अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६८९
षोडश व्यवहाराः सूत्र उक्ताः--"अदृष्टे दृष्टवादिता, अश्रुते, अमते,
अविज्ञाते विज्ञातवादिता, दृष्टे अदृष्टवादिता, यावद् विज्ञातेऽविज्ञातवादिता
इतीमेऽनार्या अष्टौ व्यवहाराः । दृष्टे दृष्टवादिता, यावद्विज्ञाते विज्ञातवादिता,
अदृष्टेऽदृष्टवादिता, यावदविज्ञातेऽविज्ञातवादिता इतीमे आर्या अष्टौ व्यवहाराः ।
तत्रैषां दृष्टश्रुतमतविज्ञातानां किं लक्षणम् ?
चक्षुःश्रोत्रमनश्चित्तैरनुभूतं त्रिभिश्च यत् ।
तद् दृष्टश्रुतविज्ञातं मतं चोक्तं यथाक्रमम् ॥ ७५ ॥
यच्चक्षुर्विज्ञानेनानुभूतं तद् दृष्टमित्युक्तम् । यच्छ्रोत्रविज्ञानेन तच्छ्रुतम् ।
यन्मनोविज्ञानेन तत् विज्ञातम् । यत् घ्राणजिह्वाकायविज्ञानैस्तन्मतम् । किं
कारणम् ? गन्धरसस्प्रष्टव्यान्यव्याकृतत्वान्मृतकल्पानि । अत एतेषु मतारुयेति
वैभाषिकाः ।
किमत्र ज्ञापकम् ? सूत्रम्, युक्तिश्च ।
सूत्रं तावत्--"तत्किं मन्यसे माहकीमातः यानि त्वया चक्षुषा रूपाणि
न दृष्टानि न दृष्टपूर्वाणि न पश्यसि, नापि ते एवं भवति पश्येयमिति; अपि
नु ते तन्निदानमुत्पन्नम्, छन्दो वा रागो वा स्नेहो वा येन वा आलयो वा
नियतिरध्यवसानं वा ? नो भदन्त । ये त्वया श्रोत्रेण शब्दा न श्रुता न श्रुतपूर्वाः,
विस्तरेण यावन्मनसा धर्मा न विज्ञाताः ? विस्तरेण यावन्नो भदन्त । अत्र च ते
माहकीमातर्दृष्टे दृष्टमात्रं भविष्यति, श्रुते मते विज्ञाते विज्ञातमात्रम्" ( )
इत्युक्तम् । अतस्त्रिषु विषयेषु दृष्टश्रुतविज्ञातशब्दापदेशाद् गन्धादिषु मतारूया
गम्यते ।
स्वभावो मौलः कर्मपथ इति ॥ ७४ ॥
मृतकल्पानि । अत एतेषु मताख्येति । नैरुक्तं विधिमालम्ब्य वैभाषिका
व्याचक्षते । स्वेन्द्रियैः प्राप्ता मता इत्याचार्यसङ्घभद्रः ।
विस्तरेण यावन्मनसा धर्मा इति । ये त्वया घ्राणेन गन्धा न घ्राताः,
जिह्वया रसा नास्वादिताः, कायेन स्प्रष्टव्यानि न स्पृष्टानि, यावत् ये त्वया
मनसा धर्मा न विज्ञाता इति ।
त्रिषु विषयेषु रूपशब्दधर्मेषु दृष्टश्रुतविज्ञातापदेशाद् यथाक्रमम् । गन्धादिषु
गन्धरसस्प्रष्टव्येषु मतारूया गम्यते । ते मतशब्देनोच्यन्ते ।

६९० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अत एवं चानिष्यमाणे दृष्टादिभावबाह्यत्वात् गन्धादिषु व्यवहारो न
स्यादित्येषा युक्तिः ।
सूत्रं तावज्ज्ञापकम्, अन्यार्थत्वात् । न ह्यत्र सूत्रे भगवान् व्यवहाराणां
लक्षणं शास्ति स्म । किं तर्हि ? 'अत्र च तव¹' षड्विधे विषये चतुर्षु व्यवहारेषु
दृष्टादिव्यवहारमात्रं भविष्यति । न हि² प्रियाप्रियनिमित्ताध्यारोप.' इत्ययमत्र
सूत्रार्थो दृश्यते ।
किं पुनर्दृष्टम् ? किं च यावद्विज्ञातम् ?
केचित् तावदाहुः—यत् पञ्चभिरिन्द्रियैः प्रत्यक्षं तद् दृष्टम् । यत् परत
आगमितं तच्छ्रुतम् । यद्³ युक्त्यनुमानतो रुचतं तन्मतम् । यन्मनःप्रत्यक्ष-
एवं चानिष्यमाणे । गन्धादिषु मताख्येत्यनिष्यमाणे । दृष्टादिभावबाह्यत्वात् ।
गन्धादीनामरूपलक्षणत्वेन दृष्टभावबाह्यत्वाद्, अशब्दधर्मायतनलक्षणत्वेन च
श्रुतविज्ञातभावबाह्यत्वात् । गन्धादिषु व्यवहारो न स्यात् । दृष्ट इति वा,
यावद्विज्ञात इति वेत्येषा युक्तिः । तेषु मताख्येति ।
आचार्य आह—सूत्रं तावदिति विस्तरः । अन्यार्थत्वादिति । यस्मात् सूत्र-
स्यान्य एवार्थः । सूत्रार्थं ब्रवीति—अत्र च तव षड्विधे विषये रूपाद्यौ चतुर्षु
दृष्टादिव्यवहारेषु दृष्ट-श्रुत-मत-विज्ञातव्यवहारेषु दृष्टादिव्यवहारमात्रं भविष्य-
तीति । रूपे दृष्टमिति व्यवहारो भविष्यति, यावद्विज्ञातमिति । एवं शब्दादिषु
अत्र च ते माहकीमातर्दृष्टे⁴ विषयषट्के दृष्टमात्रं भविष्यति । श्रुते विषयषट्के,
मते, विज्ञाने विषयषट्के एवं विज्ञातमात्रमित्येवं तत् सूत्रपदं व्याख्यायत
इत्यभिप्रायः । न हि प्रियाप्रियनिमित्ताध्यारोपस्तव भविष्यतीति सूत्रार्थः । ननु
च यानि त्वया चक्षुषा रूपाणि न दृष्टानीत्येवोक्तानि, न तु न श्रुतानि यावन्न
विज्ञातानीत्येवोक्तानि; एवं शब्दा न श्रुता इत्येवोक्ताः, न तु न दृष्टा यावन्न
विज्ञाता इत्युक्ताः; एवं यावद्धर्मा न विज्ञाता इत्येवोक्ताः, न तु न दृष्टा यावन्न
स्पृष्टा इति ? नैष दोषः; उदाहरणरूपमेतदुक्तं भगवता । यथा हि रूपाणि न ।
दृष्टानीत्युक्तानि, तथा न श्रुतानि यावन्न विज्ञातानीति वक्तव्यानि । एवं
शब्दादिषु वक्तव्यम् । तेनेवं लक्षणमुच्यते ।
यत् पञ्चभिरिन्द्रयैरिति विस्तरः । यत् पञ्चभिरिन्द्रियैः प्रत्यक्षं रूपादि
तद् दृष्टम् । यत् परत आगमितं विषयषट्कमपि तच्छ्रुतम् । यद् युक्त्यनुमानतो
रुचितमभिप्रेतं तन्मतम् । युक्त्यनुमानमित्यव्यभिचार्यनुमानम् । तच्च षड्विषय-
१. ते—का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।
३. यत् स्वयं—का० । ४. मालकीमात०—मुद्रितः पाठः ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६१२
भावेनाधिष्ठितं प्रत्यात्मवेद्यं तद् विज्ञातमिति ।
एते च पञ्च विषयाः प्रत्येकं दृष्टा इति वा कृत्वा व्यवह्रियन्ते, श्रुता मता
विज्ञाता इति वा । षष्ठोऽन्यत्र दृष्टादिति नास्ति गन्धादिषु व्यवहाराभावप्रसङ्गः ।
तस्मात्किद् युरप्येषा युक्तिर्न भवति ।
पूर्वाचार्या एवमाहुः—तद् दृष्टं यत् प्रत्यक्षीकृतं चक्षुषा । श्रुतं यच्छ्रोत्रेण
परतश्चागमितम्¹ । मतं यत् स्वयं चिन्तितम् । विज्ञातं यत् प्रत्यात्मं² प्रति-
संवेदितमधिगतं चोत्पन्नम् ।
प्रसङ्गेन शास्त्रं प्रवर्तयताम् । यः कायेनान्यथात्वं प्रापयेत् स्यान्मृषावादः ?
