अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

एकोऽपि हि प्रकारस्तेषामसमुच्छिन्नः सर्वेषां पुनरुत्पत्तौ हेतुः स्यादिति ।
दर्शनमार्गवदभ्युत्थानेन छिन्दन्तीत्येके । एवं तु वर्णयन्ति—उभयथेति ।
पूर्वं संवरं विजहाति पश्चात् कुशलमूलानि समुच्छिनत्तीत्येके । एवं तु
वर्णयन्ति—यस्य चित्तस्य फलसंवरस्तत्त्यागात् तस्य त्याग इति ।
अथ कुशलमूलानि समुच्छिद्यन्ते
नृषु ॥ ७९ ॥
मनुष्येष्वेव नापायेषु; क्लिष्टाक्लिष्टयोः प्रज्ञयोरदृढत्वात् । न देवेषु; कर्मफले¹
प्रत्यक्षत्वात्¹ । त्रिषु द्वीपेषु, नोत्तरकुरौ ।
अपापाशयत्वात् जम्बूद्वीप एवेत्यपरे । तेषामयं ग्रन्थो विरुध्यते—
“जाम्बूद्वीपकः सर्वाल्पैरष्टाभिरिन्द्रियैः समन्वागतः । एवं पौर्व-
कुशलमूलसमुच्छेदसमाप्तिं सन्धाय कतमानि अधिमात्राणीति विस्तरेण एत-
दुक्तम् । मृदुमृद्वादिसमुच्छेदस्त्वनुक्तोऽपि ग्रहीतव्यः । तस्मात् समाप्तिमेव सन्धा-
येतदुक्तम् । तैर्निरवशेषच्छेदात् । यस्मात्तैर्नवभिर्मिथ्यादृष्टिप्रकारैः कुशलमूलानां
निरवशेषच्छेदो भवति ।
एकोऽपि हि प्रकारस्तेषामसमुच्छिन्न इति । मृदुमृदुनवमः प्रकारः सर्वेषां नवा-
नामपि प्रकाराणां पुनरुत्पत्तौ हेतुः स्यादिति । अतः समाप्तिमेततत् सन्धायोक्तम् ।
उभयथेति² । व्युत्थानेन च, अव्युत्थानेन च । तत्त्यागात् तस्य त्याग इति ।
यो मृदुमृदुना चित्तेन संवरः समात्त आसीत्, तस्य मृदुमृदोश्चित्तस्य मृदु-
मृदुकुशलमूलसम्प्रयुक्तस्य त्यागे समुच्छेदे तस्य संवरस्य त्यागो भवति । एवं
यावद् योऽधिमात्राधिमात्रेण चित्तेन समात्तः संवरः । तत्त्यागात् तस्य
त्याग इति ।
कर्मफले प्रत्यक्षत्वादिति । अचिरोपपन्नस्य देवपुत्रस्य त्रीणि चित्तानि
समुदाचरन्ति—कुतोऽहं च्युतः, कुत्रोपपन्नः, केन कर्मणेति । एवं कर्मफलप्रत्यक्ष-
त्वान्न देवेषु कुशलमूलानि समुच्छिद्यन्ते ।
जम्बूद्वीप एवेति । तत्र विशेषेण तार्किकत्वादित्यभिप्रायः । सर्वाल्पैरष्टाभि-
रिन्द्रियैः समन्वागतः । पञ्चभिर्वेदनेन्द्रियैः कायजीवितमनइन्द्रियैश्च । समुच्छिन्न-
कुशलमूल एव । तस्य हि श्रद्धादीनि समुच्छिन्नानि । पृथग्जनत्वाच्च नाज्ञा-
१-१. कर्मफल०—का० । २. उभयेनेति—मुद्रितः पाठः ।