैः षोड़शभिः कर्षस्तैश्चतुर्भिः पलं भवेत् ॥ २ ॥
चतुःपलैः स्यात् कुड़वः प्रस्थः षोड़शभिः पलैः ।
चतुःषष्ट्या पलैरेक¹ आढकः परिकीर्त्तितः ॥ ३ ॥
शतद्वयं पलानान्तु² षट्पञ्चाशत्तथैव च ।
द्रोणस्य कीर्त्तिता संख्या प्रमाणज्ञानकोविदैः ॥ ४ ॥
१ । द्रव्यमात्रेति मात्राशब्देन सम्यग्योगो वक्तव्यः ।
२ । एष मानविधिः केवलं वाजिचिकित्सिताय, चरकादिमान-
विलक्षणएव । चरकादिमानविधिस्तु एवं प्रदर्शितश्चक्रपाणिना, —
“द्वात्रिंशन्माषकैर्माषश्चरकस्य तु तैः पलम् । अष्टचत्वारिंशता स्यात्
सुश्रुतस्य तु माषकः ॥ द्वादशभिर्धान्यमाषैश्चतुःषष्ट्या तु तैः पलम् ।
एतच्च तुलितं पञ्चरक्तिमाषात्मकं पलम् ॥ चरकार्द्धपलोन्मानं चरके
द्व्यरक्तिकैः । माषैः पलं चतुःषष्ट्या यद्भवेत्तत् तथेरितम् ॥ तस्मात्
पलं चतुःषष्ट्या माषकैर्द्व्यरक्तिकैः । चरकानुमतं वैद्यैः चिकित्सासूप-
युज्यते” इति । माषो अष्टभिरित्यत्र लुप्तोऽकारः साधुः ॥
१ । एव । गः । २ । च । खः ।

११ अध्यायः ।] द्रव्यमात्राविवरणम् । १०५
शुष्कद्रव्यस्य या मात्रा सा¹ द्रवे द्विगुणा भवेत् ।
मूलादीनामशुष्काणां द्रव्यतुल्यो विधिः स्मृतः ॥ ५ ॥
एकस्मिन्नेव दातव्यं दिने वाहस्य निस्तुषैः ।
अविनष्टैर्यवैः पूर्णमाढकानां चतुष्टयम् ॥ ६ ॥
उत्तमाधमहीनानां पादहीनन्तु दापयेत् ।
पादो न आढको देयः सुसिद्धे भोजने तथा ॥ ७ ॥
शालेश्च तण्डुलानां तु अर्द्धञ्चैव प्रदापयेत् ।
५ । मूलादीनामित्यादिपदेन गुडूचीकुटजवाशाकुष्माण्डशता-
वर्यादीनां ग्रहणम् । एषामाद्रीणामपि सर्वकार्येषु द्विगुणं न ग्राह्यम् ।
उक्तञ्च शार्ङ्गधरे,–"नवान्येवहि योज्यानि द्रव्याण्यखिलकर्मसु ।
विना विड़ङ्गकृष्णाभ्यां गुड़धान्याज्यमाचिकैः ॥ गुडूची कुटजो वाशा
कुष्माण्डञ्च शतावरी । अश्वगन्धा सहचरी शतपुष्पा प्रसारणी ॥ प्रयो-
क्तव्या सदैवार्द्रा द्विगुणं नैव कारयेत्"—इति । विड़ङ्गादीनि नवानि
न प्रशस्तानीति ज्ञेयम् । "शुष्कद्रव्ये तु या मात्रा चार्द्रस्य द्विगुणा हि
सा। शुष्कस्य गुरुतीक्ष्णत्वात् तस्मादर्द्धं प्रकीर्त्तितम्"—इति परिभाषा ॥
६ । एकस्मिन्दिने यवाढ़कचतुष्टयस्य दाने अग्निपुराणम्,–"नि-
स्तुषाणां प्रदातव्या यवानां चतुराढ़की"—इति ।
७ । उत्तमे पूर्णा मात्रा मध्यमाधमयोरुत्तरोत्तरं पादहीना
कर्त्तव्या ।
८ । सार्द्धहीनन्तदिति पाठो युक्तः ।
१ । सार्द्रस्य द्विगुणा मता । खः ।
14

