अश्ववैद्यकम् (जयदत्त सूरि - विस्तृत अश्व-रोग निदान एवं शल्य-चिकित्सा महाग्रन्थ)

८६ अश्ववैद्यके [७ अध्यायः ।
पक्वान्नैः पञ्चशब्दैश्च प्रातःशुचिः१ सुवाससः ।
रक्ताम्बरधरो भूत्वा रक्तपुष्पधरस्तथा ॥ ४० ॥
ओं नमो रेवन्ताय अश्वहृदयाय ह्रीं क्लीं ओं नमोऽति-
श्वेताय२ सौम्यरूपाय इमं३ मम अश्वं साधय साधय
बन्धय बन्धय वश्यं कुरु कुरु महावीर्याय रेवन्ताय
नमः ॥ ४१ ॥
४०। पञ्चशब्दैरिति गवाजमेषगजाश्वैरित्यर्थः । तदुक्तं तिथ्यादितत्त्वे
तस्य पूजाविधौ,—“दारोपान्ते सुदीप्तञ्च संपूज्यो हव्यवाहनः । यवा-
क्षतघृतोपेतैः तण्डुलैश्च सुतर्पितः ॥ संपूजितव्यः पूर्णेन्दुः पयसा
पायसेन च । स्कन्दः सभार्यो रुद्रश्च तथा नन्दीश्वरो मुनिः ।
गोमद्भिः सुरभिः पूज्या छागवद्भिर्हुताशनः । उरभ्रवद्भिर्वरुणो
गजवद्भिर्विनायकः । पूज्यश्वाश्चैश्च रेवन्तो यथाविभवविस्तरैः” इति ॥
४१। पर्याणयेत् सन्नाहयेत् । जयदत्तेन पर्याणनात् पूर्व्वं ओं
नम इत्यादि मन्त्रजपस्य एकविंशतिवारं विधिः कृतः । अग्निपुराणेतु—
एतन्मन्त्रेण सह “हयगन्धर्व्वराज त्वम्” इत्यादि कर्णजापस्य विधिः
कृतः यथा,—“कर्णजापं ततः कृत्वा विमुह्य च तथाप्यरीन् । पर्या-
णयेद्धयं सादी वाहयेद्युद्भूतेजयः” इति ॥
१। स्नातः। गः।
२। श्वेताय। खः।
३। इममश्वं। गः।

७ अध्यायः ।] वल्गादिविवरणम् । ८९
एतन्मन्त्रं जपेत्प्राज्ञो हयस्य दक्षिणे श्रुतौ ।
एकविंशतिवारांश्च ततः पर्याणयेद्धयम् ॥ ४२ ॥
क्रोशमेकं तमारुह्य¹ नयेद्दीक्षां शनैः शनैः ।
वल्गाग्रहश्च कर्तव्यः सव्यापसव्यमेव च ॥ ४३ ॥
विक्रमा पुलका पूर्णकण्ठी च त्वरिता तथा ।
खलीनादि प्रयोक्तव्यं² सादिना वाजिनां क्रमात् ॥४४॥
नातिस्थूलं³ कृशं नाति न स्तम्भं नातिकर्कशम् ।
सप्ताङ्गुलप्रमाणन्तु खलीनं कारयेद्बुधः ॥ ४५ ॥
खलीनादिषु लौहेषु धाराषु⁴ विक्रमादिषु ।
क्रमेणैव तुरङ्गाणां कटानि संप्रयोजयेत् ॥ ४६ ॥
खलीनादौ च धारासु यदा सुशिक्षितो हयः ।
तदा कटेषु तं सादी भ्रामयेद्विक्रमादिभिः ॥ ४७ ॥
शतहस्तादिकां भूमिं सप्तहस्तावसानिकाम् ।
भ्रामयेद्वाजिनं सादी सव्यं चैवापसव्यकम्⁵ ॥ ४८ ॥
४६। कटानीति अश्वचालनाय रचिता शतहस्तादिका मण्ड-
लादयः पञ्चविधा भूमय इत्यर्थः ॥
१ । समारुह्य हयदीक्षा । गः ।
२ । खलीनादी प्रयोक्तव्या । खः ।
३ । अतिस्थूलं । गः ।
४ । धारयेद्विक्रमादिषु । खः ।
५ । सव्यापसव्यमेव च । गः ।

८८ अश्ववैद्यके [७ अध्यायः ।
मण्डलं चतुरस्रञ्च गोमूचं चार्द्धचन्द्रकम् ।
नागपाशक्रमेणैव भ्रामयेत् कटपञ्चकम् ॥ ४९ ॥
एवमन्येषु लोहेषु चिह्नेव भ्रामयेत्कटे ।
य एवं वाहयेद्वाहं तस्य कष्टं न जायते ॥ ५० ॥
दद्यादभयमभीतस्य भीतस्यापि हरेद्भयम्¹ ।
रहस्यं सादिनामेतद्वाहनेऽस्मिन्निवेदितम् ॥ ५१ ॥
पूर्वोक्तेषु च देशेषु² षट्सु दोषेषु ताड़येत् ।
न जातु सादिनान्यस्मिन् काले दोषशतैरपि ॥ ५२ ॥
दम्यमानस्य वाहस्य यो दोषः सादिदोषतः ।
जायतेऽसौ निराकर्त्तुं सादिना नैव शक्यते ॥ ५३ ॥
एवं शास्त्रविधानेन यः सादी वाहयेद्धयान् ।
हरयस्तस्य सिध्यन्ति भवन्ति फलदायकाः ॥ ५४ ॥
वाहनं सच दुष्टञ्च धूपालेपनमंचकैः ।
तदहं संप्रवक्ष्यामि³ मुनिभिः कीर्त्तितं यथा ॥ ५५ ॥
४९ । “धतुरष्टादशे योज्यं वाजिनां मण्डलं क्रमात् । सङ्को-
चयेज्जवं तावद् यावत्कटकपञ्चकम् ॥ तदूर्द्धं मण्डली योज्या
गोमूचा तदनन्तरम् । ऋजुवर्त्मसुवृत्तौ च गोमूचा सर्व्वकर्मसु ॥
युज्यमाना न दूष्यन्ते प्रायशोहि विचक्षणैः” ॥ इति नकुलः ।
१। अपहरेद्भयम् । गः । २। स्थानेषु । गः ।
३। साम्प्रतं वच्मि । गः ।