स्यात् । अत एवोच्यते —“स्यान्न कायेन पराक्रमेत, प्राणातिपातावद्येन च
स्पृश्येत । स्याद् वाचा पराक्रमेत स्यान्न वाचा पराक्रमेत, मृषावादावद्येन च
स्पृश्येत । स्यात् कायेन पराक्रमेत, स्यान्न कायेन न वाचा पराक्रमेत, उभया-
वद्येन वा³ स्पृश्येत । स्यात् ऋषीणां मनःप्रदोषेण । पोषधनिदर्शनं चात्र” इति ।
गोचरम् । षष्ठोऽन्यत्र दृष्टादिति । षष्ठो विषयो धर्माः । स दृष्टव्यवहारं वर्ज-
यित्वा त्रिभिः श्रुतादिभिर्व्यवहारैर्व्यवह्रियते । अतो नास्ति गन्धादिषु व्यवहा-
राभावप्रसङ्गः । तस्माद् युक्तिरप्येषा न युक्तिर्भवति । या वैभाषिकैरुक्ता—‘एवं
चानिष्यमाणे’ इत्येवमादिका; यस्मादन्यथापि गन्धादिषु व्यवहारो भवतीति ।
यत् प्रत्यक्षीकृतं चक्षुषेति । न पञ्चभिरिन्द्रियैः । यच्छ्रोत्रेण श्रुतं परतश्चाग-
मितमिति उभयमप्यभीष्टम् । प्रत्यात्मं प्रतिसंवेदितम् । सुखाद्यसमाहितेन
चित्तेन । अधिगतं तु समाहितेन । लौकिकेनेव, न लोकोत्तरेण । लौकिकं
व्यवहाराधिकारात् । तदेवं योगचारनयेनापि षडप्येते विषयाः प्रत्येकं यथा-
सम्भवं दृष्टा इति वा व्यवह्रियन्ते, श्रुताः, मताः, विज्ञाता इति वेत्यतो नास्ति
गन्धादिषु व्यवहाराभावप्रसङ्ग इति ।
यः कायेनान्यथेति । कायसंज्ञया योऽर्थं गमयति, तस्यापि मृषावादः ।
पराक्रमेत व्यापच्छेत् । वाचा पराक्रमेतेति । वाचा परं मारयेदित्यर्थः । इह तु
प्राणातिपातस्य कायिकत्वात् कायिक्येवाविज्ञप्तिर्मौलसंगृहीता, न वाचिकी ।
नाप्यत्र कायिकी विज्ञप्तिः स्यात् । कायेन पराक्रमेतेति । अत्र मृषावादस्य
वाचिकत्वात् वाचिक्येवाविज्ञप्तिर्मौलसंगृहीतेत्यवगन्तव्यम् । उभयावद्येन वेति ।
काय-वागवद्येन । ऋषीणां मनःप्रदोषेण कायावद्येन योगो भवति । पोषधनिदर्शनं
१. ०आचरितम्—का० । २. प्रत्यात्म०—का० । ३. च—का० ।

६९२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
यद्युभयथापि न पराक्रमेत न चाविज्ञप्तिकास्त्यविज्ञप्तिः कामावचरी, कथ
तयोः कर्मपथः सिद्ध्यति ? कर्तव्योऽत्र यत्नः ॥ ७५ ॥
गतो मृषावादः ॥
पैशुन्यं क्लिष्टचित्तस्य वचनं परभेदने ।
यत् क्लिष्टचित्तस्य परेषां भेदाय वचनमप्रीतये तत् पैशुन्यम् । 'अर्था-
भिज्ञे' इति वर्तते, 'आन्त्या' इति च ।
पारुष्यमप्रियम्
वचनम् । 'क्लिष्टचित्तस्य' इति वर्तते । 'अर्थाभिज्ञे' 'आन्त्या' इति च । यत्
क्लिष्टचित्तस्य परेषामप्रियवचनमर्थाभिज्ञे तत्रैव च यद् विवक्षितं तत् पारुष्यम् ।
सर्वं क्लिष्टं भिन्नप्रलापिता ॥ ७६ ॥
'वाक्यम्' इत्यधिकारो वर्तते । सर्वं क्लिष्टं वचनं सम्भिन्नप्रलापः । सैव च
चात्रेति । वागवद्येन योगो भवति । भिक्षुपोषधे हि 'कच्चित्त्थ परिशुद्धाः' इति
विनयधरेणानुश्राविते यदि कश्चिद् भिक्षुः सतीमापत्तिं नाविष्कुर्यात्, तूष्णी-
म्भावेनैवाधिवासयेत्, स मृषावादी भवेदिति ।
कथं तयोः कर्मपथः सिध्यतीति । कथं तयोर्ऋषिभिक्ष्वोः कायवाग्भ्याम-
पराक्रममाणयोः प्राणातिपातो मृषावादश्च यथाक्रमं कर्मपथः सिध्यतीति ?
कर्तव्योऽत्र यत्नः । वैभाषिकैः कर्तव्यः समाधिरित्यर्थः ।
अत्राचार्यसङ्घभद्रः समाधिमाह—ऋषयोऽर्थत आज्ञापयितारो भवन्ति ।
तेषां हि सत्त्वपरित्यागप्रवृत्तं पापाशयमवेत्यामनुष्यास्तदभिप्रसन्नाः कायेन
पराक्रमन्ते । येन तेषामृषीणां कर्मपथ उत्पद्यते । कथम् ? परविज्ञप्त्येति ।
अवश्यं तथाविधस्य कायवाग्विकारा भवन्ति । अपि च शपन्ति ते तथा ।
तत्र चावश्यं काय-वाक्चेष्टया भवितव्यम् ।
अन्ये त्वाहुः—न कामधाताववश्यमविज्ञप्तिः सर्वैव विज्ञप्यधीना भवति;
फलप्राप्त्यैव सहपञ्चकादीनां प्रातिमोक्षसंवरोत्पत्तिसम्भवात् । इत्यकुशलाप्ये-
वञ्जातीया काचिद् विज्ञप्तिमन्तरेणापि स्यात् । पूर्वविज्ञप्तं तैरिति अवश्यमित-
रत्रापि भविष्यति । ऋषीणां तावदुक्तं पोषधमृषावादेऽपि । यदपरिशुद्धः सङ्घ-
मध्यं प्रविशति, निषीदति, स्वयमीर्यापथं कल्पयति, तत्सम्बद्धं वा यत्किञ्चिद्
भाषते, सास्य पूर्वविज्ञप्तिरिति ॥ ७५ ॥
सर्वं क्लिष्टं वचनं सम्भिन्नप्रलाप इति । मृषावादादि त्रयमपि । न केवलम् ग्र-

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६९३
सम्भिन्नप्रलापिता । तद्योगेन हि सम्भिन्नप्रलापी भवति ॥ ७६ ॥
अतोऽन्यत् क्लिष्टमित्यन्ये,
अतो मृषावादादित्रयात्¹ यदन्यत् क्लिष्टं वचनं स² सम्भिन्नप्रलाप
इत्यपरे ।
लपनागीतनाट्यवत् ।
कुशास्त्रवच्च,
तद्यथा भिक्षुर्मिथ्याजीवी लपनां करोति, रक्ताश्च केचिद् गायन्ति, नाट्ये
च नटाः परेषां रञ्जनार्थं प्रलपन्ति, कुशास्त्राणि च तद्दृष्टयोऽपि गदन्ति; एवं
परिदेवसङ्गिणिकादिकमपि यदन्यन्मृषावादादिभ्यः क्लिष्टं वाक्कर्म तत् सम्भिन्नप्रलापः ।
कथं चक्रवर्तिक़ाले गीतं चास्ति न च सम्भिन्नप्रलापः ? नैष्क्रम्योपसंहितानि
हि तदानीं गीयन्ते स्म, न ग्राम्यरसोपसंहितानि ।
तदाप्यावाहविवाहाद्यभिलापसद्भावादस्ति सम्भिन्नप्रलापो न कर्मपथ
इत्यपरे ।
क्लिष्टम् । सैव च सम्भिन्नप्रलापितेति । यस्य गुणस्य हि भावाद् द्रव्ये शब्द-
निवेशस्तस्य तदभिधाने त्वतलाविधि । तत्प्रत्ययेन क्लिष्टवचनलक्षणः सम्भिन्न-
प्रलाप उच्यते । तद्योगेन हि । सम्भिन्नप्रलापयोगेन हि । स पुद्गलः सम्भिन्नप्रलापी
भवति ॥ ७६ ॥
मृषावादादित्रयात् यदन्यत्³ क्लिष्टं वचनं स सम्भिन्नप्रलाप इत्युक्त्वोदाहरणं
दर्शयन्नाह—
लपनागीतनाट्यवत् कुशास्त्रवच्चेति । लपनां करोतीति । लाभ-यशस्कामतया
सेवाभिद्योतिकां वाचं निश्चारयतीत्यर्थः । परिदेवसङ्गिणिकादिकमिति । आदि-
शब्देन परिदेवसङ्गिणिकाभ्यां योज्यः क्लिष्टचित्तानां कश्चिदालापः ।
आवाहविवाहाद्यभिलापसद्भावादिति । आवाहः = दारिकाया दारकगृहगम-
नम् । विवाहः=दारकस्य दारिकागृहागमनम् । आवाहः=प्रवेशनकः, विवाहः=
परिणयनमित्यपरे । आदिशब्देन रक्तचित्तानामालापः ।
१. ०वादादिकात् वाक्कर्मणोः—का० । २. तत्—का० ।
३. यदन्य०—मुद्रित. पाठः ।

६९४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अभिध्या तु परस्वविषमस्पृहा ॥ ७७ ॥
