अमृतानुभव एवं चांगदेव पासष्टी (सन्त ज्ञानेश्वर - चिद्विलासवाद एवं अद्वैत अनुभूति सटीक)

प्रकरण चौथें ३५
तैसें आपणया आपण । जाणतें नव्हे जाण ॥ म्हणोनि ज्ञानपणें-
वीण । ज्ञानमात्र जें ॥ २२ ॥ आणि ज्ञान ऐशी सोये । ज्ञानपणचि
जरी साहे ॥ तरी अज्ञान हें नोहे । ज्ञानपणोंचि ॥ २३ ॥ जैसें
तेज जें आहे । तें अंधारें कीर नव्हे ॥ मा तेज तरी होये । तेजासी
काई ॥ २४ ॥ तैसें असणें आणि नसणें । हें नाहीं जया
होणें ॥ आतां मिथ्या ऐसें येणें । बोलें गमे ॥ २५ ॥ तरी
कांहीं नाहीं सर्वथा । ऐसी जरी व्यवस्था ॥ तरी नाहीं हें प्रथा ।
कवणासी पां ॥ २६ ॥ शून्यसिद्धांतबोधु । कोणी सत्ता होय
सिद्धु ॥ नसता हा अपवादु । वस्तूसी जो ॥ २७ ॥ माल्ह-
वितां दिवे । माल्हवितें जरी माल्हवे ॥ तरी दीपु नाहीं हें फावे ।
कवणासी पा ॥ २८ ॥
म्हणजेच स्वरूपभूत ज्ञान आपलें आपल्याला जाणणें शक्य नाहीं.
त्याप्रमाणें स्वरूपभूत ज्ञान जाणणेंपणावांचून केवळ ज्ञानमात्रच आहे.
२२. ज्ञानरूप परमात्म्यावर ज्ञानाचा अधिकार चालेल तर परमात्मरूपच
ज्ञान अज्ञान होणार नाहीं का ? २३. जे तेज आहे, तें अंधार तर नाहींच !
मग तेजाला, ‘तें तेज आहे,’ असें तरी कसें म्हणावें ? २४. या म्हण-
ण्यानेंच तो मिथ्या म्हणजे शून्य आहे. हें सहजच सिद्ध होतें. कारण
ज्ञानरूपानें असणें किंवा नसणें हे दोन्ही धर्म ज्या परमात्म्याच्या ठिकाणीं
नाहींत. २५. अशी स्थिति असेल तर ‘सर्वथा कांहीं नाहीं’ असें ज्ञान
कोणास होतें ? २६. कांहीं हा शून्यवाद्यांचा सिद्धांत आहे. त्याचें ज्ञान
कोणाच्या सत्तेवर होतें ? शून्यत्व हा वस्तूवर आरोप आहे. २७. दिवा
मालवणारा जर दिवा मालवल्यावर नाहींसा झाला तर ‘दिवा नाहीं’ हें
कोणास कळणार ? २८.

३६ सार्थ अमृतानुभव
की निदेचेनि आलेपणें । निदेलें तें जाय प्राणें ॥ तरी नीद
भली हें कोणें । कोणासी पा ॥ २९ ॥ घडु घडपणें भासे । तद्भंगें
भंगु आभासे ॥ सर्वथा नाहीं तें नसे । कोण्हे म्हणावें ॥ ३० ॥
म्हणोनी कांहीं नाहीं पण । देखता नाहीं आपण ॥ नोहोनी
असणेंनवीण । असणें जे ॥ ३१ ॥ परि आणिका कां आपण्या ।
न पुरे विखो होआवया ॥ म्हणोनी न असावया । कारण कीं
॥ ३२ ॥ जो निरंजनीं निदेला । तो आणिकीं नाहीं देखिला ।
आपुलाही निमाला । आठवु तया ॥ ३३ ॥ परी जीवें नाहीं
नोहे । तैसें शुद्ध असणें आहे ॥ हें बोलणें न साहे । असेनाहींचें
॥ ३४ ॥
निद्रित पुरुष जर मेला तर ‘झोंप चांगली लागली होती’ हें ज्ञान
कोणास होणार ? २९. घट आहे म्हणून घटपणाचें ज्ञान होतें व तो
फुटला तर त्याच्या अभावाचें ज्ञान होतें. पण मुळींच घट नसेल तर
‘नाहीं’ असें म्हणावें तरी कोणी? ३०. ज्ञानरूप आत्मा नाहींपणा व
आहेपणा हीं दोनहि पाहात नाहीं, यावरून आत्मज्ञान ‘आहे-नाहींपणा-
वांचून’ आहेपणानेंच असतें. ३१. दुसऱ्याला किंवा योग्य आपल्याला
विषय होण्याला शुद्ध परमात्मा नाहीं; यावरून तो मुळींच नसावा असें
म्हणावयास कारण घडतें. ३२. एखादा माणूस जंगलांत निजला आहे;
त्याकडे लोक बघत नाहींत, त्या माणसाला स्वतःचेंही स्मरण नसलें तरी
३३. त्यावरून तो माणूस जिवंत नसतो असें नाहीं. परमात्म्याचें शुद्ध
स्वरूप याप्रकारचें ‘असणें’ आहे; येथें आहे-नाहींचें बोलणें लागू पडत
नाहीं. ३४.

प्रकरण चौथें ३७
दिठी आपणया मुरडे । तैं दिठीपणही मोडे ॥ परी नाहीं
नव्हे हें फुडे । जाणेंचि ते ॥ ३५ ॥ कां काळ राहे काळवखा ।
तो आपणा ना आणिकां ॥ न चोजवे तन्ही आसिका । हा मी
बाणे ॥ ३६ ॥ तैसें असणें कां नसणें । हें कांहींच मानूसवाणे ॥
असोनि असणे । ठायें ठावो ॥ ३७ ॥ निर्मळपणीं आपुला ।
आकाशाचा संचु विराला ॥ तो स्वयें असे पुढिला । कांहीं
ना कीं ॥ ३८ ॥ कां आंगीं कीं निर्मळपणीं । हारतलिया
पोखरणीं ॥ हें आणिका वांचूनि पाणी ॥ सगळेंच आहे ॥ ३९॥
आपणया भागू तैसें । आपणेंचि जें असे ॥ असेंनाहीं ऐसें ।
सांडूनियां ॥ ४० ॥
दृष्टीचें पाहणेंपण ती मागें वळून आपल्याकडे पाहतें तेव्हां मोडतें;
पण तीं नाहीं असें मात्र नव्हे; कारण पाहाणेंपण हें तिचें रूप आहे. ३५.
किंवा रंगानें काळा माणूस अमावास्येला अंधारांत उभा राहिला तर तो
आपल्यास व दुसऱ्यास दिसत नाहीं. तरीहि ' मी आहे ' हें ज्ञान त्यास
नक्की असतें. ३६. त्याप्रमाणें परमात्म्याचे ठिकाणीं असणें अगर नसणें
हें कांहींच मानण्यासारखें नाहीं; कारण परमात्मा स्वतःच्या ठिकाणीं
आहे तसाच आहे. ३७. स्वभावतः स्वच्छ आकाशाची व्याप्ति इतर
वस्तूंच्या सान्निध्यामुळें विकृत दिसली तरी तें स्वस्वरूपतेंत असतें तसेंच
असतें, फक्त बघणारास तसें दिसत नाहीं. ३८. किंवा झऱ्याचें स्वच्छ
पाणी आटलें असतां तें तेथें पाणीपणानें असतें, पण पाहणारास मात्र तसें
दिसत नाहीं. ३९. त्याप्रमाणें आत्मस्वरूपाच्या बाजूनें पाहिलें असतां,
आत्मा, आहेपण व नाहींपण सोडून, मूळ असणेंपणानेंच असतो. ४०.