७ अध्यायः ।] धूपादिविवरणम् । ९
अस्थिभिर्दशनैश्चैव वृकाणाञ्च¹ तथा बुधैः ।
विषमकरदंष्ट्राभि धूपमुक्तं² हि सर्पिषा ॥ ५६ ॥
एलागुरुमदोशीरनागकेसरचन्दनैः ।
सर्जिकातैलसंयुक्तै धूपयेद्दुष्टवाजिनम् ॥ ५७ ॥
विषलौहगदैलाभिस्तैलाज्यदधिचन्दनैः ।
निःशेषदोषनाशाय धूपमुक्तं हि वाजिनाम् ॥ ५८ ॥
विलिप्ता³ गोमयैः प्रातर्निशीथे सर्व्वसन्धिषु ।
अष्टम्याञ्च विशेषेण दुष्टाः सिध्यन्ति धूपिताः ॥ ५९ ॥
कासीसं चन्दनं कौन्तीसिद्धार्थमरिचानि च ।
५६ । अत्र वृकास्थिदशनविषमकरदंष्ट्राणां चूर्णं कर्षत्रयं घृतञ्च
कर्षमात्रं ग्राह्यं । "धूपे चूर्णं त्रयः कर्षा घृतकर्षश्च सौरभः" इति
परिभाषास्मरणात् ॥ अत्र धूपस्य नपुंसकत्वमसाधु ।
५७ । अत्रापि एलादीनां त्रयः कर्षा ग्राह्याः । तैलस्य च कर्षः ।
मदो मृगमदः ॥ अयं द्वितीयो धूपः । एला क्षुद्रैला । उशीरं
(गन्धवेणामूल) । नागकेसरं नागेश्वरपुष्पं । चन्दनं रक्तचन्दनं ।
सर्जिका शालनिर्यासः । सर्जक्षारो वा ।
५८ । तृतीयमाह विषेति । विषं पद्मकेसरं । गदो विषम् ।
५९ । धूपिताः पूर्व्वोक्तै धूपैरित्यर्थः ।
१ । वृश्चिकानां । गः ।
२ । धूमसम्पदि । खः ।
३ । विसिक्ता । खः ।
12

६० अश्ववैद्यके [७ अध्यायः ।
सैन्धवं वडवामूत्रं गोमूत्रं१ कर्णजं मलम् ॥ ६० ॥
सुनिगुप्तानि२ पिष्टानि कणायासवचानि३ च ।
अञ्जनं सर्व्वदुष्टानां देयं पर्व्वणि पर्व्वणि ॥ ६१ ॥
अनेनाभ्यञ्जितो वाजी निर्व्वाणमधिगच्छति ।
कोपं मोहं भयं त्यक्त्वा वश्यः स्यात् सादिने भृशम्॥६२॥
सादिकार्य्यविवरणम् ।
प्रातः४ सादी शुचिः स्नातः शुक्लाम्बरधरस्तथा ।
उपोषितो यति५र्भूत्वा जपेत्कर्णे च दक्षिणे ॥ ६३ ॥
हय गन्धर्व्वराज त्वं६ शृणुष्व वचनं मम ।
गन्धर्व्वकुलजातस्त्वं मा भूयाः कुलदूषणः ॥ ६४ ॥
द्विजानां सत्यवाक्यानां सोमस्य गरुड़स्य च ।
६०-६१ । काशीसादीनां समभागं गोवडवामूत्रेण निष्पिष्य
अञ्जनं विधेयम् । कासीसं उपधातुविशेषः । (हिराकस) इति
भाषा । चन्दनं रक्तचन्दनं । कौन्ती रेणुकं । सिद्धार्थो गौरसर्षपः ।
कर्णजं मलं कर्णगूथं । (कानेरे खल) । कणा पिप्पली । अत्र कणा-
यासवचानि चेति पाठो भवितुं युक्तः । यासो दुरालभा ।
६२-६३ । अभ्यञ्जितः सर्व्वतः कृताभ्यञ्जन इत्यर्थः । निर्व्वाणं
शान्तिम् ।
१ । कर्णजं मलमुत्तमम् । ग' । ४ । स्नातः सादी शुचिः शान्तः । ग' ।
२ । सुनिर्गुप्तानि दृष्टानि । गः । ५ । उपोषितः पतिः । खः ।
३ । सवसानि च । गः । ६ । गन्धर्व्वराजस्त्वं । गः ।

७ अध्यायः ।] सादिकार्य्यविवरणम् । ६१
रुद्रस्य वरुणस्यैव पवनस्य वहेन च ॥ ६५ ॥
हुताशनस्य दीप्तस्य¹ स्मर जातिं तुरङ्गम ।
स्मर राजेन्द्रपुत्रस्त्वं सत्यवाक्यमनुस्मर ॥ ६६ ॥
स्मर त्वं वारुणीं कन्यां स्मर त्वं कौस्तुभं मणिम् ।
क्षीरोदसागरे चैवमवमथ्य² सुरासुरैः ॥ ६७ ॥
तत्र देवकुले जातः स्ववाक्यं परिपालय ।
कुले जातस्त्वमश्वानां मित्रं मे भव शाश्वतम् ॥ ६८ ॥
शृणु मित्र त्वमेतद्वै सिद्धो मे भव वाहनम् ।
विजयेऽहं³ धराज्चैव संग्रामे सिद्धिमावह ॥ ६९ ॥
तव⁴ पृष्ठं समारुह्य हता दैत्याः सुरैः पुरा ।
अधुना त्वां समारुह्य जेष्यामि रिपुवाहिनीम् ॥ ७० ॥
मन्त्रजापं ततः कृत्वा मन्त्रेणानेन बुद्धिमान् ।
विसृज्य सर्व्वदेवांश्च ततः पर्य्याणयेद्धयम् ॥ ७१ ॥
वाह्यागमेषु⁵ येऽभिज्ञाः कुर्व्वन्ति हरिवाहनम् ।
सुहृदस्ते च वाह्यानामन्ये तु हरिशत्रवः⁶ ॥ ७२ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे वाहन-
विधौ सप्तमोऽध्यायः ॥
१ । दोषाच्च । गः । ४ । भवत्-पृष्ठं । गः ।
२ । मथ्यमाने । गः । ५ । वाह्यनेषु च ये वर्गाः । गः ।
३ । विजये।मे । खः । ६ । हरिशत्रुवत् । खः ।