'अहो बत यत् परेषां तन्मम स्यात्' इति परस्वेभ्यो या विषमेणान्यायेन
स्पृहा स्वीकरणेच्छा बलाद्वा चोपायाद्वा, साऽभिध्या कर्मपथः ।
सर्वैव कामावचरी तृष्णा अभिध्येत्यपरे । तथा निवरणाधिकारे
कामच्छन्दमधिकृत्योक्तं सूत्रे—"सोऽभिध्यां लोके प्रहाय" इत्येवमादि ।
यद्यपि सर्वाभिध्या न तु सर्वा कर्मपथः; औदारिकदुश्चरितसंग्रहादित्यपरे ।
मा भूच्चक्रवर्तिनामुत्तरकौरवाणां¹ चाभिध्या कर्मपथ इति ॥ ७७ ॥
व्यापादः सत्त्वविद्वेषः,
सत्त्वेषु विद्वेषो व्यापादः परपीडाकारप्रवृत्तः ।
नास्तिदृष्टिः शुभाशुभे ।
मिथ्यादृष्टिः,
शुभे चाशुभे च कर्मणि या नास्तीति दृष्टिः सा मिथ्यादृष्टिः । तद्यथा—
“नास्ति दत्तम्, नास्तीष्टम्, नास्ति हुतम्, नास्ति सुचरितम्, नास्ति दुश्चरित-
मित्येवमादि यावन्न सन्ति लोकेऽर्हन्तः” इति । सैषा साकल्येन कर्मफलार्यापवादिका
विषमेणान्यायेनेति । उद्देशनिर्देशरूपी पर्यायौ ।
तथा हीति विस्तरः । यस्मात् पञ्चानां निवारणानामधिकारेण । कामच्छन्दं
कामतृष्णास्वभावमधिकृत्योक्तम्—"सोऽभिध्यां लोके प्रहाय विगताभिध्येन चेतसा
बहुलं विहरति । व्यापादं स्त्यानमद्धिमौद्धत्यकौकृत्यं विचिकित्सां लोके प्रहाय
तीर्णकांक्षो भवति, तीर्णविचिकित्सः । अकथङ्कथी कुशलेषु धर्मेषु । स पञ्च-
निवारणानि प्रहाय” इत्येवमादि । अतो ज्ञायते—सर्वैव कामावचरी तृष्णाभिध्येति ।
औदारिकदुश्चरितसंग्रहादिति । दशस्वकुशलेषु कर्मपथेषु यदौदारिकं दुश्चरितं
तत् संगृहीतम्, न सर्वम् । एवं कुशलेषु । अतो न सर्वाभिध्या कर्मपथः । किं
तर्हि ? या परस्वे विषमस्पृहा सा कर्मपथ इत्यपरेषामभिप्रायः । मा भूच्चक्रवर्ति-
नामुत्तरकौरवाणां चाभिध्या कर्मपथ इति । न हि तत्र कामावचरी तृष्णा नास्ति ।
न च तत्राकुशलाः कर्मपथा इष्यन्ते ॥ ७७ ॥
सैषा साकल्येन कर्मफलार्थ्यापवादकेति । तथा ह्येषा पठ्यते—"नास्ति
दत्तम्, नास्तीष्टम्, नास्ति पूतम्, नास्ति सुचरितम्, नास्ति दुश्चरितम्, नास्ति
१. ०र्तिनामप्युत्तर०—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थ कोशस्थानम्
मिथ्यादृष्टिर्भवति । आदिमात्रं तु श्लोके दर्शितम् । एवंलक्षणा एते दश कर्मपथाः ।
कर्मपथा इति कोऽर्थः ?
त्रयो ह्यत्र पन्थानः, सप्त कर्म च ॥ ७८ ॥
अभिध्यादयो हि त्रयः कर्मणः पन्थान इति कर्मपथाः । तत्सम्प्रयोगिणी
हि चेतना तेषां वाहेन वहति, तेषां गत्या गच्छति; तद्वशेन तथाभिसंस्करणात् ।
सप्त तु प्राणातिपातादयः कर्म च; कायवाक्कर्मस्वभावत्वात्¹ । कर्मणश्च
पन्थान इति कर्मपथाः; तत्समुत्थानचेतनायास्तानधिष्ठाय प्रवृत्तेरिति ।
कर्मपथाश्च कर्म च कर्मपथाश्चेति कर्मपथाः; असरूपाणामप्येकशेषसिद्धेः ।
सुचरितदुश्चरितानां कर्मणां फलविपाकः, नास्त्ययं लोकः, नास्ति परलोकः,
नास्ति माता, नास्ति पिता, नास्ति सत्त्व उपपादुकः, न सन्ति लोकेऽर्हन्तः”
इति । तत्र नास्ति दत्तं यावन्नास्ति दुश्चरितमिति कर्मापवादिका । तथा
नास्ति माता, नास्ति पितेति कर्मापवादिकेव । नास्ति सुचरितदुश्चरितानां
कर्मणां फलविपाकः, नास्त्ययं लोकः, नास्ति परलोकः, तथा नास्ति सत्त्व
उपपादुक इति फलापवादिका । न सन्ति लोकेऽर्हन्त इत्यार्यापवादिका ।
आदिमात्रं तु श्लोके दर्शितमिति । “नास्तिदृष्टिः शुभाशुभे” इति उदा-
हरणमात्रत्वात् ।
कर्मणः पन्थान इति । चेतनाख्यस्य कर्मणः पन्थानः । कथम् ? इत्याह—
तत्सम्प्रयोगिणी हि चेतना । अभिध्यादिसम्प्रयोगिणी । तेषामभिध्यादीनां वाहेन
गत्या वहति गच्छतीत्यर्थः । तद्वशेन तथाभिसंस्करणात् । यस्मादभिध्यादीनां
यथाक्रमं सक्तिप्रतिकूलमिथ्यानीतिरणाकाराणां वशेन । तदनुरूपा चेतनाभि-
संस्करोति । चेतयत इत्यर्थः । अतस्तेषां वाहेन वहति ।
कर्म च, कायवाक्कर्मस्वभावत्वात् । कर्मणश्च चेतनाख्यस्य पन्थान इति
कर्मपथाः । तत्समुत्थानचेतनायाः कायवाक्कर्मसमुत्थान चेतनायाः । तानधिष्ठाय ।
तान् प्राणातिपातादीनधिष्ठाय प्रवृत्तेः । असरूपाणामप्येकशेषसिद्धेरिति । शब्द-
सरूपाणामर्थसरूपाणां वा एकशेष इष्यते, यथा—वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षौ, वक्रश्च
कुटिलश्च वक्राविति । इह तु कर्म च कर्मपथश्चेति न कर्मशब्दस्य कर्मपथ-
शब्दस्य च सारूप्यं शब्दतः, नाप्यर्थतः, कर्मार्थस्य कर्मपथार्थस्य च भिन्नत्वा-
देकशेषो न प्राप्नोति; यस्मात्त्वसरूपाणां साकल्येनेकदेशेन तु सरूपाणामेकशेषः
सिध्यति । इष्यत इत्यर्थः । तद्यथा—“गुणो यङ्लुकोः” (पा० सू० ७.४.८२) ।
१. ०कर्मत्वात्—का० ।

६९६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
एवमनभिध्यादयः प्राणातिपातविरत्यादयश्च ज्ञेयाः ।
प्रयोगपृष्ठानि कर्माणि कर्मपथाः; यस्मात् तदर्थं तन्मूलिका च तेषां प्रवृत्तिः ।
“तदौदारिकसंग्रहात्”१ ( अभि० को० ४.६६ ) इत्युक्तं प्राक् । येषां
चोत्कर्षापकर्षेणाध्यात्मिकबाह्यानां भावानामुत्कर्षापकर्षौ लोके भवतः ।
ये तर्हि दार्ष्टान्तिका अभिध्यादीनेव मनस्कर्मेच्छन्ति, तेषां ते कथं कर्म-
पथाः ? त एव२ प्रष्टव्याः । अपि तु शक्यं वक्तुम्—कर्म च ते पन्थानश्च
इति यङ् च यङ्लुक् यङ्लुकौ, तयोरिति ? न शक्यते वक्तुम्—यङ् च लुक्
च यङ्लुकौ इत्ययम्, लुकोऽनिष्टत्वात्, एकदेशसारूप्यात् तु यङो यङ्लुगेक-
देशस्य च यङ् इति सारूप्यात् सिध्यत्येकशेषो यङ्लुकोरिति । अतो ज्ञापकात्
अयमपि सिध्यति—कर्म च कर्मपथाश्च कर्मपथा इति, पश्चात् पुनः सरूपैकशेषः ।
कर्मपथाश्चाभिध्यादयः, कर्मपथाश्च प्राणातिपातादय इति कर्मपथाः । अथवैवं
योजना—कर्मणः पन्थानः कर्मपथाः, कर्म च ते कर्मपथाश्च कर्मकर्मपथाः ।
कर्मपथाश्चाभिध्यादयः, कर्मकर्मपथाश्च प्राणातिपातादयः कर्मपथा इति ।
एवमनभिध्यादय इति विस्तरः । कुशला अपि कर्मपथा एवमेव योज्याः ।
अनभिध्यादयो हि कर्मणः पन्थान एव । प्राणातिपातविरत्यादयश्च । कर्म च
कर्मणश्च पन्थान इति ।
यस्मात्तदर्थं इति विस्तरः । यस्मान्मौलकर्मपथार्थं तेषां तत्प्रयोगाणां