३८ सार्थ अमृतानुभव
निंदेचे नाहीपण । निमालियाही जागेपण ॥ असिजे कां नेण ।
कोणी होऊनि जैसे ॥४१॥ कां भूमि कुंभ ठेविजे । तैं सकुं-
भता आपजे ॥ तो नेलिया म्हणिजे । तेणेंविणें ॥४२॥ परी
वेळीं हें भाग । न शिवती भूमीचें आंग ॥ तें वेळीं भूमि
तैसे चांग । चोख जें असणें ॥४३॥
इति श्रीसिद्धानुवाद श्रीमदनुभवामृते ज्ञानअभेदकथनं
नाम चतुर्थप्रकरणं संपूर्णम् ॥
झोंप संपल्यावर तत्संबंधीं जागृतीचें ज्ञान असतें, पण तेंहि गेल्यानंतर
मग निद्रा व जागेपणा असतो, पण त्याचें भान मात्र नसतें. ४१. घट
जमिनीवर ठेविला असतां तिला ' सकुंभता ' येते. तो घट बाजूला
केल्यावर ' निकुंभता ' येते. ४२. पण या दोन्ही धर्मांचा जमिनीला स्पर्श
न होतां ती मूळ रूपांत कायम असतें. हें जसें, तसें आत्म्याचें रूप चोख
म्हणजे शुद्ध, सर्वधर्मरहित शब्दाच्या पलीकडचें आहे. ४३.
याप्रमाणें श्रीमत् अमृतानुभव ग्रंथांतील ज्ञानाज्ञान-भेदकथननामक
चौथें प्रकरण समाप्त झालें.
प्रकरण चौथें समाप्त
—x—

प्रकरण पांचवें
सत्ता प्रकाश सुख । या तिन्हीं तिन्हींउणे लेख ॥ जैसें विष-
पणेंचि विख । विखा नाहीं ॥ १ ॥ कांति काठिण्य कनक ।
तिन्ही मिळोनि कनक एक । द्राव गोडी पियूख । पियूखाचि
जेवि ॥२॥ उजाळ दृति मार्दव । या तिन्हीं तिन्हीं उणीव ॥
हे देखिजे सावेव । कापुरीं येके ॥३॥ आंगे कीर उजाळ ।
कीं उजाळतांचि मवाळ ॥ कीं दोन्ही ना परिमळ । मात्र जे
॥४॥ ऐसे ये कापूरपणीं । तिन्हीं इये तिन्हीं उणी ॥ इयापरी
आटणी । सत्तादिकांचा ॥५॥ येन्हवी सच्चिदानंद भेदें ।
चालिलीं तिन्हीं पदें ॥ परी तिन्हीं उणीं आनंदें । केलीं येणें
॥ ६ ॥
सत्ता, प्रकाश व सुख या तीन शब्दांचा प्रयोग, असत्, जड व दुःख
यांची व्यावृत्ती करण्याकरितां श्रुतीनें केला आहे. म्हणून स्वगतभेद होत
नाहीं. १. जसें विष विषपणानेंच असल्यामुळे ते स्वतःला विष होत नाहीं.
सोनें जसें तेज, कठीणपणा व पिवळेपणा हे तिन्ही मिळून होते, अथव,
पातळपणा, गोडी व पांढरेपणा हें तिन्हीं मिळून दूध; २. पांढरेपणा
सुगंध, मऊपणा हे तीनही धर्म त्या एकमेकांत नसतात, तरी कापुराच्या
ठिकाणीं दिसतात; ३. अंगचा स्वच्छपणा तोच मऊपणा आणि हे दोन्ही
मिळून परिमलमात्र जसा एक कापूरच; ४. आपल्या विरोधी धर्माचा निषेध
करणारे हे तीन धर्म एका कापूरपणांत परिमळपात्रांत जसें एकवटतात,
तसा सत्तादिपदाचा आनंदस्वरूप ब्रह्मांत एकमेळ होतो. ५. इतर वेळी
सत्, चित् आणि आनंद हीं तीन पदें आपल्याला वेगळ्या अर्थांनीं
चालतात, पण या एका परमात्म्यानें त्यांना अभिन्न केलें. ६.