१०६ अश्ववैद्यके [११ अध्यायः ।
कनीयसोऽर्द्धहीनञ्चेदिति मानं शरीरिणाम् ॥ ८ ।
चणकाश्चैव माषाश्च ये चान्ये ब्रीहयस्तथा ।
यवार्द्धेन प्रयोक्तव्या देशसात्म्येन खादने ॥ ९ ॥
मुद्गप्रस्थास्त्रयो योज्या¹ वाजिनां मुद्गभोजने ।
त्रयश्च स्नेहकुड़वा एकश्च लवणस्य तु ॥ १० ॥
तत्प्रमाणेन तैलेन लवणेन तथैव च ।
माषा मुद्गसमा देया भोजनाय च वाजिनाम् ॥ ११ ॥
सर्पिषश्चापि पानार्थं² प्रस्थं दद्याद्विचक्षणः ।
मधुनः कुड़वं चापि फाणितस्य तथैव च ॥ १२ ॥
शर्कराञ्चैव खण्डञ्च तथा मत्स्यण्डिकामपि ।
फाणितस्य प्रमाणेन दापयेन्मतिमान् भिषक् ॥ १३ ॥
८-११ । वाजिनां भोजनार्थे यवादीनामेवं मात्रा ;-एकदिने यव-
स्याढकचतुष्टयं । चणकमाषव्रीह्यादीनां आढकद्वयं मात्रा। मुद्गस्य च
प्रस्थत्रयं । यवस्य भोजने स्नेहव्यवस्था सर्वत्रैव स्नेहस्य कुडुवत्रयं लव-
णस्य च कुड़वो देयः । “चणकव्रीहिमौद्गानि कलायं वापि दापयेत् ।
अहोरात्रेण चार्द्धस्य यवसस्य तुला दश ॥ अष्टौ शुष्कस्य दातव्याश्चत-
स्त्रोऽथ बुधस्य वा”—इति अग्निपुराणम् । एवं माषभोजनेऽपि माषस्य
३ प्रस्थाः । तैलस्य ३ कुड़वाः । लवणस्य च कुड़वः ॥
१२। फाणितं (फेणी) इति प्रसिद्धम् ।
१ मुद्गप्रस्थो नियोज्यो हि । गः । २। सर्पिषश्चापि पानेऽर्द्धप्रस्थं । गः ।

११ अध्यायः ।] द्रव्यमात्राविवरणम् । १०७
अर्द्धप्रस्थन्तु तैलस्य पलान्यष्टौ गुड़स्य च ।
प्रतिपाने¹ सुरायाश्च प्रस्थमेकं प्रदापयेत् ॥ १४ ॥
चूर्णं च लवणं पिण्डीं पलैकाञ्चैव² बुद्धिमान् ।
चतुःपलं घृताद्दद्यात्स्नेहे पाने च भोजने³ ॥ १५ ॥
पलानि दश कल्कस्य निरूहे संप्रदापयेत् ।
आढ़कञ्च कषायस्य दद्याद्बुद्धिमतां वरः ॥ १६ ॥
तावत्प्रमाणं क्षीरञ्च क्षीरवस्तौ प्रकीर्त्तितम् ।
स्नेहप्रस्थः प्रदातव्यो निरूहे चैव वाजिनाम्⁴ ॥ १७ ॥
अभ्यङ्गं कारयेत्तावत् यावदिन्दोश्च्युति⁵ र्भवेत् ।
कषायप्रतिपानार्थे⁶ द्वौ प्रस्थौ परिकीर्त्तितौ ॥ १८ ॥
प्रतिपानात्पलं⁷ यूषं द्विगुणञ्चैव दापयेत् ।
अर्द्धाढ़कञ्च दातव्यो रसश्चैष्ठो⁸र्विचक्षणैः ॥ १९ ॥
१४-१५। प्रतिपाने सुराया इति पानं प्रति सुराया एकः
प्रस्थो देयः ।
१८ । कषायपानं प्रति द्वौ प्रस्थौ स्नेहादीनां मात्रा ।
१८ । प्रतिपानार्थे यत्र यूषव्यवस्था वर्त्तते, तत्र यूषो द्वि-
गुणो ग्राह्यः ।
१ । प्रतिमाने । गः । ५ । श्रुतिः । खः !
२ । चैव पिण्डिकाञ्चैव । खः । ६ । कषायप्रतिपानार्थे । गः ।
३ । घृतं दद्यात्स्नेहयेत्पानभोजने । गः । ७ । प्रतिमानात् । गः ।
४ । वाजिनम् । खः । ८ । रसस्य । खः ।