प्रवृत्तिः । यस्माच्च मौलकर्मपथमूलिका तेषां तत्पृष्ठानां प्रवृत्तिः; अतो न
तानि कर्मपथाः । यद्यपि कर्मपथोऽपि कर्मपथस्य प्रयोग उक्तः, स तु मौलत्वात्
कर्मपथः, न तु प्रयोगपृष्ठभूतत्वादिति । तदौदारिकसंग्रहादित्युक्तं३ प्रागिति ।
“तदौदारिकसंग्रहाद्वा कर्मपथा उक्ताः” ( अभि० को० ४.६६) इति वचनात् ।
यानि प्रयोगपृष्ठानि तानि न संगृहीतानि । येषां चेति विस्तरः । येषां मौलाना-
मुत्कर्षापकर्षेणाध्यात्मिकबाह्यानां भावानामुत्कर्षापकर्षौ लोके भवतः । न तु प्रयोग-
पृष्ठानाम् । अतस्त एव कर्मपथाः । तेषां चोत्कर्षापकर्षेण तदुत्कर्षापकर्षेण
तदुत्कर्षापकर्षं वक्ष्यति—'सर्वेऽधिपतिनिष्यन्दविपाकफलदा मताः' ( अभि०
को० ४.८५ ) इत्यत्र । अतो न तानि प्रयोगपृष्ठानि कर्मपथाः ।
तेषां ते कथं कर्मपथा इति । न हि तेषामभिध्यादिभ्योऽन्यत् मनस्कर्मास्ति
चेतना, यस्य कर्मणस्तेऽभिध्यादयः पन्थान इति कर्मपथाः स्युः । त एव
प्रष्टव्या इति । तैरेव परिहारो वक्तव्यो य एवं मन्यन्ते । अपि तु शक्यमिति
१. यथौदारिक च ग्रहणादि—का० । २. एव हि—का० ।
३. यथौदारिकसंग्रहादि०—मू० पाठः ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६९७
सुगतिदुर्गतीनामिति कर्मपथाः । इतरेतरावाहनाद् वा ॥ ७८ ॥
य एते दशाकुशलाः कर्मपथाः सर्वे एतेऽकुशलानां १ कर्मणां समुदाचार-
विरोधिनः ।
मूलच्छेदस्त्वसद्दृष्ट्या
कुशलमूलच्छेदस्तु मिथ्यादृष्ट्या भवत्यधिमात्रपरिपूर्णया ।
किं २ तर्हि शास्त्र उक्तम्—“कतमान्यधिमात्राण्यकुशलमूलानि ? यैरकुशल-
मूलैः कुशलमूलानि समुच्छिनत्ति कामवैराग्यं चानुप्राप्नुवन् यानि तत् प्रथमत
उपलिखति” इति ? अकुशलमूलाध्याहृतत्वात् मिथ्यादृष्टेस्तेष्वेव तत्कर्मोपदेश
एष क्रियते । तद्यथाग्निरैव ग्रामं दहति, चौरास्तु तस्याध्याहारका इति चौरैर्ग्रामो
दग्ध इत्युच्यते ।
कतमेषां कुशलमूलानां समुच्छेदो भवति ?
कामाप्तोत्पत्तिलाभििनाम् ।
कामावचराणि कुशलमूलानि समुच्छिद्यन्ते; रूपारूप्यावचरैरसंमन्वा-
गतत्वात् ।
विस्तरः । स्वमतेन तत्पक्षं समर्थयति—इतरेतरावाहनाद् वेति । किम् ?
शंऽभिध्यादयः कर्मपथा इति प्रकृतम् । अभिध्या व्यापादमिथ्यादृष्टी आवाह-
यति । ते च तामिति, कर्म च ते । कर्मणश्चेषामेकतरस्य पन्थान इति
कर्मपथाः ॥ ७८ ॥
मिथ्यादृष्ट्या कुशलमूलसमुच्छेद इत्येतमर्थं वक्तुकाम उपोद्घातं ब्रवीति—
सर्व एतेऽकुशलानामिति विस्तरः । अधिमात्रपरिपूर्णयेति । अधिमात्राधिमात्र-
येत्यर्थः ।
किन्तर्हि शास्त्र उक्तमिति । यदि मिथ्यादृष्ट्या कुशलमूलसमुच्छेदो नाकुशल-
मूलैः । यत्तच्छास्त्र उक्तम् । यैरकुशलमूलैः कुशलमूलानि समुच्छिनत्तीत्यादि । तानि
हि लोभादिस्वभावानि । न मिथ्यादृष्टिस्वभावानीत्यर्थः । अकुशलमूलाध्या-
हृतत्वादिति विस्तरः । अकुशलमूलैर्लोभादिभिरधिमात्रैर्मिथ्यादृष्टिरध्याहृता
अपनीता, तस्माद् अकुशलमूलाध्याहृतत्वाद् मिथ्यादृष्टेः । तेष्वेव तत्कर्मो-
पदेशः । तेष्वेवाकुशलमूलेषु । मिथ्यादृष्टेः कुशलमूलसमुच्छेदकं यत् कर्म
तस्योपदेशः ।
१. एते कुशलानां—का० । २. यत्—का० ।

६९८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
प्रज्ञप्तिभाष्यं तर्हि कथं नीयते—"इयता अनेन पुद्गलेन त्रैधातुकानि
कुशलमूलानि समुच्छिन्नानि भवन्ति" इति ? तत्प्राप्तिदूरीकरणमभिसन्धायै-
तदुक्तम्; सन्ततेस्तद्भाजनत्वापादनात् ।
उपपत्तिप्रतिलाभिकान्येव च समुच्छिद्यन्ते; प्रायोगिकेभ्यः पूर्वं परिहीणत्वात् ।
किमालम्बनया मिथ्यादृष्ट्या समुच्छिद्यन्ते ?
फलहेत्वपवादिन्या,
या च हेतुमपवदते—नास्ति सुचरितं नास्ति दुश्चरितमिति, या च
फलम्—नास्ति सुचरितदुश्चरितानां कर्मणां फलविपाक इति ।
आनन्तर्यविमुक्तिमार्गस्थानीये एते इत्यपरे ।
सास्रवालम्बनयैव नानास्रवालम्बनया, सभागधात्वालम्बनयैव च न विसभा-
गधात्वालम्बनया; सम्प्रयोगमात्रानुशयित्वेन दुर्बलत्वादित्येके ।
प्रज्ञप्तिभाष्यं तर्हि कथं नीयते । यदि कामावचराणि कुशलमूलानि समु-
च्छिद्यन्ते । रूपारूप्यावचरैरसमन्वागतत्वादिति वर्ण्यन्ते । तत्प्राप्तिदूरीकरण-
मिति । रूपारूप्यावचराणां प्राप्तेर्दूरीकरणमभिप्रेत्य तस्य पुद्गलस्य एतदुक्तम्—
त्रैधातुकानि कुशलमूलानि समुच्छिन्नानीति । कथं च पुनस्तत्प्राप्तिदूरीकरणम् -
सन्ततेस्तदभाजनत्वापादनात् । यस्मादसौ तत्सन्ततिः पूर्वं भाजनभूता तत्प्रा-
प्तीनाम् । कुशलमूलसमुच्छेदादिदानीं तत्प्राप्तीनामभाजनमापादितेति । अतस्तत्-
प्राप्तिर्दूरीकृता भवति ।
प्रायोगिकेभ्यः पूर्वं परिहीणत्वादिति । श्रुतचिन्ताभावनामयेभ्यः प्रायोगिकेभ्यः
पूर्वमेवासौ मृदुमृद्ववस्थायां तेभ्यः परिहीणः । तदैव तस्य प्राप्तिच्छेद इत्यर्थः ।
आनन्तर्यविमुक्तिमार्गस्थानीये इति । हेत्वपवादिनी आनन्तर्यमार्गस्थानीया ।
फलापवादिनी विमुक्तिमार्गस्थानीया । तदुक्तं भवति—उभे अपि एते हेतुफला-
पवादिन्यौ मिथ्यादृष्टी कुशलमूलसमुच्छेदे व्याप्रियेते, नैकेवेति ।
अपरः पक्षः—सास्रवालम्बनयैवेति । दुःखसमुदयालम्बनया । नानास्रवालम्ब-
नया निरोधमार्गालम्बनया इत्यर्थः । सभागधात्वालम्बनयैव चेति । कामधात्वा-
लम्बनयैवेत्यर्थः । न विसभाकधात्वालम्बनया । न रूपारूप्यधात्वालम्बनया ।
कुशलमूलानि समुच्छिद्यन्त इत्यधिकृतम्, कस्माद् ? इत्याह—सम्प्रयोगमात्रानु-
शायित्वेन दुर्बलत्वादिति । अनास्रवालम्बना विसभाकधात्वालम्बना च या
मिथ्यादृष्टिः सा सम्प्रयोगमात्रेण सम्प्रयुक्तेषु धर्मेष्वनुशेते, नालम्बनतः । तस्मा-
दसौ दुर्बला भवति, अतो न तया समुच्छिद्यन्ते ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६९९
एवं तु वर्णयन्ति—
सर्वथा १
नवप्रकाराण्यपि कुशलमूलानि सकृत् समुच्छिद्यन्ते ।
दर्शनप्रहातव्या २ इवेत्येके२ । एवं तु वर्णयन्ति—
क्रमशः,
नवप्रकार्या मिथ्यादृष्ट्या नवप्रकाराणि कुशलमूलानि समुच्छिद्यन्ते ।
भावनाहेयक्लेशवत् यावदधिमात्राधिमात्रया मृदुमृदूनिति ।
एवमयं ग्रन्थः पालितो भवति—“कतमान्यणुसहगतानि कुशलमूलानि ?