[ ६२ ]
त्रयोदशोऽध्यायः।
वन्ध्योपचारः।
अथातः संप्रवक्ष्यामि बन्ध्याया गर्भधारणम् ।
शालिहोत्रादिभिः प्रोक्तं यथापूर्वं तपोधनैः ॥ १ ॥
घृतेन वडवामादौ स्निग्धां पाणिन्तु¹ वेधयेत् ।
ततो निरुहयेदश्वां यथाशास्त्रं विचक्षणः ॥ २ ॥
ततोऽनुवासयेत् प्राज्ञः सप्तरात्रन्तु वाहयेत् ।
कुड़वं विल्वचूर्णस्य माक्षिकं कुड़वद्वयम् ॥ ३ ॥
क्षीराढ़कं भिषग्दत्वा तैलप्रस्थं विपाचयेत् ।
मधुना मूर्च्छितं कृत्वा वैद्यस्तत्पाययेद्धयीम्² ॥ ४ ॥
२। निरुहयेत् निरूहवस्तिं दापयेत् ।
३। अनुवासयेदनुवासनवस्तिं प्रयोजयेदित्यर्थः ॥
४। माक्षिकं मधु क्षीराढ़कं दुग्धप्रस्थचतुष्टयं। कुड़वः प्रस्थचतु-
र्थांशः। पाकप्रक्रिया यथा—आदौ तिलतैलस्य प्रस्थं मधुना मूर्च्छयित्वा
ततः कल्कभूतं विल्वत्वक्चूर्णं दत्वा क्षीराढ़केन सह क्षीरपाकविधानेन
पचेत् ॥ पानार्थं घृतप्रस्थांशो देयः ।
१। पीठौ। गः। २। वैद्यस्तद्वाहयेद्धयीम्। खः।

८ अध्यायः ।] उपचारविवरणम् । ८३
महास्नेहस्य प्रस्थांशं¹ योन्यां वस्तिं प्रदापयेत् ।
सर्व्वं प्रवेशयेन्नेत्रं सम्पूर्णं द्वादशाङ्गुलम् ॥ ५ ॥
अपामार्गवचाबिल्वशिग्रुबीजरसोनकैः ।
त्रिफलापिप्पलीवाजि²गन्धासर्षपसंयुतम् ॥ ६ ॥
सन्नीय भोजयेदश्वीं यावकं³ लवणाम्भसा ।
बिल्वचूर्णयुतं दध्ना कृशरं पाययेत्ततः ॥ ७ ॥
मागधीत्रिफलाशिग्रुबीजापामार्गमुस्तकैः ।
सुचूर्णितैः पचेत्तैलं वचामरिचसर्षपैः ॥ ८ ॥
५ । वस्तिदानमाह । प्रथमं द्वादशाङ्गुलं सर्व्वं नेत्रं नयनसाधनीं
नाड़ीं सम्पूर्णं प्रवेशयेत् योनिमार्गे इत्यर्थः । अथ तेन नेत्रेण महा-
स्नेहस्य घृतस्य कुड़वं योन्यां वस्तिं प्रदापयेत् ।
६ । अपामार्गादीनां मिलित्वा पलं चूर्णं लवणवारिणा भोज-
येत् । लवणस्य पलं वारि च प्रस्थमात्रं गृह्णीयात् । अपामार्गः (आपां) ।
बिल्वं विल्वशलाटुः लम्बा । शिग्रुबीजं शोभाञ्जनबीजं ( साजनेबीज) ।
वाजिगन्धा अश्वगन्धा । सर्षपः श्वेतसिद्धार्थकः । यावकं कुलत्थं ।
७ । कृशरः तुष्यतिलान्नं । “तिलतण्डुलसम्पक्वः कृशरः सोऽभि-
धीयते” इति परिभाषा । बिल्वचूर्णस्य पलम् ।
८ । अत्र तैलस्य प्रस्थः। मागध्यादीनां मिलित्वा कुड़वः ।
पाकार्थं जलस्याढ़कं देयम् ।
१ । प्रस्थैकं । गः । २ । चैव गन्धसर्षपसंयुतैः । गः ।
३ । यावकं । खः ।

६४ अश्ववैद्यके [८ अध्यायः ।
वस्तौ पानं¹ प्रदातव्यं तैलमेतद्विचक्षणैः ।
यावकञ्च ततो देयमन्नं दधिसमन्वितम् ॥ ९ ॥
एवंविधैः प्रयोगैश्च बन्ध्या भवति गर्भिणी ।
शीतपाक्यौ च² मेदे च ऋड्डे दे चिफलावचा ॥१०॥
क्वाथयेन्मतिमांस्तोये द्रोणे पादावशेषितम् ।
श्रुत्वा संस्राव्य वस्त्राच्च देयं तच घृताढ़कम् ॥ ११ ॥
वला चातिवला मेदे तथा क्षीरविदारिका ।
जीवकर्षभकौ चैव यष्टीमधुकशारिवे³ ॥ १२ ॥
९ । यावकं यवसम्बन्धि अन्नं यवापेक्षया पञ्चगुणे तोये पक्त्वा
दधिप्रस्थेन सह देयम् ॥
१० । शीतपाक्यो काकोलीक्षीरकाकोल्यो । मेदे मेदमहामेदे ।
एतदभावे अश्वगन्धाशारिवे देये । ऋद्धे वृद्धिऋद्धी । एतदभावे
वलामहावले ग्राह्ये । शीतपाक्यादीनां प्रत्येकं पलं । वारि ३२
प्रस्थमितं । वला वाट्यालकं । अतिवला पीतवाट्यालकं । क्षीरविदारी
शुक्लभूमिकुष्माण्डं । जीवकर्षभकौ जीवकः ऋषभकश्चेति द्वौ ।
एतदभावे गुडूची वंशलोचना च देया । शारिवा श्यामालता । एषां
प्रत्येकं पलं देयम् ।
१ । हस्तोपानं । खः ।
२ । शीतपाक्यो च मेदे दे दे मेदे त्रिफलापि च । खः ।
३ । यष्टीमधु च शारिवा । गः ।

