अमृतानुभव एवं चांगदेव पासष्टी (सन्त ज्ञानेश्वर - चिद्विलासवाद एवं अद्वैत अनुभूति सटीक)

७८ • सार्थ अमृतानुभव
कोन्हाचे असणेनवीण असे । कोन्ही न देखतांचि दिसे ॥
हे आधीं तरी कायसें । हारतलेपण ॥१०४॥ मिथ्या
वादाची कुटी आली । ते निवांतचि साहिली ॥ विशेपाही
दिधली । पाठी जेणें ॥१०५॥ जो निमालीही नीद देखे ।
तो सर्वज्ञ येव्हढा काय चुके ॥ परी दृश्याचिये न ठके । सोइ
जो ॥१०६॥ वेदु काय काय न बोले । परी येथें नांवचि
नाहीं घेतलें ॥ ऐसें कांहीं जोडलें । नाहीं जेणें ॥१०७॥ सूर्य
कोणा न पाहे । परी आत्मा दाविला आहे ॥ गगनें व्यापितां
ठाये । ऐशी वस्तु ॥१०८॥ देह हाडाची मोळी । मी म्हणोनी
पोटाळी ॥ तो अहंकारु गाळी । पदार्थु हा ॥१०९॥ बुद्धि
बोध्या सोके । ते येवढी वस्तु चुके ॥ मना संकल्प निके ।
याहीहूनी ॥ ११०॥
कोणाच्या असण्यावांचून आत्मा आपल्या स्वरूपानें आहेच. कांही न
पाहतां, तो पाहणेपणानेंच आहे. असा स्वयंसिद्ध आत्मा 'नाहीं' असें
कसें म्हणतां येईल ? १०४. आत्मा हा नाहींपणाचा आळसुद्धा मुकाट्यानें
सहन करितो, व तसेंच कोणी सच्चिदानंदादि विशेष भावाला आणले
असतां स्वस्थ असतो. १०५. जो सर्व लयाचा साक्षी आहे, तो सर्वज्ञ
एवढें दृश्य पाहण्यास असमर्थ आहे काय ? परंतु तत्त्वतः दृश्याचा अभाव
आहे म्हणून दृश्याच्या गावाच्या शिवेपर्यंतहि आत्मा जात नाहीं. १०६ वेदानें
इतर सर्व प्रतिपादन केलें, पण आत्म्याचें नांवही घेतलें नाहीं; म्हणजे
अमुक प्रकारचा, अशा तऱ्हेचा आत्मा आहे असें सिद्ध केलें नाहीं. १०७.
सूर्य कोणास प्रकाशित करीत नाहीं ? पण त्यानें आत्म्याला प्रकाशित
केलें नाहीं. त्याचप्रमाणें आकाश आत्म्याला व्याप्त करूं गेलें असतां
त्याची व्याप्तिच थांबते. १०८. हाडाची मोळी असा हा देह त्यावर अहंकार
आपली सत्ता चालवितो; पण तो आत्मस्वरूपाला मात्र वगळतो. १०९.
मद्धि सर्व विषयांना जाणते, पण एवढ्या आत्मवस्तूला मात्र जाणत नाहीं;
बुनहि आत्मस्वरूपावांचून संकल्प करण्यास योग्य आहे. ११०.

प्रकरण सातवें ७९
विषयाचिया बरडी । अखंड घासती तोंडीं ॥ ते इंद्रियें गोडी
न घेपती हे ॥ १११ ॥ परी नाहींपणा सकट । खाऊनी भरलें
पोट ॥ ते कोणाही सकट । कां फावेल ॥ ११२ ॥ जो आप-
णासी नव्हे विखो । तो कोणा लाहे देखो ॥ जे वाणी न सके
चाखों । आपणापें ॥ ११३ ॥ हें असो नांवें रूपें । पुढासूनि
अमूपें ॥ जेथें आलीच वासिपे । अविद्या हे ॥ ११४ ॥ म्हणौनि
आपुलेंचि मुख । पहावयाची भूक ॥ न बाणे मा आणिक । के
रिघेल ॥ ११५ ॥ नाडिलें जे वादीकोडे । आतुचि बाहेरी सवडे ॥
तैसा निर्णो सुनाथा पडे । केला येथें ॥ ११६ ॥
विषयरूपीं जमिनीवर खडबडीत इंद्रियें तोंड घासतात, पण तीं
आत्म्याची गोडी घेण्यास असमर्थ आहेत. १११. ज्या परमात्मवस्तूनें नाहीं-
पणसुद्धां खाऊन टाकून आपलें पोट भरलें म्हणजे यावत् दृश्याभावाचें जो
ग्रहण करतो, तो परिपूर्ण आत्मा कोणास प्राप्त होईल ? ११२. जो आत्मा
स्वतःला विषय होत नाहीं, त्याला पाहण्यास कोणता अनात्मपदार्थ
समर्थ होईल ? जीभ आपला स्वाद घेऊं शकत नाहीं व तिचा स्वाद
दुसऱ्याकडूनहि घेतला जात नाहीं. ११३. हें असो. अविद्या पुष्कळ नाम-
रूपें पुढें करून ज्या परमात्मस्वरूपाच्या पुढें येतांच भयानें नाहींशी
होते. ११४. म्हणून ज्या ठिकाणीं आपलें स्वरूप पहाण्याचा संकल्प
देखील उठत नाहीं, तेथें दुसऱ्याचा प्रवेश होईल असें म्हणणें योग्य
आहे काय ? ११५. जुगारी चामड्याची वादी गुंडाळून त्यांत मध्यें
काडी घालून ती वादी ओढतो. पण शेवटीं पाहावें तर ती काडी त्या
गुंडाळींत कांहीं अडकलेली नसेलच. तो प्रयत्न फुकटच जातो. तसेंच
'इदम् इत्थम्' असें कितीहि वेळां जरी सांगितलें तरी आत्मस्वरूपाची
निश्चित ओळख पटणें कठीण आहे. तें बोलणें फुकट जातें. ११६.