आह—यैरकुशलमूलैः कुशलानि समुच्छिन्नानि सर्वपश्चात् विजहाति, यैः विशीर्णैः
समुच्छिन्नकुशलमूल इति संख्यां गच्छति” ( ) इति ।
अस्य तर्हि ग्रन्थस्य को नयः—“कतमान्यधिमात्राण्यकुशलमूलानि ?
यैरकुशलमूलैः कुशलमूलानि समुच्छिनत्ति” ( ) इति ?
समाप्तिमेतत् सन्धायोक्तम्; तैर्निरवशेषच्छेदात् ।
एवं तु वर्णयन्ति । वैभाषिकाः । “सर्वथा” इति । या च हेतुमपवदते या च
फलम्, या च सभागं धातुमालम्बते या च विसभागम्, या च सास्रवं या
चानास्रवमालम्बते, सर्वथैव तया समुच्छिद्यन्ते ।
दर्शनप्रहातव्या इवेति । यथा दुःखादिदर्शनहेयाः क्लेशा नवप्रकारा अपि
दुःखादिसत्यदर्शनात् सकृत् प्रहीयन्ते, तद्वन्नवप्रकाराण्यपि कुशलमूलानि सकृत्
समुच्छिद्यन्त इत्येके ।
भावनाहेयक्लेशवदिति । यथा नवप्रकारेण मार्गेण नवप्रकारः क्लेशः
प्रहीयते । मृदुमृदुना मार्गेण अधिमात्राधिमात्रक्लेशप्रकारः प्रहीयते, यावदधि-
मात्राधिमात्रेण मृदुमृद्वया मिथ्यादृष्ट्या अधिमात्राधिमात्रः कुशलमूलप्रकारः
समुच्छिद्यते । यावदधिमात्राधिमात्रया मृदुमृदुः कुशलमूलप्रकार इति । एवमयं
ग्रन्थः परिपालितो भवति । यदि भावनाहेयक्लेशवद् यथोक्तं तानि समुच्छिद्यन्ते ।
अणुसहगतानि । मृदुमृदूनि । यैरकुशलमूलैः कुशलमूलानि समुच्छिनत्तीति । अधि-
मात्रैरकुशलमूलैः कुशलमूलसमुच्छेद उक्तः, न मृदुमृद्वादिभिरित्यभिप्रायः । यदि
क्रमशः समुच्छिद्यन्ते, अस्य तर्हीत्यादि कथम् ? समाप्तिमेतत् सन्धायोक्तमिति ।
१. सर्वथा—का० । २-२. ०तव्यवदित्येके—का० ।
अभि० को० २ : २१

एकोऽपि हि प्रकारस्तेषामसमुच्छिन्नः सर्वेषां पुनरुत्पत्तौ हेतुः स्यादिति ।
दर्शनमार्गवदभ्युत्थानेन छिन्दन्तीत्येके । एवं तु वर्णयन्ति—उभयथेति ।
पूर्वं संवरं विजहाति पश्चात् कुशलमूलानि समुच्छिनत्तीत्येके । एवं तु
वर्णयन्ति—यस्य चित्तस्य फलसंवरस्तत्त्यागात् तस्य त्याग इति ।
अथ कुशलमूलानि समुच्छिद्यन्ते
नृषु ॥ ७९ ॥
मनुष्येष्वेव नापायेषु; क्लिष्टाक्लिष्टयोः प्रज्ञयोरदृढत्वात् । न देवेषु; कर्मफले¹
प्रत्यक्षत्वात्¹ । त्रिषु द्वीपेषु, नोत्तरकुरौ ।
अपापाशयत्वात् जम्बूद्वीप एवेत्यपरे । तेषामयं ग्रन्थो विरुध्यते—
“जाम्बूद्वीपकः सर्वाल्पैरष्टाभिरिन्द्रियैः समन्वागतः । एवं पौर्व-
कुशलमूलसमुच्छेदसमाप्तिं सन्धाय कतमानि अधिमात्राणीति विस्तरेण एत-
दुक्तम् । मृदुमृद्वादिसमुच्छेदस्त्वनुक्तोऽपि ग्रहीतव्यः । तस्मात् समाप्तिमेव सन्धा-
येतदुक्तम् । तैर्निरवशेषच्छेदात् । यस्मात्तैर्नवभिर्मिथ्यादृष्टिप्रकारैः कुशलमूलानां
निरवशेषच्छेदो भवति ।
एकोऽपि हि प्रकारस्तेषामसमुच्छिन्न इति । मृदुमृदुनवमः प्रकारः सर्वेषां नवा-
नामपि प्रकाराणां पुनरुत्पत्तौ हेतुः स्यादिति । अतः समाप्तिमेततत् सन्धायोक्तम् ।
उभयथेति² । व्युत्थानेन च, अव्युत्थानेन च । तत्त्यागात् तस्य त्याग इति ।
यो मृदुमृदुना चित्तेन संवरः समात्त आसीत्, तस्य मृदुमृदोश्चित्तस्य मृदु-
मृदुकुशलमूलसम्प्रयुक्तस्य त्यागे समुच्छेदे तस्य संवरस्य त्यागो भवति । एवं
यावद् योऽधिमात्राधिमात्रेण चित्तेन समात्तः संवरः । तत्त्यागात् तस्य
त्याग इति ।
कर्मफले प्रत्यक्षत्वादिति । अचिरोपपन्नस्य देवपुत्रस्य त्रीणि चित्तानि
समुदाचरन्ति—कुतोऽहं च्युतः, कुत्रोपपन्नः, केन कर्मणेति । एवं कर्मफलप्रत्यक्ष-
त्वान्न देवेषु कुशलमूलानि समुच्छिद्यन्ते ।
जम्बूद्वीप एवेति । तत्र विशेषेण तार्किकत्वादित्यभिप्रायः । सर्वाल्पैरष्टाभि-
रिन्द्रियैः समन्वागतः । पञ्चभिर्वेदनेन्द्रियैः कायजीवितमनइन्द्रियैश्च । समुच्छिन्न-
कुशलमूल एव । तस्य हि श्रद्धादीनि समुच्छिन्नानि । पृथग्जनत्वाच्च नाज्ञा-
१-१. कर्मफल०—का० । २. उभयेनेति—मुद्रितः पाठः ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७०१
विदेहको¹ गौदानीयकः²" ( ) इति ॥ ७९ ॥
तानि पुनः
छिनत्ति स्त्री पुमान्,
स्त्री च समुच्छिनत्ति, पुरुषश्च; मन्दच्छन्दवीर्यप्रज्ञत्वात् ।
न स्त्रीत्यपरे ।
अयं ग्रन्थो विरुध्येत—"यः स्त्रीन्द्रियेण समन्वागतो नियतमसावष्टाभि-
रिन्द्रियैः समन्वागतः" ( ) इति ?
तेषामपि तृष्णाचरितो न समुच्छिनत्ति; चलाशयत्वात् । कस्तर्हि !
दृष्टिचरितः,
दृढगूढपापाशयत्वात् । अत एव न षण्ढादयः³; तृष्णाचरितपक्षत्वात्⁴ ।
आपायिकवच्च ।
किंस्वभावः कुशलमूलसमुच्छेदः ?