८ अध्यायः।] उपचारविवरणम्। ६५
चूर्णयित्वा क्षिपेत्तच्च शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ।
स्नेहानुवासनादेतद्¹ बन्ध्यायाः स्यात् फलप्रदम् ॥१३॥
क्वाथं रौहीतकं क्षीरं माक्षिकं रोहिणीद्वयम्² ।
विड़ङ्गेन समालोड्य पाययेन्मतिमान् भिषक् ॥ १४ ॥
एतैश्च पिण्डिकां कृत्वा योन्यां तस्याः प्रवेशयेत् ।
ततः संयोजयेदश्वं पश्चात्तौयावगाहनम्³ ॥ १५ ॥
कारयेन्मस्तकं चास्या अम्बुभिः परिषेचयेत् ।
एवं गर्भं प्रगृह्णाति कर्तव्यो नात्र संशयः ॥ १६ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे बन्ध्योप-
चारेऽष्टमोऽध्यायः ।
१४। रौहीतकमिति रोहीतको दाड़िम्बपुष्पकः (रोढा) इति
प्रसिद्धः । तेन रौहीतकं । रोहितकस्य पलं वारिणश्च प्रस्थः । एतस्य
पादावशिष्टं क्वाथम ।
१ । पानात् तैलं बन्ध्याफलप्रदम् । खः ।
२ । रोहिणीवचा । : ।
३। तोयेऽवगाहयेत् । गः ।

[ ६६ ]
अथ नवमोऽध्यायः ।
गर्भज्ञानः ।
अथातः संप्रवक्ष्यामि सगर्भायास्तु लक्षणम् ।
योन्यां१ वीजग्रहे तृप्ति र्लोचनाविलता तथा ॥ १ ॥
सगर्भा ताड़येदश्वं गर्भस्य परिलक्षणम्२ ।
काचिन्मूका जड़ीभूता निर्विकारा त्यजेदृषम् ॥ २ ॥
काचित् कण्डूयमानाश्वा गर्भिण्यपि प्रहर्षते ।
काचिद्रागवशादापि समूचा ताड़येदृषम् ॥ ३ ॥
रुक्षद्धि परुषा३ काचिदश्वा पुच्छेन४ योनिकाम् ।
विन्यस्तकर्णी५ क्रोधाद्वा वृषं दृष्ट्वापसर्पिणी ॥ ४ ॥
शूनोधोयोनिभागा च सदा कान्तिविधारिणी६ ।
प्रशस्तरन्ध्रा७ स्निग्धाङ्गी निविड़ोदरबन्धना८ ॥ ५ ॥
२। वृषः शुक्रधारी। अत्र पुंघोटक इत्यर्थः ।
[L1