८० सार्थ अमृतानुभव
कां मस्तकांत निर्धारिली । जो छाया उडों पाहे आपुली ॥
तयांची फाकावली । बुद्धि जैसी ॥११७॥ तैसें टणकोनी सर्वथा ।
हे ते ऐशी व्यवस्था ॥ करी तो चुके होता । वस्तूचा जिये ॥११८॥
आतां सांगिजे तें केउते । शब्द संसारा नाहीं जेथें ॥ दर्शना
बीजें तेथें । जाणीव आणी ॥ ११९ ॥ जयाचेनि बळें । अच-
क्षुपण आंधळें ॥ फिटोनि वस्तु मिळे । देखणी दिशा ॥१२०॥
आपुलेंचि दृश्यपण । उमर्सो न लाहे आपण ॥ दृष्टत्वा कीर
आण । पडली असता ॥ १२१ ॥ कोणा कोण भेटे । दिठी
कौचि फुटे ॥ ऐक्यासकट पोटें । आटोनि गेली ॥ १२२ ॥
येवढें हीं सांकडे । जेणे सारूनी येकीकडे ॥ उघडलीं कवाडें ।
प्रकाशाचीं ॥ १२३ ॥
डोक्यापासून पायाच्या नखापर्यंत पडलेल्या लांबलचक सावलीवरून
पलीकडे उडीं मारणें ह्या खटपटींत ज्याची बुद्धि गुरफटलेली असते ११७.
त्याप्रमाणें खूप परिश्रम करून वस्तु अशा प्रकारची आहे, तशा प्रकारची
आहे अशा निर्णयापर्यंत येणाऱ्या माणसाच्या हातीं कांहींच येत नाहीं.
वस्तूचा बोध होतच नाहीं. ११८. सांगून किती सांगणार ? शब्दांनीं, आत्म-
स्वरूप जाणण्याच्या बाबतींत कांहीं मात्राच जेथें चालत नाहीं तेथें दृश्य,
द्रष्टा, दर्शन यांच्यांतील भेदांचें ज्ञानानें आत्मस्वरूपाचा बोध होईलच कसा ?
जाणीव होण्याच्या बाबतींत 'कांहीं न दिसणें' ही अंधावस्था जाऊन
वस्तूला द्रष्टेपण प्राप्त झालें आहे. ११९. १२०. त्याची बघण्याची स्थिति
लोप पावते. कारण तो स्वतःचें दृश्यत्व पाहण्यास असमर्थ आहे. १२१.
तेथें कोणाला आणि कोणी बघावयाचें ? भेटायचें ? दृष्टीला तरी पाहणेंपण
कसें मिळणार ? सारें कांहीं एकरस एकपणांत सामावलें आहे. १२२.
आपल्या कोणत्याहि धर्म नसण्याच्या स्थितीचें अपार वैभव बाजूस सारून
जो केवळ ज्ञानाच्या विलासासाठीं प्रकाशाचीं द्वारें खुलीं करण्यांत रमला,
जो सर्व त्रिपुट्या स्वतःच बनला. १२३.

प्रकरण सातवें ८१
दृश्याचिया सृष्टी । दिठीवरी दिठी ॥ उठलिया तळवटी ।
चिन्मात्रचि ॥ १२४ ॥ दर्शनऋद्धि बहुवसा । चिच्छेषु मातला
ऐसा ॥ जे शिळा न पाहे अरिसा । वेद्यरत्नाचा ॥ १२५ ॥
क्षणाक्षणीं नीच नवी । दृश्याची चोख मदवी ॥ दिठीकरवी
वेढवी उदार जे ॥ १२६ ॥ मागीलिये क्षणींचीं आंगें ।
पारसी म्हणोनिया वेगें ॥ सांडूनि दृष्टि रिघे । नवीया रूपा
॥ १२७॥ तैशीच प्रतिक्षणीं । जाणिवेचीं लेणीं ॥ लेवोनी
आणी ॥ जाणतेपणा ॥ १२८ ॥ तया परमात्मपदींचें शेष ।
ना कांहीं तया सुमास ॥ आणि होय येवढी कास । घातली
जेणें ॥ १२९ ॥ सर्वज्ञतेची परी । चिन्मात्राचें तोंडवरी ॥ परी
ते आन घरीं । जाणिजेना ॥ १३० ॥
या सर्व उत्पत्तीला एक चिन्मात्र परमात्माच मूलाधार आहे. मग विविध
दृश्यांनी युक्त अशी सृष्टी उत्पन्न झालेली असो किंवा ज्ञानापाठीमागें
अनेक ज्ञानें उदित झालेलीं असोत ! १२४. हीं बहुविध वैभवें निर्मिण्यात
चिदंश इतका रमला कीं त्या पूर्वीच्या सृष्टपदार्थरूप जुन्या आरशाकडे
त्याचें लक्षच जाईना ! १२५. क्षणाक्षणाला नवीन असणाऱ्या दृश्यांना तो
द्रष्टा आपल्या दर्शनरूप स्त्रीकडून तलम सुंदर वस्त्रें नेसवूं लागला. इतका
तो उदार आहे. १२६. मागील क्षणाचें दृश्य जुनें शिळें झालें म्हणून
ते तो ताबडतोब टाकून देतो व नवीन नवीन रूप पाहण्यात मग्न होतो.
१२७. प्रत्येक क्षणाला हा परमात्मा ज्ञानाचे नवे अलंकार घालून आप-
ल्याला दर्शनीय बनवितो. १२८. इतकें करूनहि त्या परमात्म्याला संतोष
होईना म्हणून ब्रह्माण्डाएवढ्या विस्तारानें विनटण्यासाठीं त्यानें कंबर
बांधली. १२९. केवळ परमात्म्याच्या स्वरूपांशीं ज्ञानाचें सर्व
प्रकार संबंधित होतात, पण त्या सर्वांचा परमात्म्याठायीं मुळींच अंश
नसतो. १३०.
सा. अ. ... ६

८२ सार्थ अमृतानुभव
एवं ज्ञानाज्ञानमिठी । तेही फाकतसे दिठी ॥ दृश्यपणें ये
भेटी । आपुलिया ॥१३१॥ तैं दृश्य मोटकें देखें । आपण स्वयें
दृष्टत्वें तोखे । तेचि दिठीचेनि मुखें । माजी दाटे ॥१३२॥ तेव्हां
घेणें देणें घटे ॥ परी ऐक्याचें सूत न तुटे ॥ जेवीं मुखींमुख
वाटे । दर्पणें केलें ॥१३३॥ आंगें आंगावरी पहुडे । चेइला वेगळा
न पडे ॥ तया वारुवाचेनि पाडें । घेणें देणें ॥१३४॥ पाणी
कल्लोळाचेनि मिसें । आपणांपें वेल्हावे जैसें ॥ वस्तु वस्तुत्वें खेळों
ये तैसें । सुखें लाहे ॥१३५॥ गुंफी ज्वाळाचिया माळा । लेइलियाही
अनळा । भेदाचिया आहाळा । काय पडणें आहे ॥ १३६ ॥
जगांत कोणालाहि ज्ञानाचा किंवा अज्ञानाचा हा व्यवहार दिसतो, पण
तो सर्व पाहण्यायोग्य करून आत्मा आपला आपणच दृश्य होऊन भेटतो.
१३१. आणि गंमत ही कीं, तें दृश्य बघून स्वतः द्रष्टाच संतुष्ट होतो, तेंच
दृश्यपण आणि द्रष्टेपण परमात्मरूपांत मिळून जातें. १३२. यांत दिल्या-
घेतल्याची कृती झाल्यासारखी वाटते, पण मूळच्या एकपणाला बाध येत
नाहीं. आरसा मुखाचें प्रतिबिंब दाखविण्याचें कार्य करूनहि मूळचें तोंड
कांहीं बदलत नाहीं. तें जाग्यावरच असतें. १३३. घोडा उभ्यानें झोप
घेतो पण त्याची झोंप संपल्यावर त्याच्या उभे असण्यांत कांहीं बदल होत
नाहीं. अगदीं तसेंच याच्या ठिकाणीं देण्याघेण्याचे सारे व्यवहार होतात.
१३४. लहरींच्या मिषानें जळ विलास अनुभवितें तशाच पद्धतीनें पर-
मात्मा सहजपणानें क्रीडा करीत असतो असें अनुभवाला येतें. १३५.
विस्तवानें ज्वालांचे हार गळ्यात घालून घेतले आहेत असें म्हणण्यानें
ज्यापासून ज्वाला निर्माण होतात त्या अग्नीच्या मूळ स्थितींत कांहीं बदल
तर नाहीं ना होत ? १३६.