४० सार्थ अमृतानुभव
सत्ताचि कीं सुखप्रकाशु । प्रकाशूचि सत्ता उल्हासु ॥ हे
न निवडे मिठांशु । अमृतीं जेवीं ॥ ७ ॥ शुक्लपक्षाच्या सोळा ।
दिवसा वाढती कळा ॥ परी चंद्र मात्र सगळा । चंद्रीं जेवीं
॥८॥ थेंबीं पडतां उदक । थेंबां धरूं ये लेख ॥ परी पडिलाठायीं
उदक । वांचूनि आहे ॥ ९ ॥ तैसें असताचिया व्यावृत्ति । संत
म्हणूं आले श्रुति ॥ जडाचिया समाप्ती । चिद्रूप ऐसें ॥ १० ॥
दुःखाचेनि सर्व नाशे । उरलें तें सुख ऐसें ॥ निगदिले विश्वासें ।
प्रभूचेनी ॥ ११ ॥ ऐशी सदादि प्रतियोगिये । असदादि तिन्हीं
ये ॥ लोटितां झाली त्राये । सत्तादिकां ॥ १२ ॥
अमृतांतील गोडी ही जशी वेगळी काढतां येत नाहीं, त्याप्रमाणें सत्-
रूपी आत्मा चित्‌रूप व आनंद आहे कीं, चित्‌रूप आत्मा सद्रूप व
आनंद आहे, याचा भेद दाखवितां येणार नाहीं. ७. शुद्ध पक्षांत प्रत्येक
दिवशीं एकेका कलेनें पूर्ण होत तो चंद्र शेवटीं पूर्ण होतो; तरी या सर्व
घडामोडींत चंद्र मात्र सर्वस्वीं एकच असतो. ८. पाऊस थेंबाथेंबानें पडतो. जर
हें थेंब मोजून एकत्र करावयाचे ठरवलें तर पाण्याशिवाय दुसरे तेथें काय
दिसेल ? ९. त्याचप्रमाणें असताच्या निरसनासाठीं श्रुति 'सत्' असे म्हणूं
लागल्या. अचेतनाच्या निरसनासाठीं 'चित्' म्हणूं लागल्या, सर्व दुःखांच्या
निवृत्तीनंतर जें असतें त्याचप्रमाणें असताचे निराकरण करण्याकरितां सत्
शब्दाचा प्रयोग केला व जडाच्या निवृत्तीकरितां चित् शब्द योजला.
१०. सुख हे दुःखाचा नाश झाल्यावर उरते. दुःखाच्या सर्वनाशाकरितां
प्रभूचा निश्वास जो वेद त्यानें सुखशब्दाचा प्रयोग केला आहे. ११.
सदादि तीन शब्दांनीं प्रतियोगी असदादि तीन शब्दांचा नाश केला; व
यांच्या नाशाबरोबर 'सदादि' आपोआप नष्ट झालें. १२.

प्रकरण पांचवें ४१
एवं सच्चिदानन्दु । आत्मा हा ऐसा शब्दु ॥ अन्वयवृत्तिसिद्धु ।
वाचक नव्हे ॥ १३ ॥ सूर्याचेनि प्रकाशें । जें कांहीं जड
आभासे ॥ तया तो गिवसे । सूर्य काई ॥ १४ ॥ तेवि जेणें
तेजें । वाचेसी वाच्य सुजे ॥ ते वाचा प्रकाशिजे । हैं कें आहे
॥ १५ ॥ विषो नाहीं कोणाही । जया प्रमेयत्वचि नाहीं ॥
तया स्वप्रकाशा काई । प्रमाण होये ॥ १६ ॥ प्रमेयपरिच्छेदें ।
प्रमाणत्व नांदे ॥ तीं काई स्वतःसिद्धे । वस्तूच्या ठाईं ॥ १७॥
एवं वस्तूशीं जाणों जातां । जाणणेंचि वस्तू तत्त्वता ॥ मग
जाणणें आणि जाणतां । कैचा उरे ॥ १८ ॥
याप्रमाणें श्रुतीनें ' सच्चिदानंद आत्मा ' असा केलेला शब्दप्रयोग
निराळेपणानें न राहतां मूळ शुद्ध परमात्म स्वरूपांतच लयाला जातो; १३.
यच्चयावत् जड पदार्थ सूर्यप्रकाशानें प्रकाशित होतात, त्या जड पदार्था-
कडून सूर्य प्रकाशित केला जाईल का ? १४. ज्याप्रमाणें ज्या परमात्म्याच्या
ज्ञानानें वाणी सर्व जड-वाच्य घटादिकांचे तेजरूपानें ज्ञान करून देतें तीं
वाणी स्वयंप्रकाशरूप परमात्म्याची ओळख करून देईल काय ? १५.
परमात्म्याला प्रमेयत्व नाहीं म्हणून तो कोणालाही विषय होत नाहीं.
मग या स्वयंप्रकाश आत्म्याची सिद्धि प्रमाणांनीं कशी होणार बरें ? १६.
प्रमाणाला प्रमाणत्व हे प्रमेयाला व्यापून येते; म्हणजे प्रमाण प्रमेयाचे
ज्ञान करून देतें; परंतु स्वतःसिद्ध परमात्मवस्तूच्या ठिकाणीं प्रमाणांचा
कितीसा प्रभाव पडणार ? १७. आत्मवस्तूला विषय करून याप्रमाणें
जाणावयाचे म्हटले तर वस्तू ज्ञानरूपच असल्यामुळे जाणणें व जाणणारा
हा भेद राहीलच कसा ? १८.

४२ सार्थ अमृतानुभव
म्हणोनी सच्चित्सुख । हे बोल वस्तुवाचक ॥ नव्हती हें शेष
विचारांचें ॥१९॥ ऐसेन इयें प्रसिद्धें । चाललीं सच्चिदानंदपदें ॥
मग द्रष्ट्या स्वसंवादे । भेटती जेव्हां ॥ २० ॥ ते वेळीं वर्षोनी
मेघु । समुद्र होऊनि वोघु ॥ सरे दाऊनी मागु । राहे जैसा
॥२१॥ फळ विऊनी फूल सुके । फळ नाशे रसपाकें ॥ तोही
रस उपखे । तृप्तिदानीं ॥२२॥ कां आहुति अग्नीआंत । घालूनि
वोसरे हात ॥ सुख चेवऊनि गीत । उगा राहे ॥ २३ ॥ नाना
मुखा मुख दाऊनी । अरिसा जाय निघौनि ॥ कां निदेलें चेव-
उनी । चेवितें जैसें ॥२४॥ तैसें सच्चिदानंदा चोखटा । दाऊनि
द्रष्टया द्रष्टा ॥ तिन्हीं पदें लागती वाटा । मौनाचिया ॥ २५ ॥
म्हणजेच सत्, चित्, सुख हें शब्द वस्तुवाचक नाहीत; हेंच सर्व
विचारमंथनाचें तात्पर्य आहे. १९. सच्चिदानंदादि शब्दाचा उपयोग
इतक्या मर्यादितच आहे. द्रष्ट्याला आपल्या वास्तविक स्वरूपाचा जेव्हां
बोध होतो, २०. त्याप्रमाणें मेघ वर्षून, नदीचा ओघ समुद्राला मिळाल्या-
वर संपतो; चोरीस गेलेल्या पदार्थांचें ठिकाण दाखवून, माग संपतो. २१.
फळाला जन्म देऊन फूल सुकते, रस तयार केल्यावर फळ नाहींसें होते
व तृप्ती देऊन रसहि लुप्त होतो. २२. अग्नींत आहुति घालून हात माघारी
फिरतो, किंवा सुख देऊन गाणें बंद होते. २३. मुखाला मुख दाखविल्यावर
आरशाचे काम संपते, किंवा निजलेल्या पुरुषाला जागें करून, जागा
करणारा निघून जातो; २४. त्याप्रमाणें सच्चिदानंद हीं तीन पदें झाल्याला
आपलें यथार्थ परमात्मरूप दाखवून आपण मौन स्वीकारतात. २५.