Pariśiṣhṭaparvan (Sans.) Fasc. I—III @ /6/ each .. Rs. 1 2
Pingala Chhandaḥ Sútra, (Sans.) Fasc. I—III @ /6/ each .. .. 1 2
Prithiráj Rásau, (Sans.) Fasc. I—V @ /6/ each .. .. 1 14
Ditto (English) Fasc. I .. .. .. .. 0 12
Páli Grammar, (English) Fasc. I and II @ /6/ each .. .. 0 12
Prákṛita Lakshanam, (Sans.) Fasc. I .. .. .. 1 8
Parásara Smṛiti (Sans.) Fasc. I—V @ /6/ each .. .. 1 14
Srauta Sútra of Apastamba, (Sans.) Fasc. I—XII @ /6/ each .. 4 8
Ditto Aśvaláyana, (Sans.) Fasc. I—XI @ /6/ each .. 4 2
Ditto Láṭyáyana (Sans.) Fasc. I—IX @ /6/ each .. 3 6
Ditto Sáṅkháyana (Sans.) Fasc. I—II @ /6/ each .. 0 12
Sáma Veda Saṁhitá, (Sans.) Vols I, Fasc. 1—10; II, 1—6; III, 1—7;
IV, 1—6; V, 1—8, @ /6/ each Fasc. .. .. 13 14
Sáhitya Darpaṇa, (English) Fasc. I—IV @ /6/ each .. .. 1 8
Sáṅkhya Aphorisms of Kapila, (English) Fasc. I and II @ /6/ each .. 0 12
Sarva Darśana Saṅgraha, (Sans.) Fasc. II .. .. .. 0 6
Sankara Vijaya, (Sans.) Fasc. II and III @ /6/ each .. .. 0 12
Sáṅkhya Pravachana Bháshya, (English) Fasc. III .. .. 0 6
Sáṅkhya Sára, (Sans.) Fasc. I .. .. .. .. 0 6
Suśruta Saṁhitá, (Eng.) Fasc. I and II @ /12/ each .. .. 1 8
Taittiríya Áraṇya Fasc. I—XI @ /6/ each .. .. .. 4 2
Ditto Bráhmaṇa (Sans.) Fasc I—XXIV @ /6/ each .. .. 9 0
Ditto Saṁhitá, (Sans.) Fasc I—XXXIII @ /6/ each .. .. 12 6
Ditto Prátiśákhya, (Sans.) Fasc. I—III @ /6/ each .. .. 1 2
Ditto and Aitareya Upanishads, (Sans.) Fasc. II and III @ /6/ each 0 12
Ditto Aitareya Śvetáśvatara Kena I'śa Upanishads, (English) Fasc.
1 and II @ /6/ each .. .. .. .. .. 0 12
Táṇḍyá Bráhmaṇa, (Sans.) Fasc. I—XIX @ /6/ each .. .. 7 2
Tattva Chintámaṇi, Fasc. I—IV (Sans.) @ /6/ each .. .. 1 8
Uttara Naishadha, (Sans.) Fasc. III—XII @ /6/ each .. .. 3 12
Uvásagadasáo Fasc. I .. .. .. .. .. 0 12
Váyu Puráṇa, (Sans.) Vol. I, Fasc. 1—6; Vol. II, Fasc. 1—6, @ /6/
each Fasc .. .. .. .. .. .. 4 8
Vishṇu Smṛiti, (Sans.) Fasc. I—II @ /6/ each .. .. 0 12
Vivádáratnákar, Fasc I and II @ /6/ .. .. .. 0 12
Vrihannaradiya Purána, Fasc. I .. .. .. .. 0 6
Yoga Sútra of Patanjali, (Sans. & English) Fasc. I—V @ /14/ each .. 4 6
The same, bound in cloth .. .. .. .. 5 2
Arabic and Persian Series.
'Alamgírnámah, with Index, (Text) Fasc. I—XIII @ /6/ each .. 4 14
Áín-i-Akbarí, (Text) Fasc. I—XXII @ 1/ each .. .. 22 0
Ditto (English) Vol. I (Fasc. I—VII) .. .. .. 12 4
Akbarnámah, with Index, (Text) Fasc. I—XXXVI @ 1/ each .. 36 0
Bádsháhnámah with Index, (Text) Fasc. I—XIX @ /6/ each .. 7 2
Beale's Oriental Biographical Dictionary, pp. 291, 4to., thick paper,
@ 4/12; thin paper .. .. .. .. .. 4 8
Dictionary of Arabic Technical Terms and Appendix, Fasc. I—XXI @
1/ each .. .. .. .. .. .. 21 0
Farhang-i-Rashídí (Text), Fasc. I—XIV @ 1/ each .. .. 14 0
Fihrist-i-Ṭúsí, or, Ṭúsy's list of Shy'ah Books, (Text) Fasc. I—IV @
/12/ each .. .. .. .. .. .. 3 0
Futúḥ-ul-Shám Waqidí, (Text) Fasc. I—IX @ /6/ each .. 3 0
Ditto Azádí, (Text) Fasc. I—IV @ /6/ each .. .. 1 6
Haft Ásmán, History of the Persian Mansawi (Text) Fasc. I .. 1 18
History of the Caliphs. (English) Fasc. I—VI @ /12/ each .. 4 2
Iqbálnámah-i-Jahángírí, (Text) Fasc. 1—III @ /6/ each .. 1 8
Iṣabáh, with Supplement, (Text) 40 Fasc. @ /12/ each .. .. 30 2
Maghází of Wáqidí, (Text) Fasc. I—V @ /6/ each .. .. 1 10
Muntakhab-ul-Tawáríkh, (Text) Fasc. I—XV @ /6/ each .. 5 14
Muntakhab-ul-Tawáríkh (English) Vol. II, Fasc. I—IV @ /12/ each .. 3 0
Muntakhab-ul-Lubab, (Text) Fasc. I—XVIII @ /6/ each.. .. 7 2
(Turn over.)

Mu'áṣir-i-'Álamgírí (Text), Fasc. I—VI @ /6/ each .. Rs. 2 4
Nukhbat-ul-Fikr. (Text) Fasc. I .. 0 6
Niẓámí's Khiradnámah-i-Iskandarí. (Text) Fasc. I and II @ /12/ each .. 1 8
Suyúṭy's Itqán, on the Exegetic Sciences of the Koran, with Supplement,
(Text) Fasc. II—IV, VII—X @ 1/ each .. 7 0
Ṭabaqát-i-Náṣirí, (Text) Fasc. I—V @ /6/ each .. 1 14
Ditto (English) Fasc. I—XIV @ /12/ each .. 10 8
Táríkh-i-Fírúz Sháhí. (Text) Fasc I—VII @ /6/ each .. 2 10
Táríkh-i-Baihaqí. (Text) Fasc. I—IX @ /6/ each .. 3 6
Wís o Rámín. (Text) Fasc. I—V @ /6/ each .. 1 14
Zafarnámah, Fasc I—IV @ /6/ each .. 1 8
ASIATIC SOCIETY'S PUBLICATIONS