प्रकरण सातवें ८३
कीं रश्मीचेनि परिवारें । वेढूनि घेतला थोरें ॥ तन्ही सूर्यासी
दुसरें । बोलों येईल ॥१३७॥ चांदणियाचा गिवसु । चांदावरी
पडलिया बहुवसु ॥ काय केवळपणीं त्रासु । देखिजेल ॥ १३८॥
दाळचिया सहस्रवरी । फाको आपुलिया परी ॥ परी नाहीं
दुसरीं । भास कमळीं ॥ १३९ ॥ सहस्रवरी बाहिया । आहाति
सहस्रार्जुनाराया ॥ तरी तो काय तिया । एकोत्तरावा ॥१४०॥
सौकटीचिया वोजा । पसरो कां बहु पुंजा ॥ परी तातूवीण
दुजा । भाव आहे ॥१४१॥ कोडीवरी शब्दाचा । मेळावा घरीं
वाचेचा ॥ मिनला तरी वाचा । मात्र की ते ॥ १४२ ॥ तैसे
दृश्याचे दाखले । नाना दृष्टीचे उमाळे । उठती लेखा वेगळे ।
दृष्टत्वोंचि ॥ १४३ ॥
प्रकाशाच्या किरणांनीं सूर्याला वेढून टाकलें आहे. अशा स्थितींत
तेथें सूर्याशिवाय दुसरा कोणी निर्माण होतो काय ? १३७. चंद्रम्यावर
चांदण्यांचा खूप उजेड पडला तरी चंद्रम्याला त्याची कांहीं कटकट होईल
काय ? १३८. आपणच हजारों दलांनीं विस्तार पावलें तरी कमळाच्या
ठिकाणीं कमळावांचून दुसऱ्या शब्दाचा प्रयोग नाहीं. १३९. सहस्रार्जुन
राजाला हजार हात आहेत म्हणून सहस्र हात, आणि अर्जुन एक, मिळून
हजार आणि एक हाताचा अर्जुन होईल का ? १४०. कोष्टयाच्या मागावर
सुताच्या पुष्कळ गुंड्या नीट ठेवणें तरी तेथें सुतावांचून दुसरें काय ? १४१.
वाणीच्या ठिकाणीं कोट्यावधि शब्द उत्पन्न झाले तरी तो सर्व शब्दसमुदाय
वाणीरूपच आहे. १४२. त्याप्रमाणें एका परमात्म्यावरच अनंत दृश्य पदार्थ,
अनंत दर्शनें (ज्ञानें) व त्यांचे अनंत द्रष्टे, या सर्व त्रिपुट्या कल्पित
आहेत; सर्व परमात्मारूपच तेथें भेदाचा लवलेश नाहीं. १४३.

८४ सार्थ अमृतानुभव
गुळाचा बांधा । फुटलिया मोडीचा धांदा ॥ जाला तरी
नुसधा । गुळाचि कीं तो ॥ १४४ ॥ तैसें हें दृश्य देखो । कीं
बहु होऊनि फांको ॥ परी भेदाचा नव्हे विखो । तेंचि म्हणवूनि
॥१४५॥ तया आत्मयाच्या भाखा । न पडोचि दूसरी रेखा ॥
जरी विश्वा अशोखा । भरलें आहे ॥ १४६ ॥ दुबंधी क्षीरोदकीं ।
वाने परी अनेकीं ॥ दिसती तरी तितुकीं । सुतें आथी ॥१४७॥
पातयाची मिठी । नुकालतां दिठी ॥ अवघीयाची सृष्टी । पाविजे
जरी ॥१४८॥ न फुटता बीजकणिका-। माजी विस्तारे वडु
असिका ॥ तरी अद्वैत फाका । उपमा आथी ॥ १४९ ॥ मग
माते म्यां न देखावें । ऐसेंही भरे हांवें ॥ तरी आंगााचिये विसवे।
सेजेवरी ॥ १५० ॥
गुळाची ढेप फुटून तिची अनेक खंडें म्हणजे भेद व प्रतीति झाली;
गुळांत भेदप्रतीति न होतां, तो गूळपणानें तसाच आहे. १४४.
परमात्मा द्रष्टा होऊन दृश्य पाहो किंवा आपण स्वतःचा पुष्कळ पुष्कळ
होऊन विस्तार करो, पण तितक्या रूपांनीं तो स्वतःच होतो म्हणून
भेदाला कांहीं विषय नाहीं होत. १४५. हें अनंत द्वैतानें भरलेलें जगत्
जरी सर्व परमात्मरूप आहे तरी परमात्मवस्तूच्या द्वैतपणाची जाणीव होत
नाहीं. १४६. गंगाजमनी वस्त्रामध्यें अनेक प्रकारच्या रंगांच्या तन्हा
दिसल्या तरी तितक्या प्रकारचे तंतु आहेत थोडेच ? १४७. जर पापण्या
उघडल्याशिवाय डोळा सृष्टि पाहू शकेल, १४८. किंवा बीज अंकुर
आल्याशिवाय सर्व वड विस्तार पावेल, तरच ह्या अद्वैत पसाऱ्याला एखादी
उपमा मिळेल. १४९. मग जसा आपणांस पाहूं नये अशी इच्छा उत्पन्न
झाली असतां तो आपल्या अंगच्याच शय्येवर विश्रांती पावतो म्हणजे
अधिष्ठानरूप होतो. १५०.