प्रकरण पांचवें ४३
जें जें बोलिजे तें तें नव्हे । होय तें तंव न बोलवे ॥ साउलि-
वरी न मववे । मविते जैसें ॥२६॥ मग आपुलियाकडे मवितया
से पडे ॥ तैं लाजलाजों आखुडे । मविती जैसी ॥ २७ ॥ तैसी
सत्ताचि स्वभावें । असत्ता तंव नव्हे ॥ मा सत्तात्व संभवे ।
सत्तेसी काई ॥२८॥ आणि अचिदाचेनि नाशें । आलें जें चिन्मा-
त्रदशे ॥ आतां चिन्मात्रचि मा कैसें । चिन्मात्रीं ये ॥ २९ ॥
नीद प्रबोधाच्या ठाईं । नसे तैसें जागणेंही ॥ तेवि चिन्मात्रचि
मा काई । चिन्मात्रीं ये ॥ ३० ॥ ऐसें यया सुखपणें । नाहीं
कीरु दुःख होणें ॥ मा सुख हें गणणें । सुखाशीं काई ॥ ३१ ॥
म्हणोन सदसदत्वें गेलें । चिदाचिदत्वें मावळलें ॥ सुखासुख
जालें । कांहीं ना कीं ॥ ३२ ॥
ज्याप्रमाणें आपलें माप सावलीवरून घेतांच येत नाहीं, त्याप्रमाणें
प्रतिपादन करतांना जें जें बोलण्यांत येते, तें तें आत्मा नव्हे, वस्तुस्वरूप
शब्दाला विषय होणारें नसते. २६. मग माप घेणाराला आपल्या शरी-
राची आठवण होते तेव्हां लाज वाटून तो आपली स्वतःच किंमत ओळख-
तो ! २७. स्वभावानें सर्वत्र परमात्म्याचेंच अस्तित्व आहे. असत् तर
नाहींच, मग 'सत् आहे' असे बोलणें संभवेल काय ? २८. अचिदाची
निवृत्ति करण्यासाठीं चिन्मात्रदशेला आलें, त्याला 'चिन्मात्र' असें
म्हणणे संभवेल का ? २९. निद्रेसंबंधीं आपली साक्षेप जागृति गेल्यावर
जागृति खरूपानें असते, त्याप्रमाणें चिन्मात्र स्वरूपाच्या ठिकाणीं चिन्मात्र
म्हणणें कसें संभवणार ? ३०. केवळ सुख हेंच ज्याचें स्वरूप आहे, दुःख
संबंध नाहींच अशा परमात्म्याला तो सुख म्हणजे आनंद आहे असें कसें
म्हणावें ? ३१. म्हणजे सत् हें पद असत् पदासह नाहींसें झालें; चित्
अचित्सह मावळले, आणि दुःखांची निवृत्ति करून सुख हें पद आपण
स्वतःहि नष्ट झालें कीं साक्षेप असें कांहींच शिल्लक उरत नाहीं. ३२.

आतां द्वंद्वाचे लवंचक । सांडुनि दुणीचें कंचुक ॥ सुखामात्रचि
येक । स्वयें आथी ॥ ३३ ॥ वरी येकपणे गणिजे । तैं गणतेनसी
दुजै ॥ म्हणोनी हें न गणिजे । ऐसें एक ॥ ३४ ॥ सुखा आंतोनी
निघणें । तैं सुखियें सुखी तेणें ॥ हें सुखामात्रचि मा कोणें ।
अनुभवावें ॥ ३५ ॥ जैं प्रकृति डंकु अनुकरे । तैं प्रकृति डंके अव-
तरे ॥ मा डंकूचि तैं भरे । कोण कोणा ॥३६॥ तैसें आपुलेनि
सुखपणें । जया नाहीं सुखावणें ॥ आणि नाहीं हेंही जेणें ।
नेणिजे सुखें ॥ ३७ ॥ आरिसा न पाहतां मुख । स्वयें सन्मुख
ना विन्मुख । तेवीं नसोनी सुखासुख । सुखाचि जें ॥३८॥
सर्वसिद्धांताच्या उजरिया । सांडूनिया निदसुरिया ॥ आपुलिया
हाता । चोरिया आपणाचि जे ॥३९॥

भेदाचें लवंचक म्हणजे मिथ्याभान म्हणजे विक्षेप, आणि त्याला कारण
अज्ञानाचें आवरण, त्याच्या नाशानें सुखमात्रच स्वस्वरूपानें असते. ३३.
आता एकपणानें मोजले तर मोजणारा द्वैत ठरतो, म्हणजे हें न मोजतां
येण्यासारखे आहे. ३४. तसेंच सुखांतून निघणारा त्या सुखानें सुखी होईल,
पण ही वस्तु केवळ सुखमात्रच असल्यामुळेच त्याचा अनुभव कोणीं घ्यावा?
३५. जेव्हां पुरुषास प्रकृतीचा दंश होतो, तेव्हां माणूस घुमतो. एखादा
मग केवळ दंशच असेल आणि माणूस नसेल तर त्या दंशानें कोणाला
दंश करावा ? आणि घुमावें तरी कोणीं ? ३६. त्याप्रमाणें परमात्मा स्वतः
सुखरूप असल्यामुळे, त्याला सुख होणें नाहीं आणि सुख नाहीं हेंहि
म्हणणें मूळ सुखापुढें योग्य नाहीं. ३७. आरशांत मुख न पाहतां मुखाला
समोर किंवा मागें अशी स्थिति नसते; त्याप्रमाणें सुखदुःखशून्य जे केवळ
सुखच परमात्मा असतो. ३८. अज्ञानाच्या नाशासंबंधीं शास्त्रांतील पांडित्यानें
भरलेलें ज्ञान न समजल्यामुळे कांहीं हातचें-मुळांतील-ज्ञान मिळविणें
शिल्लक राहावें तसा सुखरूप परमात्मा स्वरूपानें राहतो. ३९.