1. ASIATIC RESEARCHES. Vols. VII, IX to XI; Vols. XIII and XVII, and
   Vols. XIX and XX @ /10/ each .. Rs. 80 0
   Ditto Index to Vols. I—XVIII .. 5 0
2. PROCEEDINGS of the Asiatic Society from 1865 to 1869 (incl.) @ /4/ per
   No; and from 1870 to date @ /6/ per No
3. JOURNAL of the Asiatic Society for 1843 (12), 1844 (12), 1845 (12), 1846
   (5), 1847 (12), 1848 (12), 1850 (7), @ 1/ per No. to Subscri-
   bers and @ 1/8 per No. to Non-Subscribers; and for 1851 (7),
   1857 (6), 1858 (5), 1861 (4), 1864 (5), 1865 (8), 1866 (7), 1867 (6),
   1868 (6), 1869 (8), 1870 (8), 1871 (7), 1872 (8), 1873 (8), 1874 (8), 1875
   (7), 1876 (7), 1877 (8), 1878 (8), 1879 (7), 1880 (8), 1881 (7), 1882 (6),
   1883 (5), 1884 (6), @ 1/ per No. to Subscribers and @ 1/8 per No. to
   Non-Subscribers.
   N. b. The figures enclosed in brackets give the number of Nos. in each Volume.
   Centenary Review of the Researches of the Society from 1784—1883 .. 3 0
   General Cunningham's Archæological Survey Report for 1863-64 (Extra
   No., J. A. S. B., 1864) .. 1 8
   Theobald's Catalogue of Reptiles in the Museum of the Asiatic Society
   (Extra No., J. A. S. B., 1868) .. 1 8
   Catalogue of Mammals and Birds of Burmah, by E. Blyth (Extra No.,
   J. A. S. B., 1875) .. 3 0
   Sketch of the Turki Language as spoken in Eastern Turkestan, Part II,
   Vocabulary, by R. B. Shaw (Extra No., J. A. S. B., 1878) .. 3 0
   A Grammar and Vocabulary of the Northern Balochi Language, by M.
   L. Dames (Extra No., J. A. S. B., 1880) .. 3 0
   Introduction to the Maithilí Language of North Bihár, by G. A. Grierson,
   Part I, Grammar (Extra No., J. A. S. B., 1880) .. 1 8
   Part II, Chrestomathy and Vocabulary (Extra No., J. A. S. B., 1882) .. 3 0
4. Anís-ul-Musharríḥí .. 3 0
   6 Catalogue of Fossil Vertebrata .. 2 0
5. Catalogue of the Library of the Asiatic Society, Bengal .. 3 8
6. Examination and Analysis of the Mackenzie Manuscripts by the Rev.
   W Taylor .. 2 0
7. Han Koong Tsew, or the Sorrows of Han, by J. Francis Davis .. 1 8
8. Iṣṭiláḥát-uṣ-Ṣúfíyah, edited by Dr. A. Sprenger, 8vo .. 1 0
9. Ináyah, a Commentary on the Hidayah, Vols. II and IV, @ 16/ each .. 32 0
10. Jawámi-ul-'ilm ir-riyáẓí, 168 pages with 17 plates, 4to. Part I .. 2 0
11. Khizánat-ul-'ilm .. 4 0
12. Mahábháruta, Vols. III and IV, @ 20/ each .. 40 0
13. Moore and Hewitson's Descriptions of New Indian Lepidoptera,
    Parts I—II, with 5 coloured Plates, 4to @ 6/ each .. 12 0
14. Purana Sangraha, 1 (Markandeya Purana), Sanskrit .. 1 0
15. Sharaya-ool-Islam .. 4 0
16. Tibetan Dictionary by Csoma de Körös .. 10 0
17. Ditto Grammar .. 8 0
18. Vuttodaya, edited by Lt.-Col. G. E. Fryer .. 2 0
    Notices of Sanskrit Manuscripts, Fasc. I—XX @ 1/ each .. 20 0
    Nepalese Buddhist Sanskrit Literature, by Dr. R. L. Mitra .. 5 0
    N.B. All Cheques, Money Orders &c. must be made payable to the "Treasurer
    Asiatic Society" only.

BIBLIOTHECA INDICA ;
A
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
NEW SERIES, No. 582.
अश्ववैद्यकम्।
THE AŚVAVAIDYAKA.
A TREATISE ON THE DISEASES OF THE HORSE
COMPILED
BY
JAYADATTA SU'RI,
EDITED BY
KAVIRÁJ UMEŚA CHANDRA GUPTA KAVIRATNA,
LIBRARIAN GOVT. SANSKRIT COLLEGE.
FASCICULUS II.
S. CALCUTTA :
PRINTED BY J. W. THOMAS, AT THE BAPTIST MISSION PRESS.
AND PUBLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY, 57, PARK STREET.
1886.

LIST OF BOOKS FOR SALE
AT THE LIBRARY OF THE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL,
No. 57, PARK STREET, CALCUTTA.
AND OBTAINABLE FROM
THE SOCIETY'S LONDON AGENTS, MESSRS. TRÜBNER & CO.
57 AND 59, LUDGATE HILL, LONDON, E. C.
BIBLIOTHECA INDICA.
Sanskrit Series.
Atharvaṇa Upanishad, (Sanskrit) Fasc. I—V @ /6/ each .. Rs. 1 14
Agni Puráṇa, (Sans.) Fasc. I—XIV @ /6/ each .. .. 5 4
Aitareya Áraṇyaka of the Rig Veda, (Sans.) Fasc. I—V @ /6/ each .. 1 14
Aphorisms of Śáṇḍilya, (English) Fasc. I .. .. 0 6
Aphorisms of the Vedánta, (Sans.) Fasc. III—XIII @ /6/ each .. 4 2
The Asvavaidyaka, Fasc. I—II .. .. .. 0 12
Asvalayana Grihya Sutra, Fasc. II—IV @ /6/ .. .. .. 1 2
Brahma Sútra, (English) Fasc. I .. .. .. 0 12
Bhámatí, (Sans.) Fasc. I—VIII @ /6/ each .. .. 3 0
Brihad Áranyaka Upanishad, (Sans.) Fasc. VI, VII & IX @ /6/ each .. 1 2
Ditto (English) Fasc. II—III @ /6/ each .. 0 12
Brihat Saṃhitá, (Sans.) Fasc. I—III, V—VII @ /6/ each .. .. 2 4
Chaitanya-Chandrodaya Náṭaka, (Sans.) Fasc. II—III @ /6/ each .. 0 12
Chaturvarga Chintámaṇi, (Sans.) Vols. I, Fasc. 1—11; II, 1—25; III,
1—14, @ /6/ each Fasc. .. .. .. .. 18 12
Chhándogya Upanishad, (English) Fasc. II .. .. .. 0 6
Dasarupa, Fasc. II and III @ /6/ .. .. .. 0 12
Gopatha Bráhmaṇa, (Sans. & Eng.) Fasc. I and II @ /6/ each .. 0 12
Gobhilíya Grihya Sútra, (Sans.) Fasc, I—XII @ /6/ each .. .. 4 8
Hindu Astronomy, (English) Fasc. I—III @ /6/ each .. .. 1 2
Kálamádhaba, Fasc. I and II @ /6/ .. .. .. 0 12
Kátantra, (Sans) Fasc. I—VI @ /12/ each .. .. .. 4 8
Kathá Sarit Ságara, (English) Fasc. I—XIII @ /12/ each .. .. 9 12
Kaushitaki Brahmanapanishads, Fasc. II .. .. .. 0 6
Kúrma Purana, Fasc. I .. .. .. .. 0 6
Lalita-Vistara, (English) Fasc. I—III @ /12/ each .. .. 2 4
Manutíká Sangraha, Fasc. I. .. .. .. 0 6
Mímáṃsá Darṣana, (Sans.) Fasc. II—XVIII @ /6/ each .. .. 6 6
Márkandeya Puráṇa, (Sans.) Fasc. IV—VII @ /6/ each .. .. 1 8
Nṛisiṃha Tápaní, (Sans.) Fasc. I—III @ /6/ each .. .. 1 2
Nirukta, (Sans.) Vol. I, Fasc. 1–6; Vol. II, Fasc. 1–6, Vol. III, Fasc. 1–5,
@ /6/ each Fasc. .. .. .. .. 6 6
Nárada Smṛiti, Fasc. I and II @ /6/ .. .. .. 0 12
Nyáya Darśana, (Sans.) Fasc. III .. .. .. 0 6
Nítisára, or The Elements of Polity, By Kámandaki, (Sans.) Fasc. II—V
@ /6/ each .. .. .. .. .. 1 8
(Continued on third page of cover.)