प्रकरण सातवें ८५
पातयाचीं मिठी । पडिलिया कींजे दिठी ॥ आपुलियेची
पोटीं । रिगोनी असणें ॥ १५१ ॥ कां नुदेलिया सुधाकरु ।
आपणपें भरे सागरु ॥ ना कूर्मी गिळी विस्तारु । आपेआप
॥ १५२ ॥ आवसेचिये दिवशीं । सतराविये अंशीं ॥ स्वयें जैसे
शशी । रिगणें होय ॥ १५३ ॥ तैसें दृश्य जिणतां द्रष्टे । पडिले
जैताचिये कुटे ॥ तया नांव वावटे । आपणपेया ॥ १५४ ॥
सहजें आवघेंचि आहे । तरी कोणा कोण पाहे ॥ तें देखणेंचि
आहे । स्वरूपनिद्रा ॥१५५॥ नाना न देखणें नको । म्हणे मीचि
मातें देखो ॥ तरी आपेआप विखो । आपैसें असे ॥ १५६ ॥
पापण्या बंद केल्यावर दृष्टी जशी आपल्यांत सामावून राहाते. १५१.
किंवा चंद्र उगवला नसतांना समुद्र जसा स्वतःत पूर्ण असतो, अथवा
स्वेच्छेनें कासवी सहज आपला विस्तार आपल्यांत सामावून टाकते. १५२.
अथवा अमावास्येच्या दिवशीं जसा चंद्र सतराव्या कलेंत म्हणजे मूळ
स्वरूपांत प्रवेश करतो, १५३. त्याप्रमाणें दृश्य जिंकल्यामुळे द्रष्ट्यावर
जिंकलेपणाचा आळ येतो, त्या जिंकलेपणाच्या आळाला स्वरूपांत ओहो-
टणें म्हणतात, म्हणजे मूळचें स्वरूप असणें हीच स्थिति कायम रहाते.
१५४. जर जगत् मूळचेंच ब्रह्मरूप तर कोणी कोणास बघावयाचें ? तेथें
अधिष्ठानें पाहणें आणि न पाहणें याशिवाय पाहुणेंपणानें आहे आणि या
स्थितीलाच योगनिद्रा असें म्हणतात. १५५. आतां व्यवहाराच्या भाषेत जें
न देखणें आहे, तें नको ! मी आपल्यासच बघून ज्ञानाचा व्यवहार करावा
असें वाटलें तरी पण त्या ज्ञानाच्या व्यवहारास विषय सहजपणें तोच
होतो. १५६.

८६ सार्थ अमृतानुभव

जें अनादीच दृश्यपणें । अनादीचि देखणें ।। हें आता काय
कोणें । रचूं जावें ॥ १५७ ॥ अवकाशेंशी गगना । स्पर्शेशी
पवना ॥ कीं दीप्तीशीं तपना । समंधु कीजे ॥ १५८ ॥ विश्व-
पणें उजिवडे । तरी विश्व देखे पुढें ॥ ना तें नाहीं तरी तेवढें ।
नाहींच देखे ॥ १५९ ॥ विश्वाचें असें नाहीं । विपायें बुडालि-
याहीं ॥ तन्ही दशा ऐशीही । देखताचि असे ॥ १६० ॥
कापुराही आधी चांदिणें । कीं तोचि न मखे तेणें ॥ तैसें केवळ
देखणें । ठायें ठावो ॥ १६१ ॥ किंबहुना ऐसें । वस्तु भलातिये
दशे ॥ देखतचि असे । आपणयातें ॥ १६२ ॥ मनोरथांचीं
देशांतरें । मनीं प्रकाशूनि नरें ॥ मग तेथें आदरें । हिंडे
जैसें ॥ १६३ ॥
कारण, परमात्मवस्तु दृश्यदर्शनरूपानें अनादीच शोभलीं आहे. मग
मग आतां दृश्य-द्रष्टा-भावाची कोणीं नवीन रचना करावयाची आहे कोठें ?
१५७. आकाशाचा अवकाशाशीं, वायूचा गतीशीं, अग्नीचे प्रकाशाशीं
वेगळें नातें कोणीं जोडावयास नको, कारण मूळचे दोन्ही एकच आहेत.
१५८. विश्वाचा प्रकाश झाला तरी निश्चयेंकरून विश्व पाहतो किंवा तें
विश्व नाहींसें झालें तरी तेवढा नाहींपणाही तो पाहतो. १५९. विश्वाची
उत्पत्ति व लय दोन्ही नाहींशीं झाल्यावर जी उरणारी स्थिति त्या स्थिति-
लाही पाहणारा तोच असतो. १६०. पांढरेपणा चंद्राच्या चांदण्याच्या
पांढरेपणानें माखलेला नाहीं तर तो स्वतःच पांढरा आहे, त्याप्रमाणें वस्तु
केवळ आपल्या ज्ञानस्वरूपानेंच आहे. १६१. फार काय वस्तु कोणत्याहि
काळीं आणि कोणत्याहि स्थळीं मनोराज्याची सृष्टि रचून त्या सृष्टीत
मनुष्य प्रेमानें हिंडतो. १६२-१६३.

प्रकरण सातवें ८७
कां दाटला डोळा डोळ्या । डोळाचि तारा होऊनियां ॥ स्फुरे
चोख म्हणोनिया । विस्मो नाहीं ॥ १६४॥ यालागीं एकें
चिद्रूपें आपणपया आपणपे ॥ देखिजे कां आरोपै । काय
काज ॥ १६५ ॥ किळेचें पांघरुण । आपजवी रत्ना कोण ॥
कीं सोनें ले सोनेपण । जोड जोडू ॥ १६६ ॥ चंदन सौरभ
वेढी । कां सुधा आपणाया वाढी ॥ कीं गूळ चाखें गोडी ।
ऐसें आर्थी हें ॥१६७॥ कीं उजाळाचे कीळे । कापुरा पुटीं
दिधले ॥ कीं ताऊनि ऊन केलें । आगीतें काई ॥ १६८ ॥
नाना ते लता । आपुले वेली गुंडाळतां ॥ घर करी न करितां
जयापरी ॥ १६९॥ कां प्रभेचा उभळा ॥ दीप प्रकाशे संचला ॥
तैसा चैतन्यें गिंवसिला । चिद्रूप स्फुरे ॥१७०॥ ऐसें आपणया
आपण । आपुलें निरीक्षण । करावें येणेंवीण । करीतूचि जसे॥१७१॥
अगर डोळा असा डोळाच चित्रविचित्र होऊन जसा नटतो; तसा शुद्ध
आत्मा सर्व त्रिपुट्या स्वतःच नटतो ह्यांत नवल नाहीं. १६४. मग आपणच
आपल्यास पाहिलें असा एकाच ज्ञानरूप आत्म्यावर आरोप करण्याचें काय
कारण ? १६५. रत्नावर कोणी प्रभेचें पांघरूण घालतो का ? किंवा सोने
काढून दुसरीकडून मागवून सोनेपणा आपल्या अंगावर घालतें काय ? १६६.
चंदनानें काय सुगंध पांघरलेला आहे किंवा अमृत आपल्याला चाखायला
अमृत स्वतःच वाढ करतें का ? गूळ आपली गोडी घेतो असे कांहीं आहे
का ? १६७. स्वच्छपणाच्या प्रभेनें कापुरावर पुट दिलें आहे का ? किंवा
अग्नीला तापवून ऊन केलें आहे काय ? १६८. अथवा वेल आपल्या
देहाच्या गुंडाळण्यानें जसें सहज घर करतें १६९ किंवा प्रभेच्या उत्क-
र्षानें दिवा जसा प्रकाशमान असतो, त्याप्रमाणें चैतन्याच्या व्याप्तीनें
चिद्रूप स्फुरतें. १७०. याप्रमाणें 'आपलें निरीक्षण आपण स्वतः करावे'
असा हेतु न ठेवतां निरीक्षण करीतच आहे. १७१.