प्रकरण पांचवें ४५
न लविता ऊंस । तें जैसेनि असे रस ॥ तेथींचा मिठांश ।
तोचि जाणे ॥४०॥ कां न सजिता विणा । तो नादु जो अबो-
लणा । तया तेणेंचि जाणा होआवें लागे ॥४१॥ नाना पुष्प-
चिया उदरा । न येता पुष्पसारा ॥ आपणचि भवरा । हों आवें
पडे ॥४२॥ नाना न रांधिता रससोयें । ते गोडी कैसी पा
आहे ॥ हें पाहणें तैसें नोहे । आणिका जोगी ॥४३॥ तैसें
सुखपणा येवो । लाजे आपुलें सुख पावो । तें अणिका चाखो
सुवों । येईल काई ॥४४॥ दिहाच्या दुपारीं । चांदू जैसा अंबरीं
॥ तें असणे चांदावरी । जाणावें कीं ॥४५॥ रूप नाहीं तैं
लावण्य । अंग नुठी तैं तारुण्य ॥ क्रिया न फुटे तैं पुण्य । कैसें
असे ॥४६॥
ऊंस न लाविला तरी त्यांतील रस कायम असून त्यांतील गोडी चाख-
लेली नसते. ४०. वीणा जरी वाजविण्यासाठीं जुळवला नाहीं तरी तिच्या-
तला नाद सुप्त असतो आणि तो इतरांना प्रत्यक्ष ऐकूं येत नाहीं. ४१.
फुलांचा मकरंद घेणारा भ्रमर न आला तर त्या मकरंदालाच भ्रमर
होऊन पडावें लागतें. ४२. अनेक प्रकारचें पाक न केलें तर त्यांच्यातील
गोडी कशी आहे, ती इतरांना कशी समजणार ? त्यांचे तेच जाणोत !
४३. त्याप्रमाणें मूळ सुख हे प्राकृतिक रूपानें सुख म्हणून लाजून पुढें येत
नाहीं, तर मग ते बिचारे इतरांना काय सुख देणार ? ४४. भर दिवसा
आकाशांत चंद्र असूनहि त्याचें चांदणे अनुभवास येत नाहीं. अनुमानावें
लागते. ४५. रूप नसणारें लावण्य, वार्धक्यांतले तारुण्य किंवा कांहीं
दान न देतां केलेले पुण्य; या गोष्टी अस्तित्वांत असतीलच कशा ? ४६.

४६ सार्थ अमृतानुभव
जैं मनाचा अंकुर नुपजे । तेथलेन मकरध्वजें ॥ तोचि हन माजे ।
तरीच घडे ॥ ४७ ॥ कां वाद्यविशेषाची सृष्टि । जैं जन्म नेघे
दृष्टीं ॥ तैं नाद ऐशी गोष्टी । नादाचि जोगी ॥ ४८ ॥ नाना
काष्ठाचिया विटाळा । वोसरलियाही अनळा । लागणें केवळ ।
आंगासीचि ॥ ४९ ॥ दर्पणाचेनि नेमें । विणचि मुख प्रेमे ॥
आणिती तेंचि वर्में । वर्मती येणें ॥ ५० ॥ न पेरितां पिक जोडे ।
तें मुडाचि आहे रोकडें ॥ ऐशिया सोई उघडे । बोलणें हैं ॥ ५१ ॥
एवं विशेष सामान्य । दोहों नातळे चैतन्य ॥ तें भोगिजे अनन्य ।
तेणेंसी सदा ॥ ५२ ॥ आतां यावरी जें बोलणें । तें येणेंचि
बोलें शहाणे ॥ जें मौनाचेंही निपटणें । पिऊनि गेले ॥ ५३ ॥
किंवा मनाचा अंकुर उत्पन्न झालेला नसेल अशा स्थितींतील काम
प्रकट होतो. ४७. अथवा निरनिराळीं वाद्यें वाजवितांना ऐकली नाहींत
तोपर्यंत नादांची स्थिति स्वतः नादालाच माहीत. ४८. लांकडाचा संबंध
सोडल्यावर अग्नि आपल्या केवळ स्वरूपानेंच असतो. ४९. आरशावांचून
आपल्या मुखाचें ज्ञान ज्यास होते, त्यासच गुप्त परंतु निश्चित या गोष्टींतील
रहस्य कळेल. ५०. पेरण्याच्या पूर्वी पीक जसें भाताच्या मुढ्यांत असते,
तसें आमचे गुप्त, पण उघड बोलणें आहे. ५१. एवंच, सामान्यविशेष
भावाला चतन्य आकळलेंच जात नाहीं, उलट ते स्वस्थितींत भावशून्य
आपल्याशींच सर्वदा अनन्य असते. ५२. यापुढें विवरण असें करतां
येईल कीं, मौनसुद्धां त्या स्थितींत निःशेषपणानें नाहींसें होते. ५३.

प्रकरण पांचवें ४७
एवं प्रमाणें अप्रमाण । पण केलें प्रमाण ॥ दृष्टांतीं वाइली
आण । दिसावयाची ॥ ५४ ॥ आंगाचिया अनुपपत्ती ॥ आटालिया
उपपत्ती । येथें उठली पांती । लक्षणांची ॥ ५५ ॥ उपाय मागिला
पाये । येऊनि जाले वाये॥ प्रतीति सांडिली सोये। प्रत्ययाची॥५६॥
येथें निर्धारेंसीं विचार । निमोनि जाला साचार । स्वामीच्या
संकटीं शूर । सुभटु जैसा ॥ ५७ ॥ नाना नाश साधुनी
आपुला । बोध बोधें लाजिन्झला ॥ नुसधेपणें थोटावला । अनुभवु
जेथ ॥ ५८ ॥ भिंगाचिया चडला । पदराचा पुंज वेगळा ॥
करितां जैसा निष्फळा । आंगाचा होये ॥ ५९ ॥ कां गजबजिला
उवा । पांघुरणें केळीचा गाभा ॥ सांडी तेव्हेळी उभा । कैचा
कीजे ॥ ६० ॥ तैसें अनुभाव्य अनुभाविक । इहीं दोहीं अनु-
भूतिक ॥ तें गेलिया कैंचें एक । एकासीचि ॥ ६१ ॥
आतांपावेतों प्रत्यक्षादि प्रमाणांनीं आपल्या अप्रामाण्याची सिद्धि केली;
दृष्टांतांनीं पुढें न येण्याची शपथ घेतली. ५४. युक्तींनीं आपली अनुपत्ति
करून घेतलीं, आणि लक्षणांच्या तर रांगाच्या रांगा लागल्या. ५५. योगादि
नाना उपाय मागल्यामागेंच पाय काढून चालतें झालें, प्रतीतीनें प्रत्यय
दाखवावयाचें टाळले. ५६. शूर योद्धा ज्याप्रमाणें आपल्या स्वामीच्या
संकटकालीं आपला जीव देऊन, संकट दूर करतो, ५७. किंवा बोध
आपला नाश करून घेतो व बोध म्हणूनच घेण्याचें टाळतो; अनुभव
एकटा राहिल्यामुळे पांगळा होतो, ५८. अथवा अभ्रकाचें पापुडें काढलें
तर स्वतः अभ्रकाचा नाश होतो. ५९. किंवा केळीचा गाभा उष्णतेनें
त्रासल्यामुळे आपल्या अंगावरचीं सोपटें काढूं लागला तर त्याला उभा
कसा करावा ? ६०. त्याप्रमाणें अनुभव्य, अनुभवि आणि अनुभव ही
त्रिपुटी नाहींशीं झाल्यावर एकमेकांचा संबंध कसा राहाणार ? ६१.