१०८ अश्ववैद्यके [११ अध्यायः ।
पेयार्थे तण्डुलप्रस्थो१ यवागूर्द्विगुणेन तु ।
भोजितस्यानुपानाय सुराप्रस्थः प्रकीर्त्तितः ॥ २० ॥
दापयेत्तण्डुलप्रस्थं तण्डुलोदककर्म्मणि ।
यवागूमण्डकल्केन दद्याद्वै तण्डुलोदकम् ॥ २१ ॥
द्वौ प्रस्थौ शक्तुकानान्तु शक्तुपाने प्रदापयेत् ।
गुडस्य च पलान्यष्टौ आढ़कञ्चैव२ वारिणः ॥ २२ ॥
२० । यत्र यत्र पेया व्यवस्था तत्र तत्र तण्डुलस्य प्रस्थो ग्राह्यः ।
पेया मण्डः । तथा यत्र यत्र यवागूव्यवस्था तत्र तत्र तण्डुलप्रस्थद्वयं
ग्राह्यम् ॥ तथा पाकार्थं जलं पेयायां चतुर्द्दशगुणं दत्वा अर्द्धशृतं
कर्त्तव्यम् । एवं यवाग्वां पाकार्थं जलं तण्डुलापेक्षया षड्गुणं देय-
मिति । पेयादिलक्षणमाह चक्रपाणिः,—“सिक्थैकरहितोमण्डः पेया
सिक्थसमन्विता । यवागूर्व्वहुसिक्था स्याद्विलेपी विरलद्रवा” इति ।
एषां पाकेऽपि वारिव्यवस्थामाह स एव । “अन्नं पञ्चगुणे साध्यं विले-
पीतु चतुर्गुणे । मण्डश्चतुर्द्दशगुणे यवागूः षड्गुणेऽम्भसि” इति ॥
२१ । तण्डुलोदककर्मणि तण्डुलप्रस्थं गृहीत्वा कुट्टयित्वा च
तत्पञ्चगुणे वारिणि प्रक्षिप्य मर्द्दयित्वा गालयितव्यम् ।
२२ । प्रस्थमात्रे शक्तुनि जलाढ़कमात्रा ।
१ । तण्डुलः प्रस्थः । गः । ३ । इक्षोरसं समं । खः ।
२ । तण्डुलं प्रस्थं । गः ।

११ अध्यायः ।] द्रव्यमात्राविवरणम् । १०६
इक्षोरससमं १ देयं पानार्थे च गुड़ोदकम् ।
प्रतिपाने २ पलं देयं द्रव्याणां सुरया सह ॥ २३ ॥
स्नेहस्य कुड़वश्चैव नस्यार्थे परिकीर्त्तितः ।
भेदनीये च तीक्ष्णे ३ च पादोनं संप्रदापयेत् ॥ २४ ॥
कर्णयोः पूरणे स्नेहो भवेन्नावनसंमितः ।
शिरोविरेके दातव्यमर्द्धन्तु कुड़वस्य वै ॥ २५ ॥
औषधस्य पलं देयं हिङ्गोरेकश्च माषकः ।
नस्यप्रदाने चाश्वस्य ४ कर्षमेकं प्रदापयेत् ॥ २६ ॥
धूपे चूर्ण ५ त्रयः कर्षा घृतकर्षश्च सौरभः ।
अनिर्दिष्टकषायस्तु पादशेषः प्रकीर्त्तितः ॥ २७ ॥
निर्विशेषप्रमाणानां द्रव्याणां पलमादिशेत् ।
रुधिरस्याढ़को देयः पानार्थे यच युज्यते ॥ २८ ॥
२३ । इक्षोरससममिति अर्द्धाढ़कं गुड़ोदकं देयम् । तथा प्रति-
पाने सुराप्रस्थेन सह द्रव्यपलं देयम् ।
२४ । पादोनमिति कुड़वांशविहीनं भेदनीयादि द्रव्यं देयम् ।
२५ । नावनसंमित इति नस्यविहितस्नेहकुड़व एव देयः ।
२८ । यत्र यत्र द्रव्याणां परिमाणं न निर्दिष्टं तत्र तत्र द्रव्य-
पलं ग्राह्यम् ।
१ । सप्त । गः । ४ । देयस्य । गः ।
२ । प्रतिमाने । खः । ५ । धूपे चूर्णै । खः ।
३ । भेदने दापयेत्तीक्ष्णे पादोनं । खः ।

