अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

[ १०४ ]
अथैकादशोऽध्यायः ।
❧
द्रव्यमात्राज्ञानः ।
प्रधानमध्यहीनानां देशकालवलं प्रति ।
वाजिनामुपयोगाय द्रव्यमात्रा विधीयते ॥ १ ॥
पक्वगुञ्जाफलैर्माषो अष्टभिः परिकीर्त्तितः ।
माषैः षोड़शभिः कर्षस्तैश्चतुर्भिः पलं भवेत् ॥ २ ॥
चतुःपलैः स्यात् कुड़वः प्रस्थः षोड़शभिः पलैः ।
चतुःषष्ट्या पलैरेक¹ आढकः परिकीर्त्तितः ॥ ३ ॥
शतद्वयं पलानान्तु² षट्पञ्चाशत्तथैव च ।
द्रोणस्य कीर्त्तिता संख्या प्रमाणज्ञानकोविदैः ॥ ४ ॥
१ । द्रव्यमात्रेति मात्राशब्देन सम्यग्योगो वक्तव्यः ।
२ । एष मानविधिः केवलं वाजिचिकित्सिताय, चरकादिमान-
विलक्षणएव । चरकादिमानविधिस्तु एवं प्रदर्शितश्चक्रपाणिना, —
“द्वात्रिंशन्माषकैर्माषश्चरकस्य तु तैः पलम् । अष्टचत्वारिंशता स्यात्
सुश्रुतस्य तु माषकः ॥ द्वादशभिर्धान्यमाषैश्चतुःषष्ट्या तु तैः पलम् ।
एतच्च तुलितं पञ्चरक्तिमाषात्मकं पलम् ॥ चरकार्द्धपलोन्मानं चरके
द्व्यरक्तिकैः । माषैः पलं चतुःषष्ट्या यद्भवेत्तत् तथेरितम् ॥ तस्मात्
पलं चतुःषष्ट्या माषकैर्द्व्यरक्तिकैः । चरकानुमतं वैद्यैः चिकित्सासूप-
युज्यते” इति । माषो अष्टभिरित्यत्र लुप्तोऽकारः साधुः ॥
१ । एव । गः । २ । च । खः ।