८८ सार्थ अमृतानुभव
ऐसें हें देखणें न देखणें । हें आंधारें चांदिणें ॥ मा चंद्रासी
उणें । स्फुरतें कां ॥ १७२ ॥ म्हणोनि हें न व्हावें । ऐसेंही करूं
पावे ॥ तरी तैसाचि स्वभावें । आइता असे ॥ १७३ ॥ द्रष्टा
दृश्य ऐसें । दोनी अळुमाळ दिसे ॥ तेंही परस्परानुप्रवेशे ।
कांहींना कीं ॥ १७४ ॥ तेथें दृश्य द्रष्टा भरे । द्रष्टेपण दृश्यीं
सरे ॥ मा दोन्ही न होऊनि उरे । दोहींचें साच ॥ १७५ ॥
मग भलतेथ भलतेव्हां । माझारिले दृश्य दृष्ट भावा ॥ आटणी
करीत खेवा । येती दोन्ही ॥ १७६ ॥ कापुरीं अग्निप्रवेशु । कीं
अग्नीं घातला पोतासु ॥ ऐसें नव्हे संसरिसु । वेचु झाला ॥१७७॥
एका एकु वेचला । शून्यबिंदु शून्यें पुशिला ॥ द्रष्टा दृश्याचा
निमाला । तैसें होय ॥ १७८ ॥
सारांश देखणें न देखणें आत्म्याच्या ठिकाणीं नाहीं. हा अंधकार व हा
प्रकाश अशा समविषम भावाची स्फूर्ति चंद्राच्या जवळ कुठे आहे ? १७२.
म्हणून ही त्रिपुटी आपण होऊं नये अशी स्फूर्ति झाली तरी स्वभावतः
तो तसा सिद्धच आहे. १७३. द्रष्टा व दृश्य असे दोन भाव जरी थोडेसे
दिसतात तरीं दोघांचा परस्परांत प्रवेश झाला असतां दोन्हीही भाव नाहींसे
होतात. १७४. तेव्हां द्रष्टा दृश्यांत दृश्य द्रष्ट्यांत नाहींसें होतें; मग दोघांचा
अभाव होऊन दोघांचे अधिष्ठान मात्र शिल्लक राहतें. १७५. मग वाटेल तेथें,
वाटेल त्या वेळीं, दृश्य द्रष्टा हे दोन भाव आपलीं आटणी करून मध्य-
दर्शन संबंधांत एकरूप होतात. १७६. अग्नीचा कापुरांत किंवा कापुराचा
अग्नींत प्रवेश झाला असें कशाला म्हणावें ? कारण दोघांचा नाश एक-
दमच होतो. १७७. एकांतून एक वजा केला असतां बाकी शून्य राहते !
व तें शून्य आपला स्वतःचा अभाव दाखवितें; त्याचप्रमाणें द्रष्टा व दृश्य
यांची वाटणी झाली असता होतें. १७८.

प्रकरण सातवें ८९
किंबहुना आपुलिया । प्रतिबिंबा झोंबिनलिया ॥ झोंबी सकट
आटोनियां । जाइजे जेवीं ॥ १७९ ॥ तैसे रुसतां दृष्टीं । द्रष्टा
दृश्य भेटी ॥ येती तेथें मिठी । दोहींची पडे ॥ १८० ॥ सिंधु
पूर्वापर । न मिळती तंवचि सागर । मग एकवट नीर । जैसें
होये ॥१८१॥ बहु ये हे त्रिपुटी । सहजें हो तया राहटी ॥
प्रतिक्षणीं काय ठो । करोतसे ॥ १८२ ॥ दोन्ही विशेष गिळी ।
ना निर्विशिष्टातें उगळी ॥ उघडी झांपी एकी डोळी । वस्तूची
हे ॥ १८३ ॥ पातया पातें मिळे । कीं द्रष्टत्वें सैंध पघळे ॥
तिये उन्मळितां मावळे । नवलावो हा ॥१८४॥ द्रष्टा दृश्याच्या
ग्रासीं । मध्यें लेख विकाशी ॥ योगभूमिका ऐशी । आंगीं
वाजे ॥ १८५ ॥
फार काय सांगावें ? ज्याप्रमाणें एखादा पुरुष प्रतिबिंबाला आलिंगन
देऊं लागला असतां आलिंगनासकट बिंबप्रतिबिंबभाव आटतो. १७९.
त्याप्रमाणें दर्शन नाहींसें होतांच द्रष्टा दृश्याचे भेटीस येतो व त्या भेटींत
दोघांचें ऐक्य होतें, १८०. पूर्वेचा आणि पश्चिमेचा असे दोन वेगळाले
समुद्र एकमेकांस मिळत नाहींत, तोपर्यंत त्यांस सागर असें नांव असतें.
मिळाले, म्हणजे मग सर्व पाणीच होतें. त्याप्रमाणें आत्मा निर्धर्मक आत्म-
स्वरूपानें असतो १८१. या अनंत त्रिपुट्यांचा सहज व्यवहार होत
असतांना, प्रत्येक क्षणीं त्यांचा काय निश्चय करावा लागतो ? १८२.
दृश्य-द्रष्टा हे दोन्ही भाव, आत्मा गिळीत नाहीं. व निर्विशिष्ट भाव ओकी-
तहि नाहीं; पण उघडझांपीचे भाव वस्तु आपल्याच अंगावर दाखविते. १८३.
डोळ्याच्या पात्याला पातें लागतांच दृश्य सृष्टि विस्ताराला पावते व तीच
पातीं किंचित् उघडतांच सर्व सृष्टि मावळते, हें विशेष आहे. १८४. द्रष्टा
व दृश्य यांचा ग्रास झाला असतां मध्यंतरी जी स्थिति उत्पन्न होते, त्या
स्थितीसच योगभूमिका असें म्हणतात. १८५.