११० अश्ववैद्यके [११ अध्यायः।
विंशतिस्त्रिगुणाश्चैव वारिमानं प्रकीर्त्तितः ।
अनुपानं तथाशीतिशतं जाङ्गलचारिणाम् ॥ २९ ॥
मांसानां दापयेत्¹ सम्यक् पलसङ्ख्यामिमां बुधः ।
रसके भोजने देयं² वाजिनां हितकाम्यया ॥ ३० ॥
शिशुमारोद्रकुम्भीरगोधामण्डूककर्कटाः ।
शङ्खकच्छपशुक्त्याद्याः कीर्त्तिता जलजन्तवः³ ॥ ३१ ॥
गवयो गण्डको हस्ती शूकरो महिषो रुरुः ।
आनूपाः कथिता ह्येते ये चान्येऽनूपवासिनः ॥ ३२ ॥
कृष्णसारशशद्वीपिक्छागसिंहतरक्षवः ।
शम्बरैणकनोलाण्डवृषभोष्राष्ट्राविकैड़काः ॥ ३३ ॥
३१ । शिशुमारादयो जलजन्तवः । तेषु शिशुमारः शिशुङ्गः
(शुशोक) इति प्रसिद्धः। उद्रो जलविडालः (उदिड़ाल्) इति प्रसिद्धः ।
मांसमष्टधोक्तं वैद्यकेषु मृगविष्किरप्रतुदविलेशयप्रसह्महामृगजखच-
रमत्स्यभेदेन । इति ।
३२ । एतेऽनूपवासिनो महामृगमध्ये धृताः । गवयः सास्नाक-
कुदरहितो गोसदृशः । गण्डकः खर्गी । महिषोऽश्मशत्रुः । रुरुर्लोहि-
तवर्णः ।
३३ । कृष्णसारः (कालसार) । शशः शशकः । एष विलेशयः ।
दीपी चित्रकव्याघ्रः । तरक्षुः मृगादनः । शम्बरः विकटबङ्ग-
१ । कारयेत् । खः । ३ । जलसम्भवाः । गः ।
२ । चैव । खः ।
Digitized by Google

११ अध्यायः।] द्रव्यमात्राविवरणम् । १९९
जाङ्गलाः पशवः प्रोक्ता ये चान्ये स्थलवासिनः¹।
शश्रोऽतिलघुरेतेषां गुरुश्चैवाविकस्तथा² ॥ ३४ ॥
जम्बूवेतसहिन्तालकदलीनलवेणुभिः ।
युक्तो बहुजलो³ निम्नो देशोऽनूप उदाहृतः ॥ ३५ ॥
कशेरुकशमीपीलु⁴करीरद्रुमशङ्करैः⁵।
खदिरैश्चापि संयुक्तस्तथा च वकुलैर्युतः ॥ ३६ ॥
जलहीनस्थलीप्रायो देशो जाङ्गल उच्यते ।
साधारणा द्विरूपस्था⁶स्तज्जाः साधारणा मृगाः ॥ ३७ ॥
तेषां मांसप्रयोगेतु मात्रा साधारणा स्मृता ।
पशवः पक्षिणश्चापि ज्ञेया देशसमाः सदा ॥ ३८ ॥
वारिजा गुरवः स्निग्धा वातघ्नाः श्लेष्मशुक्ललाः ।
आनूपा वारिजैस्तुल्या किञ्चिच लघवः स्मृताः ॥ ३९ ॥
त्रिदोषशमना वल्या जाङ्गला मृगपक्षिणः⁷।
अनभिष्यन्दिनो हृद्याः कायाग्नेश्चापि रोधिनः ॥ ४० ॥
त्रिषाणो मृगः । एणकः कृष्णवर्णमृगः । नीलाण्डो ऋष्यः । आविकः
कम्बलकः । एडको मेषो वनच्छगलो वा ।
१ । स्थलचारिणः । गः । ५ । सागरैः । खः ।
२ । गुर्वीचैवाविका स्मृता । खः । ६ । द्विरूपञ्च । खः ।
३ । यदिजले । गः । ७ । मृगद्विपक्षिणः । गः ।
४ । पीलू । गः ।