४८ सार्थ अमृतानुभव
अनुभवा ही ठावोवारी । आपुलीच अनवसरी ॥ तेथें अक्षराची
हारी । वाइल काई ॥ ६२ ॥ कां परेसी पडे मिठी । तेथें नादा
सळु नुठी ॥ मी वावरीजेल वोठीं । हें कें आहे ॥ ६३ ॥ चेइलिया
पाठीं । चेत्रगयाच्या गोष्टी ॥ कीं धाला बैसें पाठी । रंधनाच्या
॥ ६४ ॥ उदेलिया दिवसपती । तैं कीं दिवें सेजें येती ॥
वांचूनि पिकलां शेती । सुइजताती नांगर काई ॥ ६५ ॥ म्हणोनि
बंधमोक्षाचें व्याज । नाहीं निमालें काज ॥ आतां निरूपण
मोज । वोळगे जरी ॥ ६६ ॥ आणि पुढील कां आपणापें ।
वस्तु विसराचेनि हातें हारपें ॥ मग शब्देंचि घेपे । आठवूनियां
॥ ६७ ॥ येतुलियाही परौते । चांगावें नाहीं शब्दांतें ॥ जरी
स्मारकपणें कीर्तीतें । मिरवी हा जगीं ॥ ६८ ॥
इति श्रीसिद्धानुवादे श्रीमदनुभवामृते सच्चिदानंद
पदत्रयविवरणं नाम पंचमप्रकरणं संपूर्णम् ॥
परमात्मस्वरूपाच्या ठिकाणी अनुभवाची अशी दशा होते, मग त्या
ठिकाणीं शब्दांची काय मातब्बरी ? ६२. ज्याचें वर्णन करतांना परावाणी
लुळीं पडते, जेथें नादाची सत्ता असत नाहीं, त्या परमात्म वस्तूचें तोंडानें
वर्णन करता येईल कां ? ६३. जागा झाल्यानंतर जागें करण्याच्या गोष्टी
कशाला ? अगर तृप्त झालेला पुरुष स्वयंपाक करण्याच्या भानगडींत कशाला
पडेल? ६४. सूर्योदय झाल्यावर दिवे मालवतात; शेत पिकल्यावर त्यांत कोणी
कशाला नांगर धरील ? ६५. म्हणून बंधमोक्षाचें निमित्त नाहीं, कार्य संपलें,
तरी हें निरूपण कौतुकानें प्राप्त झालें आहे. ६६. आणि दुसऱ्याला किंवा
आपल्याला स्वस्वरूपवस्तूविषयीं विसर पडला असेल, तर त्या वस्तूविषयीं
शब्दच स्मृति करून देतो, असा अनुभव आहे. ६७. परमात्म्याची स्मृति
करून देणारा हा शब्द त्याचें स्मारक म्हणून जगांत कीर्ति मिरवीत असला
तरी त्याच्याजवळ यापेक्षां जास्त चांगुलपणा नाहीं. ६८. याप्रमाणें श्रीमत्
अमृतानुभवग्रंथांतील सच्चिदानंद पदत्रयविवरण प्रकरण पांचवें समाप्त झालें.
प्रकरण पांचवें समाप्त

प्रकरण सहावें
बाप उपेगी वस्तु शब्दु । स्मरणदानीं प्रसिद्धु ॥ अमूर्ताचा
विशदु । अरिसा नव्हे ॥ १ ॥ पाहते अरिसा पाहे । येथे
कांहींचि नवल नव्हे ॥ परी दर्पणें येणें होये । न पाहतें पाहतें
॥ २ ॥ वडिला अव्यक्ताचिया वंशा । उद्योतकार सूर्य जैसा ॥
येणें एकें गुणें आकाशा । अंबरत्व ॥ ३ ॥ आपण तंव खपुष्प ।
परी फळ दे जगद्रूप ॥ शब्द मवी तैं अमुप । कोण आहे
॥ ४ ॥ विधिनिषेधाचिया वाटा । दाविता हाचि दिवटा ॥ बंध-
मोक्ष कळीकटा । शिष्ट हाचि ॥ ५ ॥
शब्द ह्या शब्दांतील अक्षरें अत्यंत उपयुक्त तर आहेतच; पण आठवण
करून देणारा म्हणूनहि 'शब्द' हा विख्यात आहे. ह्या अक्षरांना, व्यक्त
नसलेल्या परमात्म्याला स्पष्ट करून दाखविणारें जसें आरसेंच म्हणूं नये
काय ? १. डोळ्यांनी पाहणारा आरशांत पाहील यांत कांहीं विशेष नाहीं;
पण हा अध्यात्मशास्त्ररूप दर्पण असा विशिष्ट गुणवान् आहे कीं, त्यांत
अंधसुद्धां पाहूं शकतात, ज्ञानी होतात. २. शब्द हा मूळ मायेच्या वंशां-
तला; रवीसारखा कुलदीप आहे. शब्दाच्या या एका गुणामुळेंच आभा-
ळाला अंबर म्हणतात. ३. स्वतः आकाशाचें फूल असला तरी शब्द
जगाची सिद्धि करवितो. शब्दानें मोजतां येत नाहीं असा कोणता पदार्थ
आहे सांगा पाहूं ? ४. ही शब्दरूपी मशाल विधिनिषेधाच्या वाटा दाखविते.
एखाद्याला बंध आणि दुसऱ्या एखाद्याला मोक्ष अशा वेगवेगळ्या
तऱ्हा सांगून दोघांत भांडण लावणारा हा शब्द मोठा शिष्टच दिसतो
कीं ! ५.
सा. अ. ...४