९ अध्यायः ।] गर्भज्ञानविवरणम् । ६७
गर्भोपलिप्तपार्श्वा च बड़वा गर्भिणी मता ।
शरीरोपचयः शोभानिर्वृत्ति र्गतिमन्दता१ ॥ ६ ॥
श्वासः२ स्वल्पाशनत्वञ्च शरीरस्य च पुष्टता ।
स्निग्धता चैव रोमाणां घनरन्ध्रत्वमेव३ च ॥ ७ ॥
क्षान्ता दान्ता प्रशान्ता च वृषं नेच्छति गर्भिणी ।
प्रथमे च द्वितीये च मांसशोभा प्रजायते ॥ ८ ॥
तृतीये च चतुर्थे च पक्वमांसञ्च वर्द्धयेत् ।
पञ्चमे चैव षष्ठे च त्वचि रोमं प्रसीदति ॥ ९ ॥
सप्तमे वाष्टमे मासे योनिः सम्पद्यते पृथुः ।
पादाः श्वूयन्ति नवमे तस्याधस्ताति४वर्द्धते ॥ १० ॥
दशमे चैकादशे वा५ द्वादशे वा प्रसूयते ।
एवं नानाविधैर्ज्ञेया गर्भिणी ह्यकोविदैः ॥ ११ ॥
इति श्रीमहासामन्तजयदत्तकृतेऽश्वशास्त्रे गर्भज्ञाने
नवमोऽध्यायः ।
१०। पादाः श्वूयन्ति स्फीता भवन्ति ।
१ । द्यतिमन्दता । गः ।
२ । श्वासाल्यं वामनत्वञ्च । गः ।
३ । घनता रन्ध्र एव च । गः ।
४ । मास्यधः । गः ।
५ । चैव । गः ।
13

[ ९८ ]
अथ दशमोऽध्यायः ।
सूतिकोपचारः ।
गर्भन्तु निर्गतं ज्ञात्वा वारिणा परिषेचयेत् ।
ऋतुं¹ विज्ञाय मतिमान् शीतेष्णोन च वा पुनः ॥ १॥
अथ मातुः स्तनौ धौतौ पाययेत् परिगृह्य तम्² ।
विलम्बेषु च गर्भेषु जरायुषु पतत्सु च ॥ २ ॥
समान्येतानि मेधावी भेषजान्युपकल्पयेत् ।
ज्योतिष्मती तेजवती शङ्खपुष्पी शतावरी ॥ ३ ॥
भार्गी वचा विशल्या च तथा लाङ्गलिकापि च ।
एतत् संहृत्य संभारं ग्रन्थयेत् सर्षपैः सह ॥ ४ ॥
ततः शिरसि कण्ठे च पुच्छे चाप्युपयोजयेत् ।
लाङ्गलीविश्वशुण्ठीनां चूर्णं तोयेन पाययेत् ॥ ५ ॥
३-४ । ज्योतिष्मती (मालकांगनी) । तेजवती गजपिप्पली ।
शंखपुष्पी चोरपुष्पी (चोरकाच्कि) । शतावरी (शतमूली) । भार्गी
(बामनहाटी) । वचा (वच) । विशल्या दन्ती गुड़ची वा । लाङ्ग-
लिका (ईषलाङ्गुले) ।
५ । तत इति । लाङ्गली (ईषलाङ्गुले) । विश्वः प्रसिद्धः । तथा
शुण्ठी च । आसां द्रव्यत्रयाणां चूर्णं समभागेन मिलितं पलं तोयेन
१ । ज्ञातुं । खः । २ । परिमृह्यते । गः ।