उठिला तरंगु बैसे । पुढें अनुही नुमसे ॥ ऐसा ठांईं जैसें ।
पाणी होय ॥ १८६ ॥ कां नीद सरोनि गेली । जागृति नाहीं
चेइली ॥ तेव्हां होय आपुली । जैसी स्थिति ॥ १८७ ॥ नाना
एका ठाऊनि उठी । अन्यत्र नव्हे पैठी ॥ हें गमे तैसिया दृष्टी ।
दिठी सूता ॥ १८८ ॥ कां मावळो सरला दीवो । रात्रीचा न
करी प्रस्तावो ॥ तेणें गगनें हा भावो । वाखाणिला ॥ १८९ ॥
घेतला श्वासु बुडाला । घापता नाहीं उठिला ॥ तैसा दोहीं शिव-
तला । नव्हे जो अर्थु ॥ १९० ॥ कीं आघावियांची करणीं ।
विषयांची घेणीं ॥ करितांचि एके क्षणीं । जें कीं आहे ॥ १९१ ॥
तया सारिखा ठावो । हा निकराचा आत्मभावो ॥ येणें कां
पाहे । न पाहों लाभे ॥ १९२ ॥
पाण्यावर उठलेला तरंग मावळला, पुढें दुसरा तरंग उठला नाहीं, ही
पाण्याची अवस्था, १८६. किंवा निद्रा संपली, जागृति उत्पन्न झाली नाहीं
अशी अवस्था, १८७. अथवा दृष्टि एका वस्तूवरून उठली, दुसऱ्या वस्तूवर
गेली नाहीं, अशा मध्य संधींत असणाऱ्या दृष्टीनें जो पाहील, त्यालाच ही
योग भूमिका कळेल. १८८. दिवस मावळला, रात्र पडली नाहीं अशा
वेळच्या गगनाच्या स्थितीनें आम्हीं हा परमात्मभाव वर्णन केला आहे.१८९.
घेतलेला श्वास बुडाला, दुसरा श्वास घेतला नाहीं, या दोन अवस्थांना न
स्पर्शतां जी प्राणाची स्थिति, तशी ती स्थिति आहे, १९०. अथवा सर्व
इंद्रियांकडून विषय उपभोगणें चाललें असतांहि, त्या कालीं मधली क्षणमात्र
जीं अवस्था ती योगभूमिका, म्हणजे प्रमात्याची जी स्थिति असते ती. १९१
त्या स्थितीप्रमाणें आत्म्याचें शुद्ध स्वरूप आहे. अशा स्थितींत शुद्ध
आत्म्याच्या ठिकाणीं ' पाहणें न पाहणें ' प्राप्त होईल का ? १९२

प्रकरण सातवें ९१
काय आपुलिये भूमिके । आरसा आपुलिये निके ॥ पाहो
न पाहो सके । हें कें आहे ॥ १९३ ॥ समोर पाठीमोरया ।
मुखें होऊं ये आरसिया ॥ वांचूनि तयाप्रति तया । होआवे कां
॥ १९४ ॥ सर्वांगें देखणा रवी । परी ऐसें घडे केवी ॥ जे उदो
अस्तूची चवी । स्वयें घेपे ॥ १९५ ॥ कीं रसु आपणया पिये ।
कीं तोंड लपवूनि ठाये ॥ हें रसपण नव्हे । तया जैसें ॥ १९६॥
तैसें पाहाणें न पाहणें । पाहणेंपणेंचि हो नेणें ॥ आणि दोन्ही हें
येणें । स्वयेंचि असिजे ॥१९७॥ जें पाहणेंचि म्हणूनियां । पाहणें
नव्हे आपणया ॥ तैं पाहणें आपसया । हाचि आहे ॥ १९८ ॥
आपला निर्मळपणा आपल्या ठिकाणीं आरसा पाहूं शकतो किंवा पाहूं
शकत नाहीं या म्हणण्यांत अर्थ काय ? १९३. आरशाच्या योगानें समोर
किंवा पाठमोर ही स्थिति मुखाला येते, तोच आरसा टाकला असतां मुख
पाठमोरें किंवा समोर, ही स्थिति येणें शक्य आहे काय ? मुख, समोरपणा
व पाठमोरेपणा या विरहित स्वरूपानें असतें. १९४. सर्वांगानें सूर्य प्रकाश-
मान असला तरी आपल्या उदयास्ताला तो स्वतः पाहतो असें कसें घडेल ?
१९५. किंवा रस आपल्या स्वतःला पीत नाहीं असें म्हणावें तर रस
आपलें तोंड लपवून काय एकीकडे बसतो ? रस रसपणानेंच असल्यामुळे
त्याच्या ठिकाणीं हे दोन्ही भाव नाहींत. १९६. याप्रमाणें आत्मा ज्ञान-
स्वरूप असल्यामुळे त्याच्या ठिकाणीं पाहाणेंपणाचा व न पाहणेंपणाचा
व्यवहार नाहीं; पण तो स्वतःच दोन्ही प्रकारांत असतो. १९७. वस्तु रूप
पाहणें असल्यामुळे तेथें तिचा पाहणेंपणा संभवत नाहीं, यावरून हें सहज
सिद्ध होतें कीं, हा स्वतःला पाहत नाहीं १९८.

९२ सार्थ अमृतानुभव
आणि न पाहणें मा कैसें । आपणपें पाहों बैसें ॥ तरी
पाहणें हें ऐसें । हाचि पुढती ॥ १९९ ॥ हें दोन्ही परस्परें ।
नांदती एका हारें । बांधोनि येरयेरें । नाहीं केलें ॥ २०० ॥
पाहणया पाहणें आहे । तरी न पाहणें हेंचि नव्हे ॥ म्हणोनि
याची सोये । नेणती दोन्ही ॥ २०१ ॥ एवं पाहणें न पाहणें ।
चोरोनियां असणें ॥ ना पाहे तरी कोणें । काय पाहिलें
॥ २०२ ॥ दिसत्यानें दृश्य भासे । म्हणावेना देखिलें ऐसें ॥
तरी दृश्यास्तव दिसे । ऐसें नाहीं ॥ २०३ ॥ दृश्य कीर
दृष्टीसी दिसे । परी साच कीं द्रष्टा असे ॥ आतां नाहीं तें कैसें ।
देखिलें होय ॥ २०४ ॥
आणि द्वैताभावामुळे न पाहाणें हेंच त्याचे स्वरूप आहे, तर तो आपणां
स्वतःला कसें पाहतो ? यावर उत्तर असें कीं तो नित्य ज्ञानस्वरूप आहे;
म्हणून स्वतःला पाहात नाहींच. १९९. पाहणें न पाहणें हे दोन्ही भाव
एका पंक्तीलाच बसतात. त्यांनी एकमेकांस बांधून घेऊन आपापला नाश
करून घेतला. २००. अथवा पाहणारा पाहणें स्वरूपच आहे म्हणून तेथें
न पाहणें संभवतच नाहीं, म्हणून दोघांचा शुद्ध आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणीं
कांहीं संबंध नाहीं. २०१. याप्रमाणें ' पाहणें व न पाहणें ' या दोन्ही
भावांना चोरून स्वरूप स्थिति आहे, अथवा ' पाहिलें ' असें म्हटलें तरी
कोणीं काय पाहिलें ? २०२. दृश्य द्रष्ट्यावर दिसलें तर त्यानें पाहिलें असें
म्हणूं नये काय ? नाहीं. अरे, दृश्याच्या अपेक्षेनें त्याला दिसतें असें
नाहीं. कारण द्रष्ट्याचे पाहाणें अपेक्षित नाहीं. तात्पर्य, दृश्याला द्रष्ट्याहून
भिन्न सत्ताच नाहीं. २०३. दृष्टीला दृश्य दिसतें असें खात्रीनें भासते
मात्र, पण तसें पाहिलें तर जर द्रष्टाच असतो. दृश्य नाहीच, मग तें पाहिले
म्हणतां येईल काय ? २०४.