५० सार्थ अमृतानुभव
हाचि अविद्येचा आंगीं पडे । तैं नाथिले ऐसें रूढे ॥ न
लाहिजे तीन कवडे । साचा वस्तु ॥ ६ ॥ शुद्धा शिवाच्या
शरीरीं । कुमारु हा जीउ भरी ॥ जेवि आंगे पंचाक्षरी । तेविचि
बोलु ॥ ७ ॥ जीव देहे बांधिला । तो बोलें एकें सुटला ॥ आत्मा
बोलें भेटला । आपणपया ॥ ८ ॥ दिवसातें उगो गेला । तंव
रात्रीचा द्रोहो आला ॥ म्हणोनि सूर्यो या बोला। उपमा नव्हेचि
॥ ९ ॥ जे प्रवृत्ति आणि निवृत्ति । विरुद्धा इया हातु धरिती ॥
मग शब्दाँचि चालती । एकलोंनि ॥ १० ॥ सहाय आत्मविद्येचें ।
करावया आपण वेचे ॥ गोमटे काय शब्दाचें । एकैक वानूं
॥११॥ किंबहुना शब्दु । स्मरणदानीं प्रसिद्धु । परी ययाही
संबंधु । नाहीं येथें ॥ १२ ॥
अविद्येची बाजू घेऊन शब्द हा हें खोटें दिसणारें जग खरें आहे असें
दाखवितो तेव्हां सद्रूप परमात्म्याला तीन कवडीहि किंमत उरत नाहीं. ६.
ज्याप्रमाणें पंचाक्षरी हा अक्षता फेकून पिशाच्चाला बोलावितो, नेमका
तसाच हा शब्द 'जीवेश्वर भाव' उमटवितो. ७. शुद्ध परमात्मारूप जीव
हा देहाच्या सान्निध्यानें बद्ध झाला असला तरी तो श्रुतिशब्दरूप महा-
वाक्यानें देहसंबंधांतून अलग होतो. मग आपलें आपल्यालाच शुद्ध परमा-
त्मस्वरूप भेटतें तेंहि शब्दानेंच ८. सूर्य दिवसाचा उदय करावयास गेला
असता रात्रीचा मात्र नाश करतो, म्हणून सूर्याची उपमा शब्दाला देणें
बरोबर नाहीं. ९. पण प्रवृत्ति आणि निवृत्ति ह्या एकमेकीविरुद्ध असणाऱ्या
दोघींना एकमेकींचे हात धरून शब्द मात्र चालवितो. १०. शब्दांचा
चांगुलपणा किती सांगावा ! हा आत्मविद्येची प्राप्ति करून देण्यांत
स्वतःचा नाश करून घेतो. ११. अधिक काय बोलावें ? स्मरण करून
देण्यांत शब्द प्रसिद्ध आहे हें खरे, पण ब्रह्माच्या ठिकाणीं स्मरणाचा संबंध
येतोच कोठें ? १२.

प्रकरण सहावें ५१
आत्मया बोलाचें । कांहींच उपयोगा न वचे ॥ स्वसंवेद्या
कोन्हाचें । ओझें आधी ॥ १३॥ आठवे कां विसरे । विषयो
होऊनि अवतरे ॥ तरी वस्तूशीं वस्तु दुसरे । असेना कीं ॥१४॥
आपण आपणयातें । आठवी विसरे केउते ॥ काय जिभ जिभेतें ।
चाखे न चाखे ॥ १५॥ जागणेया नीद नाहीं । मा जागणें
घडे काईं । स्मरणास्मरण दोन्हीही । स्वरूपीं तैशीं ॥ १६ ॥
सूर्यो रात्री पां नेणे । मा दिवो काय जाणे । तेवी स्मरणास्मरणें ।
आपण वस्तु ॥ १७ ॥ एवं स्मरणास्मरण नाहीं । तरी स्मारकें
काज काई ॥ म्हणोनि इये ठाई । बोलू न सरे ॥ १८ ॥
आत्मस्वरूपाच्या ठिकाणीं शब्दांचा उपयोग कांहींच नाहीं. स्वसंवेद्य
परमात्म्याला कोणाची मदत लागत नाहीं. १३. स्मरण होवो, विस्मरण
होवो, अथवा विषयांचे रूपाने प्रकट होवो, तरी पण एक वस्तूच, दुसरें
कांहीं नाहीं. १४. स्वतःचें स्वतःला स्मरण किंवा विस्मरण कसे संभवणार ?
जीभ स्वतःला चाखते किंवा चाखत नाहीं हें म्हणणें योग्य आहे का ?
१५. जागणाऱ्याला झोंप तर नाही, मग ' मी जागा आहे ' असे म्हणणें
त्याच्या ठिकाणीं संभवेल का ? अर्थात् नाहीं. त्याप्रमाणें स्वरूपाच्या
ठिकाणीं स्मरण विस्मरण हीं दोन्ही नाहींत. १६. सूर्याला रात्र ठाऊकच
नाहीं, मग त्याला दिवस तरी ठाऊक आहे ? त्याप्रमाणें परमात्मवस्तु, स्मरण
आणि विस्मरण या दोघांनाहि जाणवत नाहीं. १७. परमात्मस्वरूपाच्या
ठिकाणीं जर स्मरण वा विस्मरणाचा संबंध नाहीं; तर मग स्मरण करून
देणारा जो शब्द त्याचेंहि कारण नाहीं, म्हणून परमात्मवस्तूच्या ठिकाणीं
शब्दानें काम भागत नाहीं, तिचा लाभ होत नाहीं. १८.

५२ सार्थ अमृतानुभव
आणिक एक शब्दें । काज कीरु भले सिद्धे ॥ परी धिवसा
न बंधे । विचारु येथें ॥ १९ ॥ कां जे बोले अविद्या नाशे ।
मग आत्मैन आत्मा भासे ॥ म्हणत खेव पिसें । आलेंच कीं
॥ २० ॥ सूर्यो रात्री मारील । मा आपणया उदो करील । हे
कुडे सरती बोल । साचाच्या गांवीं ॥ २१ ॥ निदेलें निदे रुसे ।
ऐसें कीं नीद असे ॥ कीं चेइलें चेऊं बैसे । ऐसे चेणें आहे
॥ २२ ॥ म्हणौनि नाशा पुरती । अविद्या नाहीं निरुती । नाही
आत्मा आत्मस्थिती । रिगे ऐसा ॥ २३ ॥ अविद्या तंव स्वरूपें ।
वांझेचें कीर जाऊपे । ना तर्काचें खुरपें । खांडणे कोणा ॥ २४ ॥
इंद्रधनुष्या सिते । कवण धनवई न घालिजेते ॥ तें दिसे तैसें
होतें । साच जरी ॥ २५ ॥
शब्दानें आणखी एक चांगले काम केलें जातें हें खरें; पण हा विचार
करण्याचा धीर होत नाहीं. १९. कारण शब्द अविद्येचा नाश करितो,
मग आत्मा आत्म्याला भासमान होतो, असें म्हणणें वेडगळपणाचें ठरतें.
२०. सूर्य प्रथम रात्रीचा नाश करील आणि मग आपला उदय करील; हें
बिनबुडाचे बोलणें विचाराच्या गांवांत टिकणारें नाहीं. २१. जागा झाल्या-
वर निद्रेची भीति वाटेल अशी कोठें निद्रा असते ? नेहमीं जागा आहे तो
‘ जागा झाला ’ असें जागणें कोठें आहे कां ? २२. म्हणून शब्दानें नाश
करण्यापुरती खरोखर अविद्या तर नाहींत, आणि शब्दसाहाय्यानें आत्म-
स्थितींत आत्मा प्रवेश करील असा आत्माहि नाहीं. २३. खरोखर अविद्या
तर स्वरूपानें वांझेचें पोर आहे. अभावरूप आहे. मग शब्दरूपी खुरपें
कोणाचा नाश करणार हो ? २४. दिसतें तसें इंद्रधनुष्य जर खरें असतें,
तर एखाद्या धनुष्य धारण करणाऱ्याने त्याला प्रत्यंचा चढविला नसतां
काय ? २५.

