अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

११ अध्यायः ।] द्रव्यमात्राविवरणम् । १०५
शुष्कद्रव्यस्य या मात्रा सा¹ द्रवे द्विगुणा भवेत् ।
मूलादीनामशुष्काणां द्रव्यतुल्यो विधिः स्मृतः ॥ ५ ॥
एकस्मिन्नेव दातव्यं दिने वाहस्य निस्तुषैः ।
अविनष्टैर्यवैः पूर्णमाढकानां चतुष्टयम् ॥ ६ ॥
उत्तमाधमहीनानां पादहीनन्तु दापयेत् ।
पादो न आढको देयः सुसिद्धे भोजने तथा ॥ ७ ॥
शालेश्च तण्डुलानां तु अर्द्धञ्चैव प्रदापयेत् ।
५ । मूलादीनामित्यादिपदेन गुडूचीकुटजवाशाकुष्माण्डशता-
वर्यादीनां ग्रहणम् । एषामाद्रीणामपि सर्वकार्येषु द्विगुणं न ग्राह्यम् ।
उक्तञ्च शार्ङ्गधरे,–"नवान्येवहि योज्यानि द्रव्याण्यखिलकर्मसु ।
विना विड़ङ्गकृष्णाभ्यां गुड़धान्याज्यमाचिकैः ॥ गुडूची कुटजो वाशा
कुष्माण्डञ्च शतावरी । अश्वगन्धा सहचरी शतपुष्पा प्रसारणी ॥ प्रयो-
क्तव्या सदैवार्द्रा द्विगुणं नैव कारयेत्"—इति । विड़ङ्गादीनि नवानि
न प्रशस्तानीति ज्ञेयम् । "शुष्कद्रव्ये तु या मात्रा चार्द्रस्य द्विगुणा हि
सा। शुष्कस्य गुरुतीक्ष्णत्वात् तस्मादर्द्धं प्रकीर्त्तितम्"—इति परिभाषा ॥
६ । एकस्मिन्दिने यवाढ़कचतुष्टयस्य दाने अग्निपुराणम्,–"नि-
स्तुषाणां प्रदातव्या यवानां चतुराढ़की"—इति ।
७ । उत्तमे पूर्णा मात्रा मध्यमाधमयोरुत्तरोत्तरं पादहीना
कर्त्तव्या ।
८ । सार्द्धहीनन्तदिति पाठो युक्तः ।
१ । सार्द्रस्य द्विगुणा मता । खः ।
14