सोऽसमन्वयः ।
स्वामीन्द्रियाणि सन्ति । चक्षुरादीन्यपि न सन्ति । वैकल्ययोगे, क्रममरणा-
वस्थायां वा । एवं पूर्वविदेहको गौदानीयक इति । अतिदेशादस्त्यनयोरपि
कुशलमूलसमुच्छेद इति दर्शयति ॥ ७९ ॥
"छिनत्ति स्त्री पुमान्" इति । स्त्री पुमांश्चेति च-शब्दो लुप्तनिर्दिष्टः । यः
स्त्रीन्द्रियेण समन्वागतो नियतमसावष्टाभिरिन्द्रियैः समन्वागतः । चतुर्भिर्वेदने-
न्द्रियैः, त्रिभिश्च कायजीवितमनइन्द्रियैः, स्त्रीन्द्रियेणाष्टमेन। श्रद्धादीनि समुच्छिन्न-
कुशलमूलावस्थायां व्यभिचारयन्त इत्यभिप्रायः । अयमेव चात्रार्थो विरुध्यते ।
चक्षुरादीन्यपि व्यभिचार्यन्ते पूर्ववत् ।
तेषामपीति । तेषामपि समुच्छेत्तॄणामुक्तानां तृष्णाचरितो न समुच्छिनत्ति ।
दृढगूढपापाशयत्वादिति । दृढो गूढः पापश्चाशयोऽभिप्रायोऽस्येति समासः ।
दृढः = स्थिरः । गूढः = प्रच्छन्नः । पापः = अकल्याणः । तृष्णाचरितपक्षत्वादिति ।
तृष्णाचरितजातीयत्वादित्यर्थः । यथा तृष्णाचरितश्चलाशयः, तद्वत्ते षण्ढादय
इति । आपायिकवच्च । यथा—आपायिकाः क्लिष्टाक्लिष्टयोः प्रज्ञयोरदृढत्वात् न
कुशलमूलानि समुच्छिन्दन्ति, एवं षण्ढादयः ।
१. पूर्व०—का० । २. गोदानीक—का० ।
३ षण्ढा०—का० । ४. ०चरिते पक्षात्वात्—का० ।

७०२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
यदा हि कुशलमूलानां प्राप्तिर्न पुनरुत्पद्यते, अप्राप्तिरप्युत्पद्यते । तस्मिन्न-
समन्वागम उत्पन्ने समुच्छिन्नानि कुशलमूलान्युच्यन्ते ।
तेषां समुच्छिन्नानां कथं पुनः प्रतिसन्धिः ?
सन्धिः काङ्क्षास्तिदृष्टिभ्यां
यदा अस्य हेतुफले विचिकित्सा चोत्पद्यते, अस्तिदृष्टिर्वा, सम्यग्दृष्टिरित्यर्थः,
तदा पुनः तत्प्राप्तिसमुत्पादात् प्रतिसन्धितानि कुशलमूलान्युच्यन्ते । नवप्रकाराणां
युगपत् प्रतिसन्धानं क्रमेण तु सम्मुखीभावः, आरोग्यबललाभबललाभवत् । स पुनस्तेषां
प्रतिसन्धिः ।
नेहानन्तर्यकारिणः ॥ ८० ॥
अन्यस्यैवेह स्यात्, आनन्तर्यकारिणस्तु नेह स्यात् । तमेव सन्धायोक्तम्-
“अभव्योऽयं पुद्गलो दृष्ट एव धर्मे कुशलमूलानि प्रतिसन्धातुम्, नियतमयं
नरकेभ्यश्च्यवमानो वा उपपद्यमानो वा कुशलमूलानि प्रतिसन्धास्यति” ( )
इति । उपपद्यमानोऽन्तराभवस्थः, च्यवमानश्च्युत्यभिमुखः । तत्र पुर्नयो हेतुबलेन
समुच्छिनत्ति स च्यवमानः प्रतिसन्दधाति, यः प्रत्ययबलेन स उपपद्यमानः । एवं
यः स्वबलेन परबलेन ।
पुनराह-य आशयविपन्नः समुच्छिनत्ति स दृष्टे धर्मे प्रतिसन्दधाति ।
य आशयप्रयोगविपन्नः स भेदात् कायस्येति । एवं यो दृष्टिविपन्नो दृष्टिशील-
प्रतिसन्धितानीति । प्रतिसन्धिकृतानि प्रतिसन्धितानि । प्रातिपदिकधातुः ।
प्रतिसंहितानीत्यपरे पठन्ति । आरोग्यबललाभभवदिति । यथा आरोग्यं पूर्वं भवति
क्रमेणैव तु बल-लाभो भवति, तद्वत् ।
“नेहानन्तर्यकारिणः” इति । आनन्तर्यकारिण एव नेह प्रतिसन्धिर्भवतिं-
अर्थत एतदुक्तम्-अनानन्तर्यकारिण इह प्रतिसन्धिर्भवतीति । अन्तराभवस्थ
इति । नरकगमनायान्तराभवस्थः । च्युत्यभिमुख इति । नरकात् च्युत्यभि-
मुखः । हेतुबलेनेति । सभागहेतुबलेन । यस्माद् येषां मिथ्यादृष्टी स्वयं रोचते ।
प्रत्ययबलेनेति । परतो घोषबलेन । यस्माद् येषां मिथ्यादृष्टी रोचते; हेतुबलस्य
सारत्वात् । एवं यः स्वबलेनेति । यः स्वतर्कबलेन । स च्यवमानः । यः परबलेन ।
परतः श्रुतबलेन । स उपपद्यमानः । य आशयविपन्न इति । मिथ्यादृष्टिसम्मुखीभावेन
विपन्नो विनष्टः । स दृष्टे धर्मे जन्मनि प्रतिसन्दधाति । य आशयप्रयोगविपन्नः । यो

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७०३
विपन्न इति ।
स्यात् समुच्छिन्नकुशलमूलो न मिथ्यात्वनियत इति चतुष्कोटिकम् ।
प्रथमा कोटिः—पूरणादयः । द्वितीया—अजातशत्रुः । तृतीया—देवदत्तः ।
चतुर्थी—एतानाकारान् स्थापयित्वा ।
कुशलमूलसमुच्छेदिकाया मिथ्यादृष्टेरवीचौ विपाकः । आनन्तर्यकारिणां
तु तत्र वा, अन्यत्र वा नरके ॥ ८० ॥
कर्मपथप्रसङ्ग एवायं वर्तते । तत्र वक्तव्यम्—कतिभिः कर्मपथैः सह
चेतना युगपदुत्पन्ना वर्तत इति ?
युगपद् यावदष्टाभिरशुभैः सह वर्तते ।
चेतना,
एकेन तावत् सह वर्तते । विना ऽन्येनाभिध्यादिसम्मुखीभावे अक्लिष्टचेतसो
वा तत्प्रयोगेण रूपिणामन्यतमनिष्ठागमने ।
मिथ्यादृष्टिसम्मुखीभावेनानन्तर्यक्रियया च विपन्नः । स भेदात् कायस्य प्रतिसन्द-
धाति । अत्र च यः स्वबलेन परबलेनेति पूर्वोक्तस्यैवायं पर्यायः । एवं या दृष्टि-
विपन्नो यो दृष्टिशीलविपन्न इति अनन्तरपूर्वोक्तस्यैवायं पर्याय इत्यवगन्तव्यम् ।
पूरणादय इति । आदिशब्देन षट् शास्तारो गृह्यन्ते । तद्यथा—
मस्करी गोशालीपुत्रः, सञ्जयो वैरटीपुत्रः, अजितः केशकम्बलः, ककुदः
कात्यायनः, निर्ग्रन्थो ज्ञातिपुत्र इति । ते समुच्छिन्नकुशलमूलाः; नास्तिकत्वात् ।
न मिथ्यात्वनियताः, अनानन्तर्यकारित्वात् । आनन्तर्यकारिगो हि मिथ्यात्व-
नियताः । अजातशत्रुस्तु मिथ्यात्वनियत:; आनन्तर्यकारित्वात् । न समु-
च्छिन्नकुशलमूलः; सम्यग्दृष्टिकत्वात् । देवदत्तः समुच्छिन्नकुशलमूलश्च मिथ्यात्व-
नियतश्च; सङ्घभेदकत्वात्, तथागतदुष्टचित्तरुधिरोत्पादकत्वाच्च । चतुर्थ्येताना-
कारान् स्थापयित्वेति । अस्मदादयः ॥ ८० ॥
विनान्चेनाभिध्यादिममुखीभाव इति । विनान्येन कर्मपथेन प्राणातिपाता-
दिनाऽभिध्यादीनामन्यतमसम्मुखीभावे । सा चेतना एकेन कमपथेन सहं वर्तत ।
अभिध्यया वा, व्यापादेन वा, मिथ्यादृष्ट्या वा । आक्लिष्टचेतसो वेति । कुशला-
व्याकृतचित्तस्य । तस्य प्रयोक्तुः प्रयोगेण । रूपिणां प्राणातिपातानां काम-
मिथ्याचारवर्ज्यानामन्यतमस्य निष्ठापने । तेनेकेन सह चेतना वर्तते । अभिध्या-
दिव्यतिरिक्तक्लिष्टचित्तस्य वेति वक्तव्यम् । तस्यापि ह्ययं विधिः सम्भवति ।