प्रकरण सहावें ५३
अगस्तीचिया कौतुका । पुरती जरी मृगतृष्णिका ॥ तरी
मार देतो तर्का । अविद्येशीं ॥ २६ ॥ साहे बोलाची वळधी ।
ऐशी अविद्या असे जगीं ॥ तरी जाळूना कां आगीं । गंधर्वनगरें
॥ २७ ॥ नातरी दीपाचिये सोये । अंधारें कीर न साहे ॥
तेथें कांहीं आहे । जावयाजोगें ॥ २८ ॥ नातरी पाहावया दिवसु ।
वातीचा कीजे सोसु ॥ तेव्हढाही उद्दसु । उद्दसु पडे ॥ २९ ॥
जेथें साउली न पडे । तेथें नाहीं जेणें पाडें ॥ मा पडे तेथें
तेव्हडें । नाहींच कीं ॥ ३० ॥ दिसताचि स्वप्न लटिकें । हें
जागरीं होय ठाउकें ॥ तैविं अविद्याकाळीं सतुके । अविद्या नाहीं
॥ ३१ ॥ वोडंबरीच्या लेणिया । घरभरी आतुडलिया ॥ नागवे
नागविलिया । विशेषु काई ॥ ३२ ॥ मनोरथाचें परिमळ । अरो-
गिजतु कां लक्षवेळ । परी उपवासा वेगळ । आनु आथी ॥ ३३ ॥
मृगजळ अगस्तीच्या घोटाला पुरलें असतें, तर शब्दानें अविद्येचा नाश
झाला असता. २६. शब्दाची चढाई सहन करणारी अविद्या जगांत असती
तर, खऱ्या अग्नीनें गंधर्वनगरें का जाळूं नयेत ? २७. दिव्यापुढें अंधार
येणें शक्य नाहीं असें जर आहे; तर मग दिव्याच्या प्रकाशानें नाहीसे
होण्यासारखें कांहीं आहे का ? २८. अथवा सूर्य पाहण्यासाठीं वाती
लावण्याची खटपट करणें जसा व्यर्थ शिण होय; त्याप्रमाणें शब्दानें
अविद्येचा नाश होतो हें म्हणणें अडाणीपणाचें आहे. २९. जेथें सावली पडत
नाहीं तेथें जितक्या प्रमाणांत ती नाहीं, तितक्याच प्रमाणांत जेथें सावली
पडतें, तेथेंहि ती नसणारच कीं ! ३०. झोपेंत दिसणारें स्वप्न दिसत
असतांहि तें खोटें आहे, हें जागें झाल्यावर समजतें; त्याचप्रमाणें अविद्या-
कालींहि अविद्या मुळींच नाहीं. ३१. गारुड्यानें खेळांत दाखविलेलें दागिने
तिजोरींत भरून ठेविले, अगर एखाद्या नागव्या माणसांस लुटलें तर त्यानें
विशेष काय साधणार ? ३२. कल्पनेतील पक्वान्नें लाखो वेळ खाल्ली
तरी उपाशी राहण्याशिवाय दुसरें कांहीं फल मिळणार नाहीं. ३३.

५४ सार्थ अमृतानुभव
मृगजळ जेथ नमुंडे । तेथ असे पां कोरडे । मा उमंडे तेथ
जोडे । वोल्हांसु काई ॥ ३४ ॥ हें दिसे तैसें असे । तरी
चित्रींचेनि पाउसें ॥ बोल्हावस्तु कां माणसें । आगरा तळीं
॥ ३५ ॥ कालवूनि अंधारें । लिहो येती अक्षरें ॥ तरी मशी-
चिये वोरबारे । कां शिणावें ॥ ३६ ॥ आकाश काय निळें ।
न देखतु हे डोळे ॥ तेवी अविद्येचे टवाळे । जाणोनि घेईं
॥ ३७ ॥ अविद्या येणें नांवें । मी विद्यमानाचि नव्हे ॥ हे
अविद्याचि स्वभावें । सांगतसें ॥३८॥ आणि इये अनिर्वाच्यपण ।
ते दुजेही देवांगण ॥ आपुलां अभावीं आपण । साधितसे ॥३९॥
कांहींच जरी आहे । तरी निर्धारु कां न साहे ॥ वरी घटाभावीं
भोये । अंकित दिसे ॥ ४० ॥
ज्या जागीं मृगजळ दिसत नाहीं, ती कोरडी असते. पण जेथें तें दिसते
त्या जागीं तरी कांहीं ओलावा असतो काय ? ३४. प्रत्यक्ष दिसणारें
जग जसें दिसतें, तसेंच अविद्याकार्य यथार्थ असतें, तर चित्रांत काढलेल्या
पावसानें माणसें, भाताची आगरें व तळींहि भिजून नसती का गेली ? ३५.
अंधार जसा दिसतो तसाच जर तो खरोखर काळा पदार्थ असता, तर तो
पाण्यांत कालवून लिहितां आलें असतें व मग शाईकरितां काजळ
मिळविण्याची उठाठेव तरी कोणी कशाला केली असती ? ३६. मुळींच रंग
नसणारे आकाश जसें डोळ्यांना निळें दिसतें, त्याप्रमाणें हें अविद्याकार्य
जगत् नसूनहि दिसतें; म्हणून तें मिथ्या समजावे. ३७. 'अविद्या' या
नांवानें मी विद्यमानच असें अविद्या स्वतःच सांगते. ३८. आणि अविद्येनें
आपल्या अनिर्वाच्यपणाची शपथ घेऊन आपलें नसलेपण आपल्या
नांवावरून सिद्ध करून दिलें. ३९. कारण ही अविद्या आहे असें म्हणावें
तर ती विचारांपुढें कां टिकत नाही ? घटाभावानें जमीन कोठे घटाभास-
युक्त दिसते काय ? ४०.