प्रकरण सातवें ९३
मुख दिसो कां दर्पणीं । परी असणे कीं तये मुखपणीं ॥ तरी
जाली तें वायाणी । प्रतीती कीं ॥ २०५ ॥ देखतांचि आपण-
यातें । आलिये निदेचेनि हातें ॥ तया स्वप्ना ऐसें येथें । निहा-
ळितां ॥ २०६ ॥ निद्रिस्त सुखासनीं । वाहिजे अनुवाहणी ॥
तो साचे काय तेसणी । दशा पावे ॥ २०७ ॥ कीं सिसेवीण
एकएके । दाविली राज्य करिती रंकें ॥ तैशीं तियें स तुकें ।
आर्थीं काई ॥ २०८ ॥ ते निद्रा जेव्हां नाहीं । तेव्हां जो जैसा
जिये ठाईं ॥ तैसा चि स्वप्नीं कांहीं । न दाविजेचि कीं ॥ २०९॥
तान्हेलिया मृगतृष्णा । न भेटलिया सिणु जेसणा ॥ मा भेटलिया
कोणा । काय भेटले ॥ २१० ॥ कीं साउलियेचेनि व्याजें ।
मेळविलें जेणें दुजें ॥ तयाचें करणें वांझें । जालें जैसें ॥ २११ ॥
मुख आरशांत दिसलें तर दिसो; पण वास्तविक तें आपल्या मुखाची
होणारी प्रतीती मिथ्या ठरली. २०५. झोपेंतील स्वप्नांत आपण आपणास जसें
पाहतों तसें हें पाहणें आहे. २०६. आरामशीर पर्यंकावर प्रत्यक्ष निजलेल्या
माणसाला स्वप्नांत ती इतरांकडून उचलून नेले असें झोपणारा पाहत असला
तरी प्रत्यक्षांत तसे घडलेलें दिसतें काय ? २०७. अनेक गरिबांचें 'आपण
राज्य करावें' असे मनोरथ असतात, त्यांना स्वप्नांत 'आपले मस्तक नसलेल्या
शरीरानें राज्य करत आहे,' असें दिसलें तर प्रत्यक्षांत तसें कधीं झालें
काय ? २०८. स्वप्नांत कांहींहि पाहिलें तरी प्रत्यक्ष निद्रावस्थेंत तो
जशाच्या तसाच असतो. आणि निद्रा नसते तेव्हांहि तो जशाच्या तसाच
असतो. २०९. तृषाक्रांत स्वापदाला मृगजळ दिसल्यानें धांवण्याचे फक्त
श्रम घडतात. पण समजा, त्याला मृगजळ भेटलें, तरी पाणी पितां
येईल काय ? २१०. एखाद्यानें आपल्या पडछायेला सोबती म्हणून जवळ
केलें तर त्याचें तें कृत्य वांझेच्या कृत्याप्रमाणें फोल ठरतें. २११.

९४ सार्थ अमृतानुभव
तैसें दृश्य करूनियां । तें द्रष्ट्यातें द्रष्टा ॥ दाऊनि धाडिलें
वायां । दाविलेपणही ॥ २१२ ॥ जें दृश्य दृष्टाचि आहे । मा
दावणें कां साहे ॥ न दविजे तरी नोहे । तया तो कांहीं ॥ २१३ ॥
आरिसा पा न पाहे । तरी मुखचि वायां जाये ॥ तेणेंवीण आहे ।
आपणपें कीं ॥ २१४ ॥ तैसें आत्मयातें आत्मया । न दावीचि
पैं माया ॥ तरी आत्मा वावो कीं वायां । तेंचि तें कीं ना ॥ २१५॥
म्हणौनी आपणपें द्रष्टा । न करितां असे पैठा ॥ आतां जालाचि
दिठा । कां करावा ॥ २१६ ॥ नाना मागुतें दाविलें । तरी पुन-
रुक्त तेंचि झालें ॥ येणेंही बोलें गेलें । दावणें वृथा ॥ २१७ ॥
त्याप्रमाणें हें विश्वरूप दृश्य साकार करून द्रष्ट्याचा द्रष्टेपणा दाखवणें
भाग पाडले व नंतर ते दृश्यहि निरर्थक ठरविलें. २१२. हें दृश्य हाचि
द्रष्ट्याचा एक भाग आहे. मग तें दाखविणें कसें शक्य आहे ? आणि दृश्य
न दाखविलें तर मग तो द्रष्टा नाहीं असें म्हणतां येईल काय ? २१३.
आरशामध्यें आपलें मुख आपण पाहिलें नाहीं म्हणजे तें वायां गेलें असें
होतें काय ? आरसा नसला तरी मुख असतेंच ना ! २१४. त्याप्रमाणें ही
माया आत्म्याला आत्मा दाखवूं शकत नाहीं. मग आत्मा झूठ कीं माया ?
तीच कीं नाहीं, २१५. म्हणून परमात्म्यानें आपल्या ठिकाणीं द्रष्टेपण
येऊं न देतां, मूळच्या ठिकाणींच तो बसला आहे. तो तसा दिसला तरी
मायेनें त्याला द्रष्टा कां करावें ? २१६. किंवा तेंच तें पुन्हा पुन्हा दाखविलें
तर त्याची पुनरुक्ति झाली असें होतें. तेंच तें बोललेलें जसें व्यर्थ जातें तसें
वरचेवर सांगितलेले दृश्यत्व आणि द्रष्टेपण निरुपाधिक टरतें. २१७.