१० अध्यायः ।] सूतिकोपचारविवरणम् । ६६
एवं विमुच्यते गर्भो जरायूंषि पतन्ति च ।
प्रतिपानैस्ततः कोष्ठं शोधयेद्वक्ष्यमाणकैः ॥ ६ ॥
सीधुर्मधु¹त्रिकटुकैः पूर्वाह्णे पाययेद्धयीम् ।
पैष्टिकीं वा सुरां दद्याद् गुड़तैलेन संयुताम् ॥ ७ ॥
अश्वायै दापयेद् ग्रासं सुजीर्णे प्रतिपानके ।
ततो न पाययेत् क्षीरमेकरात्रं चिकोनिधिः ॥ ८ ॥
षष्टिपलमतेनेत्यर्थः । उक्तञ्च जयदत्तेन,—“विंशतिस्त्रिगुणास्यैव वारि-
मानं प्रकीर्तितम्”—इति ॥
६ । प्रतिपानैरिति । ततो वक्ष्यमाणैः प्रतिपानैः पानयोगैः कोष्ठं
शोधयेत् कोष्ठजाड्यमपनयेदित्यर्थः ॥
७। प्रतिपानयुगलमाह । सीध्विति । अत्र त्रिकटुकं समभागं
मिलित्वा पलं ग्राह्यम् । “मरिचस्य च शुण्ठ्याश्च पिप्पलीनां
तथैव च । एतन्त्रिकटुकं प्रोक्तं व्योषाख्यं त्र्यूषणं तथा”—इति ॥
सीधुः मधूकपुष्पोत्थः सुराविशेषः । तदुक्तं सुश्रुते । “सीधुर्मधूकपु-
ष्योत्थो विदाह्यग्निवलप्रदः । रूक्षः कषायकफहृद् वातपित्तप्रको-
पनः”—इति ॥ तस्य प्रस्थः । तथा मधुनश्च कुड़वः । सर्व्वमेकत्र
मेलयित्वा पूर्वाह्णे पाययेदित्यर्थः । द्वितीयं योगं कथयति । पैष्टि-
कीमिति । गुड़तैलेन संयुक्तां पैष्टिकीं सुरां दद्यात् । अत्र पैष्ट Roll
प्रस्थः । गुड़स्य पलाष्टकं । तैलस्य च कुड़वः प्रस्थार्द्धं वा ॥
८। चिकोनिधिरिति पाठो न लगति ॥
१। सीधुना त्रिकटुकेश्च । गः ।

१०० अश्ववैद्यके [१० अध्यायः ।
चतुर्थे दिवसे प्राप्ते तोयं चैव शृतं पिवेत् ।
तदा १ न मुच्यते योन्या फेनं गर्भोदकन्तु वा ॥ ९ ॥
यस्माद्विमुक्तगर्भायाः कोष्ठे वायुरुदीर्य्यते ।
तस्माद् घृतं प्रदातव्यं प्रह्वतायां २ विजानता ॥ १० ॥
यवाः ३ सर्व्वे हिता दूर्व्वा यावकं सर्पिषा सह ।
दशमेऽहनि संप्राप्ते सवत्सां स्नपयेद्धयीम् ॥ ११ ॥
गन्धाद्यैः पूजयेत् पुष्पैर्गन्धधूपैश्च धूपयेत् ।
क्षीरशोधनम् ॥
अथ दुष्टस्य वक्ष्यामि क्षीरस्य परिशोधनम् ॥ १२ ॥
९ । चतुर्थ इति । शृतं तोयं पक्वं जलम् ।
१० । तस्मादिति । अत्र पानार्थे घृतं चतुःपलं देयम् । उक्तञ्च
“चतुः पलं घृतं देयं लेहे पाने च भोजने” । इति ।
११ । यवा इति । यवदानपरिमाणं तावदेकदिने आढ़कचतुष्टयं ।
एतदुत्तमस्य । मध्यमादीनान्तु उत्तमपरिमाणात् पादहीनं कनीयसस्तु
सार्द्धहीनं ज्ञेयम् । एवं द्रव्यमात्रायां जयदत्तेन वर्णितं द्रष्टव्यम् ॥
यावकमित्यादि । सर्पिषा कुड़वत्रयमितेनेत्यर्थः । यावकं कुलत्थं
आढ़कद्वयं दद्यात् ।
१ । यदा । खः । २ । प्रसूतायाः । गः ।
३ । यवार्थे हितां दूर्व्वाम् । खः ।

१० अध्यायः ।] क्षीरशुद्धिविवरणम् । १०१
जम्बूंकषायं क्षौद्रेण मिश्रितं पाययेद्धयीम् ।
पञ्चवल्कलमादाय क्षालितं जर्जरीकृतम् ॥ १३ ॥
वारिणा साधयेद्वैद्यो रात्र्युषितञ्च कारयेत् ।
प्रभाते१ दापयेदश्वां शर्करामधुमिश्रितम् ॥ १४ ॥
अजाजी भद्रमुस्ता च शृङ्गवेरञ्च सर्षपम् ।
तुम्बुरूणि विड़ङ्गानि चित्रकं देवदारु च ॥ १५ ॥
पिप्पली च हरिद्रे द्वे पाठां शिग्रुञ्च पेषयेत्२ ।
कल्कं सौवीरकेणैव सन्नीय प्रतिभोजयेत् ॥ १६॥
१३ । जम्बूकषायं क्षौद्रेणेति । अत्र जम्बूत्वक् पलपरिमिता । पा-
कार्थं जलं आढकपरिमितं । पादशेषं कृत्वा प्रस्थद्वयं मधुनः कुड़वं
प्रक्षिप्य च पाययेत्॥ तथा पञ्चवल्कलं न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेतसानां
त्वचः पलपरिमिताः पूर्ववत् जलेन साधयित्वा दापयेत् । जर्जरीकृतं
कुट्टितमित्यर्थः । “न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षवेतसवल्कलैः । सर्वैरेकत्र-
संयुक्तैः पञ्चवल्कलमुच्यते”—इति निघण्टुः । तत्र प्रक्षेपश्च शर्करा
मधु चेति तयोः प्रत्येकं कुड़वो देयः ॥ अजाजीत्यादि एषां समभागेन
पलं गृहीत्वा दृषदि संपिष्य प्रस्थपरिमितकाञ्जिकेन घोलयित्वा दद्यात् ।
अजाजीं जीरकं तुम्बरुः धन्याकं । हरिद्रे इति हरिद्रा दारुहरिद्रा
च । पाठा अविद्धकर्ण ( आकनादि ) इति यस्या भाषा ।
शिग्रुः शोभाञ्जनं । ( साज्ने ) ॥
१ । प्रसृतं । खः । २ । एषां सर्व्वञ्च । गः ।