७०४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-

द्वाभ्यां सह वर्तते । व्यापन्नचित्तस्य प्राणिवधे, अभिध्याविष्टस्य वाऽदत्ता-
दाने, काममिथ्याचारे, सम्भिन्नप्रलापे च¹ ।
त्रिभिः सह वर्तते । व्यापन्नचित्तस्य प्राणिमारणापहरणे² युगपत् । न
तर्हीदानीमदत्तादानस्य लोभेनैव निष्ठा सिध्यति ? अनन्यचित्तस्य तत्परिसमाप्तौ³
स नियमो ज्ञेयः । अभिध्याद्याविष्टस्य च तत्प्रयोगेण रूपिद्वयनिष्ठागमने
त्रिभिरेव ।
व्यापन्नचित्तस्य प्राणिवध इति विस्तरः । व्यापादेन प्राणातिपातेन 'चेति
द्वाभ्यां सह वर्तते । काममिथ्याचारे, सम्भिन्नप्रलापे च द्वाभ्यां सह वर्तते । अभि-
ध्यया काममिथ्याचारेण चेति द्वाभ्याम् । सम्भिन्नप्रलापेनाभिध्यादीनां चान्यत
मेन चेति द्वाभ्यामेव ।
इदं चोद्यते—व्यापन्नचित्तस्य प्राणिवध इत्यभिध्याविष्टस्य चादत्तादान
इति, किमिदं स्वयं कुर्वत उच्यते ? उताहो परेण कारयतः ? यदि स्वयं
कुर्वतः; व्यापन्नचित्तस्याभिध्याविष्टस्य चेति विशेषणं न युज्यते; प्राणिवधे
व्यापादस्यावश्यकत्वात्, अदत्तादाने चाभिध्यायाः, व्यभिचारे हि विशेषण-
मिष्यते ? अथ परेण कारयतः; अभिध्याव्यापादमिथ्यादृष्ट्यन्यतमचित्तस्य
प्राणिवधे, अदत्तादानकाममिथ्याचारसम्भिन्नप्रलापेषु वेति वक्तव्यम् ? उच्यते—
स्वयं कुर्वत इति । ननु चोक्तं विशेषणं न युज्यत इति ? नैष दोषः; न हीदं
विशेषणमुच्यते, किं तर्हि ? स्वरूपाख्यानमेतत् । व्यापादाभिध्ययोर्द्वितीय-
भूतयोस्तत्रास्तित्वं कथ्यत इति । एवमप्यभिध्याद्यन्यतरचित्तस्य तान् प्राणा-
तिपातादीन् कारयतो द्वाभ्यां सह चेतना वर्तत इति सम्भवेत्, तस्मात्तदपि
वक्तव्यम् ? सत्यं वक्तव्यमेतत् । उदाहरणमात्रं त्वेतदुक्तमित्यदोषः ।
व्यापन्नचित्तस्य प्राणिमारणापहरणे युगपदिति । यत्र मारणेनेवापहरणं
सिध्यति, तत्र हि व्यापादप्राणिवधादत्तादानकर्मपथा युगपद् भवन्तीति । न
तर्हीति विस्तरः । यदि परकीयद्रव्यापहरणकाले व्यापादो भवति । न तर्ही-
दानीमदत्तादानस्य लोभेनैव निष्ठा सिध्यतीति । लोभद्वेषयोर्युगपदभावात् ।
अनन्यचित्तस्येति विस्तरः । अपहरणचित्तस्यैव तत्परिसमाप्तावदत्तादानपरि-
समाप्तौ स नियमो ज्ञेयः । "लोभतः परस्त्रीगमनाभिध्यादत्तादानसमापनम्"
( अभि० को० ४.७० ) इति । अन्यचित्तस्य तु मारणचित्तस्य नायं नियमः ।
१. वा०—का० । २. परकीयप्राणि०—का० ।
३. तत्समाप्तौ—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ७०५
चतुर्भिः सह वर्तते—भेदाभिप्रायस्यानृतवचने, परुषवचने वा। तत्र हि
मानस एको भवति, वाचिकास्त्रयः।
अभिध्यादिगतस्य वा तत्प्रयोगेणान्यरूपित्रयनिष्ठागमने।
एवं पञ्चषट्सप्तभिर्योजयितव्या।
अष्टाभिः सह वर्तते। षट्सु प्रयोगं कृत्वा स्वयं काममिथ्याचारं कुर्वतः
समं निष्ठागमने। एवं तावदकुशलैः।
दशभिर्यविच्छुब्धैः,
कुशलैः पुनः कर्मपथैर्यावद् दशभिः सह चेतना वर्तत इति।
उत्सर्गं कृत्वाऽपवादं करोति—
नैकाष्टपञ्चभिः ॥ ८१ ॥
भेदाभिप्रायस्यानृतवचन इति। भेदाभिप्रायत्वात् तदेवानृतं पैशुन्यं भवति।
तदेव सम्भिन्नप्रलापः, "सर्वं क्लिष्टं सम्भिन्नप्रलापिता" (अभि० ४.७६) इति
सिद्धान्तात्। एवं भेदाभिप्रायत्वात्तदेव परुषवचनं पैशुन्यं तथैव च सम्भिन्न-
प्रलाप इति। चतुर्भिः सह वर्तते। कथम् ? इत्याह—तत्र हि मानस एको
भवति, वाचिकास्त्रय इति। अनृतवचनेऽभिध्याव्यापादो वा भवेत्। वाचिका-
स्त्रयः—मृषावादपैशुन्यसम्भिन्नप्रलापाः। परुषवचनेऽपि मानस एको व्यापादः,
वाचिकास्त्रयः—पारुष्यपैशुन्यसम्भिन्नप्रलापाः। नामत एवं त्रयो भवन्ति, न
तु स्वभावतः। तदेव ह्यनृतवचनं पैशुन्यं सम्भिन्नप्रलाप इति चोच्यते। न तु
त्रयः स्वभावा भवन्ति। एवं परुषवचनमपि त्रिनामकं भवतीति योज्यम्।
अपरे पुनर्व्याचक्षते—स्वभावभेदोऽप्यस्तीति। मृषावादपैशुन्यसम्भिन्न-
प्रलापाविज्ञप्तयो हि भिद्यन्ते, तथा पारुष्य-पैशुन्य-सम्भिन्नप्रलापाविज्ञप्तयो
भिद्यन्त इति। अभिध्यादिगतस्येति विस्तरः। अभिध्यादिगतस्य वा चतुर्भिः
सह वर्तते। तत्र मानस एकोऽभिध्यादीनामन्यतमः। तत्प्रयोगेणाभिध्यादिगत-
प्रयोगेणायं कर्मपथत्रयस्य प्राणिवधादिकस्य निष्ठागमने समाप्तिकाले।
एवं पञ्चषट्सप्तभिर्योजयितव्या। का? चेतना। कथम्? पञ्चभिस्तावत्
सह वर्तते। अभिध्यादिगतस्य तत्प्रयोगेणान्यच्चतुष्टयनिष्ठागमने। एवमभिध्यादि-
गतस्यान्यपञ्चषट्निष्ठागमने षड्भिः, सप्तभिश्च सह वर्तते।
अष्टाभिः सह वर्तते। षट्सु प्राणातिपातादिषु प्रयोगं कृत्वा अभिध्यागतस्य
स्वयं काममिथ्याचारं कुर्वतः समं निष्ठागमने। नवभिः सह वर्तत इति नास्त्ये-
तत्; मानसानां कर्मपथानां युगपदसम्भवात्।

७०६ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
एकेनाष्टाभिः पञ्चभिश्च कर्मपथैः सह न वर्तते ।
तत्र द्वाभ्यां सह वर्तते—कुशलेषु पञ्चसु विज्ञानेषु, आरूप्यसमाप्तौ च
क्षयानुत्पादज्ञानयोः ।
त्रिभिः— सम्यग्दृष्टिसम्प्रयुक्ते मनोविज्ञाने ।
चतुर्भिः—अकुशलाव्याकृतचित्तस्योपासकश्रामणेरसंवरसमादाने ।
"नैकाष्टपञ्चभिः" इति । नैकेनैव मानसेन; कुशले चेतस्यनभिध्याव्यापाद-
योरवश्यम्भावात् । नापि रूपिणैकेन संवरसंगृहीतेन कर्मपथेन सह चेतना
वर्तते; क्लिष्टाव्याकृतचित्तावस्थायामपि उपासकसंवरादिषु प्राणातिपाता-
दत्तानकाममिथ्याचारमृषादानानामवश्यं सहभावात् । न पञ्चभिरेव;
कुशले चेतस्यनभिध्याव्यापादयोर्द्वयोरवश्यं सहभावात् । संवरसंगृहीतानां च
प्राणातिपातादीनामेषां चतुर्णामवश्यं सहभावात् । नाष्टाभिरेव; भिक्षुसंवर-
संगृहीतानां कायिकवाचिनां क्लिष्टाव्याकृतावस्थायां सप्तानामेव सम्भवात् ।
कुशलचित्तावस्थायां च नवानां दशानां वा सम्भवात् । पारिशेष्याद् द्व्यादिभिः
सह वर्तते इत्युक्तं भवति ।
तत्र द्वाभ्यामिति विस्तरः । तत्र द्वाभ्यां सह वर्तते । कुशलेषु पञ्चसु विज्ञाने-