११२ अश्ववैद्यके [११ अध्यायः।
साधारणाः समुद्भूता ज्ञेयाः साधारणाः सदा ।
रसवीर्यविपाकाश्च¹ तेषां साधारणा मताः ॥ ४१ ॥
कल्काच्चतुर्गुणः स्नेहः स्नेहात् काथश्चतुर्गुणः ।
स्नेहपाके विधिश्चायं समानः परिकीर्त्तितः ॥ ४२ ॥
स्नेहकल्को यदाङ्गुल्या वर्त्तितो वर्त्तिवद्भवोत् ।
वह्नौ क्षिप्ते च नोशब्दस्तदा सिद्धिं विनिर्दिशेत् ॥ ४३ ॥
व्रणे नस्ये तथा वस्तौ मृदुपाकः प्रकीर्त्तितः ।
अभ्यङ्गे मध्यपाकस्तु पाने किञ्चिद्दरो भवेत् ॥ ४४ ॥
मध्यमोत्तमहीनानामेवमेव विचक्षणः ।
वयोऽनुरूपद्रव्याणि² दापयेच्च शरीरतः ॥ ४५ ॥
वर्षजाते³ भवेत्पादो द्वौ पादौ च द्विहायने ।
त्रयस्त्रिहायने देयाः पूर्णं दद्यात्ततः परम् ॥ ४६ ॥
कृशे चाल्पप्रमाणेन दद्यान्मात्रां कनीयसीम् ।
महाकाये तथास्थूले प्रयोज्या मध्यमोत्तमाः ॥ ४७ ॥
४२ । तैलपाकविधाने द्रव्यमानमाह कल्कादित्यादि ।
४३ । पाकसिद्धिलक्षणमाह । स्नेहेति ।
१ । विपाकेषु । खः । ३ । द्वौ चैव । गः ।
२ । अधातुरूपद्रव्याणां । गः ।

१२ अध्यायः ।] सादिकार्य्यविवरणम् । ११५
क्वाथपानप्रक्षेपेषु¹ वाह्ये चापि तपोधानैः ।
अनिर्द्दिष्टे जलं प्रोक्तं लवणञ्चैव सैन्धवम् ॥ ४७ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे द्रव्यमात्रा-
ज्ञाने एकादशोऽध्यायः ॥
अथ द्वादशोऽध्यायः ॥
निघण्टुः ।
निघण्टुं संप्रवक्ष्यामि पूर्व्वशास्त्रानुसारतः ।
द्रव्याणामवबोधस्तु येन सम्यक् प्रजायते ॥ १ ॥
वत्सादनी छिन्नरुहा गुडूची तन्त्रिकामृता ।
दृषो वासाटरूषश्च वासकः परिकीर्त्तितः ॥ २ ॥
४७ । अनुक्ते द्रवकार्य्ये तु सर्व्वत्र सलिलं मतमिति चक्रपाणिः ।
लवणञ्चैवेति स्थाने लवणे चैवेति पाठो युक्तः ॥
१ । निघण्टुर्नामसङ्ग्रहे इति हेमचन्द्रः । द्रव्याणामिति अस्मिन्
शास्त्रे प्रयुक्तानां गुडूच्यादिचातुर्जातान्तानामौषधीनाम् ॥
२ । वत्सादनीपञ्चकं (गुलञ्च) । मधुपर्णी कुण्डली चक्रलक्षणापि
एतत्पर्य्यायः । वृषादिचतुष्कं (वाकस्) । वासायां सिंहास्यः वाजि-
दन्तश्च ॥
१ । क्वाथे पाने प्रलेपेऽङ्गे । खः ।
15

' (म) has no u, looks like भद्रमस्तं.
Line 18:
द्राचायणी - yes, 'द्रा' + 'चा' + 'य' + 'णी'.
Line 19:
स्थापनी - yes.

Everything looks solid and accurate to the source image.११८ अश्ववैद्यके [१२ अध्यायः।
कुरुविन्दं घनं मुस्तं मेघाख्यं नागकेशरम् ।
उदीच्यो जलनामा१ च वहिरिष्टश्च वालकः ॥ ३ ॥
उरुवूको व्याघ्रदलस्तथा गन्धर्व्वहस्तकः ।
एरण्डः कीर्त्तिता वैद्यै र्वातारिश्च विशेषतः ॥ ४ ॥
ब्रह्मदण्डी च भार्गी च तथा च द्विजयष्टिका ।
मकूलोदुम्बरदला२ दन्ती प्रोक्ता निकुम्भिका ॥ ५ ॥
एकाष्ठीला स्मृता पाठा अम्बष्ठा च प्रकीर्त्तिता ।
उषणा चविका चव्या ; अजमोदा च दीप्पकः ॥ ६ ॥
३ । कुरुविन्दपञ्चकं (मुता) । एषु कुरुविन्दं कुरुविल्लं वा नागरमु-
स्तायां वर्त्तते ।