प्रकरण सातवें ९५
दोरा सर्पाभासा । साचपणें दोरु कां जैसा ॥ द्रष्टा दृश्या
तैसा । द्रष्टा साचु ॥ २१८ ॥ दर्पणें आणि मुखें । मुख दिसे
हें न चुके ॥ परी मुखी मुख सत्कें । दर्पणीं नाहीं ॥ २१९ ॥
तैसें द्रष्टा दृश्या दोहो । साच कीं देखता ठावो ॥ म्हणौनी
दृश्य तें वावो । देखिलें जरी ॥ २२० ॥ वावो कीर होये ।
तन्हीं दिसत तंव आहे ॥ येणें बोलें होये । आथी ऐसें ॥२२१॥
तरी आन आनातें । देखोनि होय देखतें ॥ तरी मानु येतें ।
देखिलें ऐसें ॥ २२२ ॥ येथें देखोनि कां न देखोनी । ऐक्य का
नाना होऊनि ॥ परी हा येणें वांचूनी । देखणें असें ॥ २२३ ॥
दोरीला जरी आपण सर्प मानला तरी मुळांत जशी खरोखर दोरी
असते, त्याप्रमाणें जगत् आणि परमात्मा यामध्यें खरा परमात्मा आहे. २१८.
आरशांत प्रतिबिंबामुळे 'पडमुख' दिसतें. तें अगदीं मुखाबरहुकूम हें तर
खरेंच. पण पडमुख हे खोटें आणि पाहणाराचें मुख हें खरें, २१९.
त्याप्रमाणें द्रष्टा आणि दिसणारें आणि दृश्य या दोन्हींमध्यें द्रष्टा हाच खरा
अधिष्ठान आहे, आणि दिसणारें व त्याच्यापासून झालेलें जग मिथ्या होय.
२२०. दृश्य निश्चयेंकरून मिथ्या आहे, पण दिसते तर खरें; म्हणूनच दृश्य
आहे असें माना. २२१. दोन मिथ्या पदार्थांत एकाने दुसऱ्यास पाहिलें
म्हणून पहिला पाहाणारा द्रष्टा झाला व त्या दृश्यामुळे त्याला द्रष्टत्व आलें
म्हणजे मूळचें नव्हते हे म्हणणें ओघानेंच प्राप्त आहे. २२२. अशा स्थितीला
पाहो वा न पाहो, एक असो किंवा भिन्न असो, पण परमार्थतः हाच एक
आहे, ह्याच्यावांचून दुसरें कांहींच नसल्यामुळे पाहणें घडेल काय ? २२३.

९६ सार्थ अमृतानुभव
आरशानें हो कां दाविलें । तन्ही मुखचि मुखें देखिलें ॥ तो
न दावी तन्ही संचलें । मुखचि मुखीं ॥ २२४ ॥ तैसें दाविते
नाहीं । तरी हाचि ययाच्या ठाईं ॥ ना दावी तन्हीही । हाचि
यया ॥ २२५ ॥ जाग्रति दाविला । कां निदा हारविला ॥ परी
जैसा येकिला । पुरुष पुरुषीं ॥ २२६ ॥ कां रायातें तूं रावो ।
ऐसा दाविजे प्रत्ययो । तन्ही टायेठावो । राजाचि असे ॥२२७॥
नातरी रायपण राया । नाणिजे कीं प्रत्यया ॥ तन्ही कांहीं
उणे तया । माजी असे ॥२२८॥ तैसें दावितां न दावितां । हा
यया परौता ॥ चढेना तुटे आइता । असताचि असे ॥ २२९ ॥
आरशानें दाखविले तरी मुखानेंच मुखाला पाहिले. आरशानें मुखाला
दाखविले नाहीं तरी मुख मुखाचे ठिकाणीं एकवटलेलें आहेच. २२४.
त्याप्रमाणें दृश्य संबंध नसला तरी आपल्या ठिकाणीं हा आहे, तसाच आहे.
किंवा दृश्यानें दाखविला तरी पण हाच आहे. २२५. जागृतीनें दाखविला
किंवा झोपेनें लपविला तरी पुरुष आपले ठिकाणीं एकटा आहे तसाच आहे
२२६. अथवा राजाला 'तूं राजा आहेस' असें त्याच्या प्रत्ययास आणिले
तरी (म्हटले किंवा न म्हटले) राजा आपले ठिकाणीं आहे तसा असतोच.
२२७. अथवा राजाला 'तूं राजा आहेस' असें शब्दानें प्रत्ययास आणले
नाहीं तरी (म्हटले नाहीं तरी) त्याच्या राजेपणास कांहीं कमीपणा येतो
काय ? २२८. त्याप्रमाणें हा ज्ञानानें दाखविला किंवा अज्ञानानें दाखविला
तरी तो या दोन्ही भावातीत असल्यामुळे उत्कर्षास येत नाहीं व कमीहि
होत नाहीं; स्वतःसिद्ध आहे तसाच आहे. २२९.

प्रकरण सातवें ९७
तरी कां निमित्य पिसें । हा यया दाऊं बैसे ॥ देखते नाहीं
तैं आरिसे । देखावे कोणे ॥ २३० ॥ दीपु दावीतयाते रची ।
कीं तेणेंचि सिद्धी दीपाची । तैशी सत्ता निमित्ताची । येणें
साच ॥ २३१ ॥ वन्हीतें वन्ही शिखा । प्रकाशी कीर देखा ॥
परी वन्हीहूनी लेखा । येईल काई ॥ २३२ ॥ आणि
निमित्त जें बोलावें । तें येणें दिसोनि दावावें ॥ देखिलें तन्ही
स्वभावें । दृश्यही हा ॥ २३३ ॥ म्हणौनी स्वयंप्रकाशा यया ।
आपणपे देखावया ॥ निमित्त हा वांचोनियां । नाहींच मा
॥ २३४ ॥ भलतेन विन्यासें । दिसत तेणेंचि दिसे ॥ हा
वांचूनि नसे । येथें कांहीं ॥ २३५ ॥
अहो ! तर मग आपणास दाखवावें असें वेड काय निमित्तानें घेतलें ?
अरे ! पहाणाराच नाहीं, मग आरशांत पहावें कोणीं ? २३०. दिवा
लावणाराची सिद्धी दिव्यानें केली का लावणाऱ्यामुळेच दिव्याची सिद्धी
झाली ? त्याप्रमाणें पूर्वसिद्ध आत्मसत्ताच व्यवहाराला निमित्त आहे आणि या
आत्मसत्तेनेंच व्यवहारास खरेपणा भासतो. २३१. अग्नीची ज्वाला अग्नीला
प्रकाशित करिते हे निश्चित खरें आहे असें दिसतें, पण ती ज्वाला
अग्नीहून भिन्न आहे असें म्हणतां येईल का ? २३२. आणि हा आत्मा
दृश्य होऊन आपणांस दाखवितो, म्हणून हा निमित्त आहे असा बोलण्याचा
व्यवहार होतो. आतां दृश्य काय आहे असें पाहूं जावें, तो दृश्यहि हाच.
२३३. म्हणून या स्वयंप्रकाश परमात्म्याला स्वतःला पहाण्याला ह्याच्या-
वांचून दुसरें निमित्त नाहीं. २३४. कोणताही विस्तार याच्याच सत्तेनें
दिसतो ! याच्यावांचून दुसरें कांहींच नाहीं. २३५.
सा. अ....७