ष्वनभिध्या चाव्यापादश्च स्तः, न सम्यग्दृष्टिः । 'पञ्चविज्ञानसहजा धीर्न दृष्टि-
रतीरणात्" ( अभि० १.४१ ) इति सिद्धान्तात् । अतोऽनभिध्याव्यापादाभ्यां
द्वाभ्यामेवात्र सह वर्तते । आरूप्यसमापत्तौ च क्षयानुत्पादज्ञानयोरिति । आरूप्य-
समापत्तिसंगृहीतयोश्च क्षयानुत्पादज्ञानयोराभ्यामेव द्वाभ्यां सह वर्तते; 'क्षया-
नुत्पादधीर्न दृक्” ( अभि० ७ १ ) इति तत्र सम्यग्दृष्ट्यभावात् । आरूप्य-
समापत्तिग्रहणं ध्यानासमापत्तिसंगृहीतयोः क्षयानुत्पादज्ञानयोः सप्तविधकायिक-
वाचिकानास्रवसंवरस्वभावकर्मपथनिवृत्त्यर्थम् । क्षयानुत्पादज्ञानग्रहणं सम्य-
ग्दृष्टिनिरासार्थं च; क्षयानुत्पादज्ञानयोरसम्यग्दृष्टिस्वभावत्वात् ।
त्रिभिः सह वर्तते । सम्यग्दृष्टिसम्प्रयुक्ते मनोविज्ञाने । रूपिकर्मपथाभाव इति
वाक्यशेषः । तत्र ह्यनभिध्याव्यापादसम्यग्दृष्टय एव त्रयः कर्मपथा भवन्तीति ।
चतुर्भिरिति विस्तरः । अकुशलाव्याकृतचित्तस्येति विशेषणान्मानसा न
सन्तीति दर्शितं भवति । उपासकश्रामणेरसंवरसमादाने च । प्राणातिपातादत्ता-
दानकाममिथ्याचारमृषावादविरतिलक्षणाश्चत्वार एव कर्मपथा. भन्ति;
मद्यपानादिविरतीनां दशकर्मपथानन्तर्भावात् । पैशुन्यविरत्यादीनां चोपासक-
श्रामणेरसंवरासंग्रहात् । श्रामणेरसंवरसमादानवचनात् चोपवाससंवर-

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ५७७
षड्भिः—कुशलेषु पञ्चसु विज्ञानेषु¹, तत्समादाने।
सप्तभिः—कुशले मनोविज्ञाने, तत्समादान एव, अकुशलाब्याकृतचित्तस्य
च भिक्षुसंवरसमादाने।
नवभिः—कुशलेषु पञ्चसु विज्ञानेषु, तत्समादाने, क्षयानुत्पादज्ञानसम्प्रयुक्ते
च मनोविज्ञाने, तस्मिन्नेव च ध्यानसंगृहीते।
दशभिः—ततोऽन्यत्र कुशले मनोविज्ञाने भिक्षुसंवरसमादान एव।
सर्वा च ध्यानानास्रवसंवरसहवर्तिनी चेतना, अन्यत्र क्षयानुत्पादज्ञाना-
भ्याम्। संवरनिर्मुक्तेन त्वेकेनापि सह स्यादन्यचित्तस्यैकाङ्गविरतिसमादाने।
समादानमुक्तंरूपमवगन्तव्यम्। श्रामणेरसंवरसमादाने त्वब्रह्मचर्याद् विरति-
स्तृतीयः कर्मपथः। तत्र च काममिथ्याचारोऽन्तर्भूत एव।
षड्भिः कुशलेषु पञ्चसु विज्ञानेषु तत्समादाने। उपासकश्रामणेरसंवर-
समादाने तैश्चतुर्भिर्यथोक्तैरनभिध्याव्यापादाभ्यां चेति षड्भिः; पञ्चसु
विज्ञानेषु सम्यग्दृष्ट्यभावात्।
सप्तभिः कुशले मनोविज्ञाने तत्समादान एव। उपासकश्रामणेरसंवरसमा-
दान एव तैरेव यथोक्तैः सम्यग्दृष्ट्या च सप्तमेन कर्मपथेन। मनोविज्ञाने हि
कुशले सम्यग्दृष्टिरस्तीति। अकुशलाव्याकृतचित्तस्य च भिक्षुसंवरसमादाने
सप्तभिरेव रूपिभिः, न मानसैः; अकुलाव्याकृतचित्तत्वात्।
नवभिः कुशलेषु पञ्चसु विज्ञानेषु तत्समादाने। भिक्षुसंवरसमादाने। सम्य-
ग्दृष्टेरेवाभावात्। क्षयानुत्पादज्ञानसम्प्रयुक्ते च मनोविज्ञाने तैरेव नवभिः सह
वर्तते; तत्रापि सम्यग्दृष्ट्यभावात्। तस्मिन्नेव चेति। क्षयानुत्पादज्ञानसम्प्रयुक्त
एव ध्यानसंगृहीते मनोविज्ञाने। नवभिरेव + ध्यानसंवरसंगृहीते रूपिभिः
सप्तभिः, अनभिध्याव्यापादाभ्यां च।
दशभिस्ततोऽन्यत्रेति। क्षयानुत्पादज्ञानवर्जिते कुशले मनोविज्ञाने भिक्षुसंवर-
समादान एव। सर्वा चेति विस्तरः। सर्वा च ध्यानास्रवसंवरसहवर्तिनी क्षयानु-
त्पादज्ञानासम्प्रयुक्ता चेतना सप्तभिः कायिकवाचिकैर्ध्यानानास्रवसंवरसंगृहीतैः,
त्रिभिश्च मानसेरिति दशभिः सह वर्तते। संवरसंगृहीतैः कर्मपथैः सहैव चेतना
वर्तत इति दर्शितम्।
संवरनिर्मुक्तेन तु। अष्टविधसंवरनिर्मुक्तेन तु। एकेनापि सह स्यात्। कथम्?
इत्याह—अन्यचित्तस्येति। तत्संवरनिर्मुक्तकुशलकर्मपथसमुत्थापकाच्चित्तादन्य-
१. विज्ञानकायेषु—का०।

पञ्चाष्टाभिरपि स्यात्, कुशले मनोविज्ञाने द्विपञ्चाङ्गसमादाने युगपत् ॥ ८१ ॥
कस्यां गतौ कति कर्मपथा अकुशलाः कुशला वा सम्मुखीभावतः,
समन्वागमतो वा ?
सम्भिन्नालापपारुष्यव्यापादा¹ नरके द्विधा ।
इत्येते त्रयः कर्मपथा नरके द्वाभ्यां सप्रकाराभ्यां सन्ति—सम्मुखीभावतः,
समन्वागमभावतश्च । परिवेदनात् सम्भिन्नप्रलापः । परस्परपरितापनात् पारुष्यं
रूक्षसन्तानतया । परस्परद्वेषाद् व्यापादः ।
समन्वागमतोऽभिध्यामिथ्यादृष्टी,
न सम्मुखीभावतः । रञ्जनीयवस्त्वभावात्, कर्मफलप्रत्यक्षत्वाच्च । कर्मक्षयेण
मरणान्न प्राणातिपातः, द्रव्यस्त्रीपरिग्रहाभावान्नादत्तादानकाममिथ्याचारौ, प्रयोजन-
भावान्न मृषावादः । अत एव न पैशुन्यम्; नित्यभिन्नत्वाच्च ।
कुरौ त्रयः ॥ ८२ ॥
'समन्वागमतः' इति वर्तते । अभिध्याव्यापादमिथ्यादृष्टयो न सम्मुखीभावतः ।
अममपरिग्रहत्वात्² स्निग्धसन्तानत्वादाघातवस्त्वभावादपापाशयत्वाच्च ॥ ८२ ॥
चित्तस्य । क्लिष्टाव्याकृतचित्तस्येत्यर्थः । एकाङ्गविरतिसमादाने । प्राणातिपाता-
ङ्गविरतेः, अदत्तादानविरतेर्वा समादाने । तेनैकेन कर्मपथेन सह वर्तते । पञ्चाष्टा-
भिरपीति । कुशलमनोविज्ञानस्य पुद्गलस्य द्वयङ्गसमादाने युगपन्मानसैस्त्रिभिः ।
रूपिभ्यां द्वाभ्यामिति पञ्चभिः । पञ्चाङ्गसमादाने । युगपत्तैश्च रूपिभिः पञ्चभिः ।
मानसेश्च त्रिभिरित्यष्टाभिः । उदाहरणरूपं चेतदुक्तम् । अतोऽन्यथापि शक्यते
वक्तुम्—क्लिष्टाव्याकृतचित्तस्य संवरासंगृहीतपञ्चाङ्गसमादाने पञ्चभिः सह
वर्तते इति ॥ ८१ ॥
रञ्जनीयवस्त्वभावादिति । नरके रञ्जनीयवस्त्वभावात् न सम्मुखीभावतोऽ-
भिध्यास्ति । कर्मफलप्रत्यक्षत्वाच्च न मिथ्यादृष्टिः । अत एवेति । प्रयोजनाभा-
वान्न पैशुन्यम् । नित्यभिन्नत्वाच्च । अन्योन्यसौहार्दाद्यभावतः ।
अममपरिग्रहत्वान्न कुरौ सम्मुखीभावतोऽस्त्यभिध्याकर्मपथः । स्निग्ध-
सन्तानत्वादाघातवस्त्वभावाच्च न व्यापादः । अपापाशयत्वाच्च न मिथ्यादृष्टिः ।
त्रयोऽप्येतेऽभिध्यादयो न सन्ति ॥ ८२ ॥
१. भिन्नप्रला०—का० । २. अममा०—का० ।